III CZP 102/14

Sygn. akt III CZP 102/14

UCHWAŁA

Dnia 26 lutego 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

Prezes SN Tadeusz Ereciński (przewodniczący)

SSN Jacek Gudowski (sprawozdawca)

SSN Karol Weitz

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie przy udziale Prokuratora Rejonowego w K.

z powództwa P. M.

przeciwko M. B. i A. B.

o ustalenie,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 26 lutego 2015 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w P.

postanowieniem z dnia 9 września 2014 r.,

"Czy stan zdrowia strony, u której stwierdzono chorobę psychiczną

i upośledzenie umysłowe uzasadnia badanie przez sąd z urzędu

ewentualnej nieważności oświadczenia tej strony o ustanowieniu

pełnomocnika procesowego, skutkującej nieważnością postępowania

z powodu nienależytego umocowania pełnomocnika (art. 379 pkt 2

k.p.c.)?"

podjął uchwałę:

Osoba z zaburzeniami psychicznymi, mająca zdolność

procesową, może udzielić pełnomocnictwa procesowego.

2

UZASADNIENIE

Powód P. M. jest - co stwierdzili biegli sądowi - upośledzony umysłowo w

stopniu lekkim oraz choruje przewlekle na schizofrenię paranoidalną. Umową z dnia

15 lipca 2003 r., zawartą w formie aktu notarialnego, sprzedał pozwanym A. B. i

M.B. nieruchomość położoną w L. i J., a następnie - w dniu 15 grudnia 2011 r. -

wniósł pozew o ustalenie, że umowa ta jest nieważna, gdyż w chwili jej zawierania

był w stanie wyłączającym świadome i swobodne podejmowanie decyzji i

wyrażenie woli. Przedtem, w dniu 6 grudnia 2011 r., ustanowił pełnomocnika

procesowego w osobie adwokata, któremu udzielił pełnomocnictwa procesowego

„w zakresie art. 91 k.p.c.”

Wyrokiem z dnia 18 października 2013 r. Sąd Rejonowy w K. uwzględnił

powództwo, ustalając, że choroba psychiczna i upośledzenie umysłowe stanęły na

przeszkodzie złożeniu przez powoda ważnego oświadczenia woli, w związku z

czym umowa zawarta przez niego z pozwanymi w dniu 15 lipca 2003 r. jest -

zgodnie z art. 82 k.c. - nieważna. Jednocześnie Sąd pierwszej instancji nie

uwzględnił wniosku pozwanych o odrzucenie pozwu z powodu braku zdolności

powoda do czynności prawnych, a w konsekwencji – do czynności procesowych.

Podkreślił, że powód - zastępowany przez zawodowego pełnomocnika – nie jest

ubezwłasnowolniony, zważywszy jednak na okoliczności sprawy oraz dokonane

ustalenia, na podstawie art. 59 k.p.c., zawiadomił prokuratora.

W apelacji pozwanych zarzucono m.in., że skoro w świetle dokonanych

ustaleń wątpliwe są kompetencje powoda do podejmowania czynności prawnych,

to wątpliwa jest także jego zdolność do udzielenia pełnomocnictwa procesowego.

Zdaniem pozwanych, te same kryteria należy stosować do oświadczeń woli

składanych w umowie cywilnoprawnej oraz do oświadczenia o ustanowieniu

pełnomocnika oraz do czynności procesowych podejmowanych w toku sprawy.

W związku z tym Sąd Okręgowy, rozpoznając apelację, przedstawił Sądowi

Najwyższemu do rozstrzygnięcia przytoczone na wstępie zagadnienie prawne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W piśmiennictwie oraz judykaturze przyjęto, że pełnomocnictwo procesowe

jest czynnością procesową jednostronną, tworzącą stosunek między mocodawcą,

pełnomocnikiem i innymi uczestnikami oraz sądem jako organem władzy publicznej.

3

Upoważnia ono pełnomocnika do podejmowania - w określonym zakresie –

czynności procesowych w imieniu mocodawcy, z bezpośrednimi dla niego skutkami.

Opiera się na prywatnoprawnym stosunku wewnętrznym (umowie) oraz

pełnomocnictwie - jako jednej z form przedstawicielstwa - upoważniającym

pełnomocnika do zastępowania mocodawcy przed sądem i podejmowania w jego

imieniu czynności procesowych. Jest w sposób kompleksowy normowane prze-

pisami prawa publicznego (prawa cywilnego procesowego), a przepisy prawa

prywatnego (prawa cywilnego materialnego) mają do niego zastosowanie

pomocnicze tylko w takim zakresie, w jakim pozwalają na to przepisy prawa

procesowego (art. 92 k.p.c.) (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia

24 stycznia 2012 r., III UZP 3/11, OSNP 2012, nr 15–16, poz. 197).

Twierdzenie o kompleksowości i autonomiczności regulacji pełnomocnictwa

procesowego jako czynności procesowej wynika z tezy, że prawo procesowe

cywilne zazwyczaj w sposób samodzielny i wyczerpujący normuje przesłanki

skuteczności czynności podejmowanych w jego ramach i - co do zasady - nie jest

dopuszczalne posiłkowanie się przepisami prawa cywilnego materialnego (por. np.

orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 18 września 1951 r., C 111/51, OSN 1953, nr

2, poz. 38, uchwały Sądu Najwyższego z dnia 10 lutego 1995 r., III CZP 8/95,

OSNC 1995, nr 6, poz. 88, z dnia 31 stycznia 1996 r., III CZP 1/96, OSNC 1996,

nr 4, poz. 57, i z dnia 20 maja 2011 r., III CZP 16/11, OSNC 2012, nr 1, poz. 3, oraz

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 21 listopada 2006 r., III CZ 78/06,

OSNC 2007, nr 5, poz. 78, z dnia 26 marca 2009 r., I CNP 78/08, nie publ., z dnia

23 listopada 2011 r., IV CZ 99/11, nie publ., z dnia 10 września 2012 r., I UZ 82/12,

nie publ., i z dnia 13 listopada 2012 r., I UZ 99/12, nie publ.).

Skuteczność czynności podejmowanej w ramach postępowania

procesowego, a więc także udzielenia skuteczność pełnomocnictwa procesowego,

jest uzależniona od dysponowania przez stronę (innego uczestnika postępowania)

zdolnością sądową oraz zdolnością procesową (art. 64 i 65 k.p.c.), przy czym

od półwiecza w orzecznictwie i piśmiennictwie ugruntowany jest pogląd,

że zdolność procesową ma także osoba, która jest dotknięta zaburzeniami

psychicznymi, nawet w stopniu wyłączającym trwale świadome i swobodne

powzięcie decyzji i wyrażenie woli, jeżeli osiągnęła pełnoletność i nie została

4

ubezwłasnowolniona. Jej zdolność procesowa wypływa wprost z pełni zdolności

do czynności prawnych (art. 65 § 1 k.p.c. w związku z art. 11 i 12 k.c.) (por. np.

uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia 1960 r. –

zasada prawna - 1 CO 25/60, OSN 1961, nr 2, poz. 32, uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 29 września 1969 r., III CZP 74/69, OSNCP 1970, nr 6, poz. 98,

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 sierpnia 1970 r., I CZ 84/70, OSNCP

1971, nr 5, poz. 90, oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 1976 r., IV PRN

8/76, nie publ.).

W tej sytuacji osoba dotknięta chorobą psychiczną i upośledzeniem

umysłowym, a więc osoba z zaburzeniami psychicznymi w rozumieniu art. 3 pkt 1

ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (jedn. tekst:

Dz.U. z 2011 r. Nr 231, poz. 1375 ze zm.), może, jeżeli jest pełnoletnia i nie została

ubezwłasnowolniona, udzielić pełnomocnictwa procesowego, zachowuje bowiem

w pełni zdolność procesową. Zaburzenia psychiczne mogą natomiast ograniczać

lub wyłączać tzw. zdolność postulacyjną, nienormowaną wprost w przepisach

kodeksu postępowania cywilnego, przez którą należy rozumieć kwalifikacje

strony do samodzielnego działania w postępowaniu i osobistego podejmowania

czynności procesowych.

W piśmiennictwie i orzecznictwie przyjmuje się, że brak zdolności

postulacyjnej wywołanej zaburzeniami psychicznymi zasadniczo nie powoduje

nieskuteczności lub nieważności czynności. W razie wykrycia braku tej zdolności,

sąd powinien jednak podjąć wszelkie kroki zmierzające do ustanowienia

przez stronę pełnomocnika procesowego (art. 5 i 212 k.p.c.), a w skrajnych

wypadkach zawiadomić prokuratora o celowości wstąpienia do sprawy lub złożenia

wniosku o ubezwłasnowolnienie (por. np. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 12 grudnia 1960 r. - zasada prawna - 1 CO 25/60, wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 16 lipca 1971 r., III CRN 187/71, „Informacja Prawnicza” 1971,

nr 8-9, poz. 9; z dnia 20 października 1993 r., I CRN 129/93, nie publ., z dnia

23 września 1999 r., II UKN 131/99, OSNAPUS 2001, nr 3, poz. 77, postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia 8 września 1966 r., I CR 269/66, „Biuletyn SN” 1967, nr 1,

poz. 3, z dnia 26 sierpnia 1970 r., I CZ 84/70, z dnia 16 września 1999 r., II CKN

485/98, nie publ., z dnia 28 września 1999 r., II CKN 269/99, nie publ., z dnia

5

3 kwietnia 2008 r., II CSK 573/07, nie publ., z dnia 27 września 2012 r., III CSK

13/12, „Izba Cywilna” 2013, nr 10, s. 51, oraz z dnia 5 kwietnia 2013 r., III CSK

222/12, nie publ.). Oczywiście, przedstawione skutki braku zdolności postulacyjnej

nie dotyczą przypadków jej ustawowego wyłączenia, np. w związku

z ustanowieniem bezwzględnego przymusu adwokacko-radcowskiego; wówczas

czynności osoby niemającej zdolności postulacyjnej w określonym ustawowo

zakresie są bezskuteczne (np. art. 130 § 5 k.p.c.).

Wnioski wypływające z oceny skutków braku lub ograniczenia zdolności

postulacyjnej strony z zaburzeniami psychicznymi wzmacniają tezę

o dopuszczalności udzielenia przez nią osobiście pełnomocnictwa procesowego.

Należy przypomnieć, że Sąd Najwyższy dopuścił możliwość udzielenia

pełnomocnictwa nawet przez ubezwłasnowolnionego, zamierzającego –

na podstawie art. 560 § 1 k.p.c. - zaskarżyć postanowienie

o ubezwłasnowolnieniu (wyrok z dnia 24 stycznia 1968 r., I CR 631/67, OSNCP

1968, nr 8–9, poz. 153). Stwierdził, że skoro ubezwłasnowolniony może

samodzielnie zaskarżać to postanowienie, to tym bardziej może udzielić w tym celu

pełnomocnictwa procesowego (por. także postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

1 października 1999 r., II CKN 657/99, nie publ.).

Tezę o dopuszczalności udzielenia pełnomocnictwa procesowego przez

osobę z zaburzeniami psychicznymi wspiera także art. 90 k.p.c. rozumiany

w piśmiennictwie i orzecznictwie w ten sposób, że przyczyną niemożności

podpisania udzielonego pełnomocnictwa może być także niepełnosprawność

psychiczna lub intelektualna, która uniemożliwia pisanie (por. uzasadnienie wyroku

Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 1968 r., I CR 631/67). Pośrednie wsparcie

dla tej tezy można znaleźć także w przepisach, które dopuszczają do działania

w postępowaniu cywilnym podmioty niemające zdolności prawnej, a mimo

to mające zdolność sądową oraz - pełną lub ograniczoną - zdolność procesową,

a w związku z tym mogące udzielać także pełnomocnictwa procesowego (np. art.

460 i 6911

k.p.c. oraz art. 8 § 1, art. 250, 252 § 1, art. 422 § 2 i art. 425 § 1 k.s.h.).

Te przykłady świadczą dobitnie, że ustawodawca nie zawsze wiąże zdolność

procesową ze zdolnością prawną. Z punktu widzenia prawa procesowego

cywilnego, w tym skuteczności udzielonego pełnomocnictwa, obojętna jest także

6

ważność (skuteczność) stosunku podstawowego leżącego zazwyczaj u podłoża

pełnomocnictwa procesowego; sąd nie ma obowiązku badania istnienia tego

stosunku, a pełnomocnictwo jest skuteczne także wtedy, gdy stosunek podstawowy

z powodu wad prawnych nie powstał albo w ogóle nie istniał. W procesie cywilnym

występują zresztą przypadki pełnomocnictwa tzw. izolowanego, w których istnienie

stosunku podstawowego nie jest konieczne.

Poza racjami ściśle prawnymi, przemawiającymi w sposób oczywisty za

dopuszczalnością udzielenia pełnomocnictwa procesowego przez osobę dotkniętą

zaburzeniami psychicznymi, należy uwzględnić także racje humanistyczne

i społeczne. Zgodnie z Konwencją o prawach osób niepełnosprawnych,

sporządzoną w Nowym Jorku dnia 13 grudnia 2006 r., ratyfikowaną przez Polskę

w dniu 25 października 2012 r. (Dz.U. z 2012 r., poz. 1669; por. oświadczenie

rządowe z dnia 25 września 2012 r., Dz.U. z 2012 r., poz. 1170), dyskryminacja

kogokolwiek ze względu na niepełnosprawność jest pogwałceniem przyrodzonej

godności i wartości osoby ludzkiej. W związku z tym w Konwencji przyjęto

popieranie, ochronę i zapewnienie pełnego i równego korzystania ze wszystkich

praw człowieka i podstawowych wolności przez wszystkie osoby niepełnosprawne

oraz popieranie poszanowania ich przyrodzonej godności. Mając to na względzie,

strony Konwencji zobowiązały się zapewnić osobom niepełnosprawnym,

na zasadzie równości z innymi osobami, skuteczny dostęp do wymiaru

sprawiedliwości, w tym przez dostosowanie przepisów procesowych, w celu

ułatwienia skutecznego w nim udziału, bezpośrednio lub pośrednio. Przyjęta

wykładnia przepisów o pełnomocnictwie procesowym w pełni respektuje to zobo-

wiązanie, zapewnia bowiem osobie dotkniętej zaburzeniami psychicznymi,

i w związku z tym niepełnosprawnej psychicznie lub intelektualnie, mającej

zdolność procesową i poszukującej ochrony swych praw, skuteczny dostęp do sądu,

na równych prawach z pozostałymi osobami.

Z tych względów podjęto uchwałę, jak na wstępie.