III CZP 104/14

Sygn. akt III CZP 104/14

UCHWAŁA

Dnia 26 lutego 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

Prezes SN Tadeusz Ereciński (przewodniczący)

SSN Jacek Gudowski

SSN Karol Weitz (sprawozdawca)

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie egzekucyjnej z wniosku wierzyciela Powszechnej Kasy Oszczędności

Bank Polski S.A.

przeciwko dłużnikowi Fundacji […]

o świadczenie pieniężne,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 26 lutego 2015 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w R.

postanowieniem z dnia 19 września 2014 r.,

"Czy zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego dokonane

przez organ egzekucyjny w trybie art. 889 § 1 k.p.c. jest skuteczne

w odniesieniu do zgromadzonych na tym rachunku środków

niepodlegających egzekucji z mocy art. 831 § 1 pkt 2a k.p.c.?"

podjął uchwałę:

Zajęcie rachunku bankowego nie może obejmować środków,

o których mowa w art. 831 § 1 pkt 2a k.p.c., chyba że

egzekwowana wierzytelność powstała w związku z realizacją

projektu, na który te środki były przeznaczone.

2

UZASADNIENIE

W toku egzekucji prowadzonej przeciwko dłużnikowi Fundacji […] z wniosku

wierzyciela Powszechnej Kasy Oszczędności Bank Polski komornik sądowy przy

Sądzie Rejonowym w G. zajął rachunki bankowe dłużnika w ING Banku Śląskim

Spółce Akcyjnej.

Zgodnie z umowami między Województwem […] a dłużnikiem z dnia 28 lipca

2011 r. o dofinansowanie projektu „Budowa Domu Pomocy Społecznej”

współfinansowanego z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego oraz z dnia

22 listopada 2012 r. o dofinansowanie projektu „Nowe kwalifikacje szansą na

lepsze jutro” współfinansowanego ze środków Europejskiego Funduszu

Społecznego, na zajęte rachunki bankowe dłużnika przekazywane są środki

pieniężne tytułem dofinansowania projektów objętych tymi umowami.

Dłużnik w dniu 19 lutego 2014 r. wniósł skargę na czynności komornika,

domagając się ograniczenia egzekucji dotyczącej „środków dłużnika pochodzących

z funduszy unijnych”. Postanowieniem z dnia 7 kwietnia 2014 r. Sąd Rejonowy

uchylił czynności komornika w przedmiocie zajęcia wskazanych rachunków

bankowych w zakresie znajdujących się na nich środków z dofinansowania, które

zostało udzielone dłużnikowi zgodnie z umowami z dnia 28 lipca 2011 r. i z dnia 22

listopada 2012 r. i w tym zakresie umorzył egzekucję z tych rachunków. Przyjął, że

środki te stanowią „sumy przyznane przez Skarb Państwa na specjalne cele” i z

mocy art. 831 § 1 pkt 2 k.p.c. nie podlegają egzekucji. Przewidziane w tym

przepisie ograniczenie egzekucji dotyczy wszystkich sposobów egzekucji, w tym z

rachunku bankowego. Skoro na rachunkach bankowych dłużnika znajdowały się

środki wyłączone spod egzekucji, to zajęcia tych rachunków w tym zakresie nie

mogą być uznane za skuteczne.

Rozpoznając zażalenie wierzyciela na postanowienie Sądu Rejonowego

z dnia 7 kwietnia 2014 r., Sąd Okręgowy powziął poważne wątpliwości prawne,

którym dał wyraz w przedstawionym na wstępie zagadnieniu prawnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

3

Przepis art. 831 § 1 pkt 2a k.p.c. został wprowadzony z dniem 8 kwietnia

2014 r. przez art. 2 ustawy z dnia 24 stycznia 2014 r. o zmianie ustawy o zasadach

prowadzenia polityki rozwoju oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2014 r.,

poz. 379, dalej jako ustawa z dnia 24 stycznia 2014 r.), na mocy którego zmieniono

także art. 831 § 2 k.p.c. Ustawa z dnia 24 stycznia 2014 r. nie zawiera -

w odniesieniu do art. 831 § 1 pkt 2a oraz art. 831 § 2 k.p.c. - regulacji

intertemporalnej. W związku z tym Sąd Okręgowy - stosownie do zasady

aktualności i zgodnie z art. 316 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. - prawidłowo uznał,

że art. 831 § 1 pkt 2a oraz art. 831 § 2 k.p.c. w nowym brzmieniu muszą być

stosowane przy rozpoznawaniu zażalenia wnioskodawcy, chociaż czynności

zajęcia rachunków bankowych dokonano przed wejściem w życie ustawy z dnia

24 stycznia 2014 r. Ograniczenia egzekucji wprowadzone po wszczęciu

postępowania egzekucyjnego muszą być uwzględniane w toku prowadzonej

egzekucji, jeśli przepisy, na mocy których ograniczenia te są wprowadzane, nie

stanowią inaczej.

Według art. 831 § 1 pkt 2a k.p.c., nie podlegają egzekucji środki pochodzące

z programów finansowanych z udziałem środków, o których mowa w art. 5 ust. 1 pkt

2 i 3 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (tekst jedn.: Dz. U.

z 2013 r., poz. 885 ze zm.), chyba że egzekwowana wierzytelność powstała

w związku z realizacją projektu, na który te środki były przeznaczone. Środki

wymienione w art. 5 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy o finansach publicznych, to – będące

środkami publicznymi - środki pochodzące z budżetu Unii Europejskiej

i niepodlegające zwrotowi środki z pomocy udzielanej przez państwa członkowskie

Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) oraz inne środki pochodzące

ze źródeł zagranicznych niepodlegające zwrotowi. Szczegółowe określenie środków,

których dotyczy art. 5 ust. 1 pkt 2 ustawy o finansach publicznych, zawarte jest w art.

5 ust. 3 tej ustawy. Obejmuje ono także środki pochodzące z funduszy strukturalnych,

którymi - zgodnie z rozporządzeniem Rady (WE) nr 1083/2006 z dnia 11 lipca 2006 r.

ustanawiającym przepisy ogólne dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju

Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego oraz Funduszu Spójności i

uchylającym rozporządzenie (WE) nr 1260/1999 (Dz. Urz. UE z 31 lipca 2006 r., L

210, s. 25 ze zm., określanym dalej jako rozporządzenie nr 1083/2006) - są między

4

innymi Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego i Fundusz Spójności. W myśl

umów z dnia 28 lipca 2011 r. i z dnia 22 listopada 2012 r. na zajęte rachunki

bankowe dłużnika przekazywane były środki przeznaczone na realizację programów

współfinansowanych z udziałem środków pochodzących z wymienionych funduszy.

W świetle nowej treści art. 831 § 2 k.p.c., w przypadku, o którym mowa w art.

831 § 1 pkt 2a k.p.c., nie podlegają egzekucji również sumy już wypłacone, a także

środki trwałe i wartości niematerialne i prawne powstałe w ramach realizacji projektu,

na który były przeznaczone środki określone w art. 831 § 1 pkt 2a k.p.c., przez okres

jego trwałości wskazany w umowie o dofinansowanie.

Brzmienie art. 831 § 1 pkt 2a i art. 831 § 2 k.p.c. wyraźnie wskazuje na to,

że decydujące dla wyznaczenia granic przedmiotowych wyłączenia spod egzekucji

wynikającego z tych przepisów jest pochodzenie środków, do których kierowana jest

egzekucja, a nie to, jaki tytuł prawny do tych środków ma dłużnik, wobec którego

prowadzona jest egzekucja. Przedmiotowe środki nie podlegają egzekucji jako takie,

bez względu na to, czy dłużnik ma w stosunku do podmiotu, który środki te ma mu

dopiero wypłacić, wierzytelność o ich wypłatę, czy też środki te zostały już dłużnikowi

wypłacone i znajdują się na jego rachunku bankowym, a on ma wierzytelność o ich

wypłatę do banku, w którym znajduje się ten rachunek, i zamierza je wydatkować

w ramach realizacji projektu. Wyłączenie spod egzekucji według art. 831 § 1 pkt 2a i

art. 831 § 2 k.p.c. nie jest skuteczne tylko wtedy, gdy wobec dłużnika prowadzona

jest egzekucja z tytułu wierzytelności powstałej w związku z realizacją projektu, na

który przeznaczone były środki, o których mowa. Skutków prawnych tego wyłączenia

nie ogranicza natomiast konstrukcja egzekucji z rachunku bankowego, zakładająca,

że egzekucja ta obejmuje wierzytelność dłużnika w stosunku do banku powstałą

w następstwie przeniesienia przez dłużnika na bank własności wpłaconych środków

pieniężnych.

Tezę tę wzmacnia art. 831 § 2 k.p.c. w zakresie, w którym przepis ten

rozciąga wyłączenie spod egzekucji środków określonych w art. 831 § 1 pkt 2a k.p.c.

na środki trwałe oraz wartości niematerialne i prawne powstałe w ramach realizacji

projektu, na który były przeznaczone środki wyłączone spod egzekucji,

przez okres jego trwałości wskazany w umowie o dofinansowanie projektu. Jeżeli

egzekucji nie podlegają także środki trwałe i wartości niematerialne i prawne

5

powstałe w ramach realizacji projektu finansowanego przy użyciu środków

określonych w art. 831 § 1 pkt 2a k.p.c., to tym bardziej należy uznać za wyłączone

spod egzekucji te środki po ich wypłacie na rachunek bankowy dłużnika, a przed ich

wydaniem przez dłużnika w ramach realizacji projektu.

Za przyjętą wykładnią art. 831 § 1 pkt 2a i art. 831 § 2 k.p.c. przemawia także

wzgląd na cel zmian normatywnych wprowadzonych ustawą z dnia 24 stycznia

2014 r. w rozpatrywanym zakresie. Przed ich wprowadzeniem wyłączenie spod

egzekucji środków, których dotyczy art. 831 § 1 pkt 2a k.p.c., próbowano

wyprowadzać z treści art. 831 § 1 pkt 2 k.p.c., jednakże budziło to wątpliwości

w praktyce komorniczej. Wątpliwości te postanowiono rozstrzygnąć przez

wprowadzenie art. 831 § 1 pkt 2a k.p.c. i zmianę art. 831 § 2 k.p.c. Zmiany te są

skorelowane z art. 80 i art. 57 rozporządzenia nr 1083/2006 r. i służą zapewnieniu

realizacji zasad wynikających z tych przepisów, na co wskazano w ramach prac

legislacyjnych (por. Uzasadnienie projektu ustawy o zmianie ustawy o zasadach

prowadzenia polityki rozwoju oraz niektórych innych ustaw, Sejm VII kadencji, druk nr

1881, s. 30. W art. 80 rozporządzenia nr 1083/2006 uregulowano tzw.

niepodzielność płatności na rzecz beneficjentów, zakładającą, że otrzymają oni

przyznane im środki w całości, bez potrąceń i wstrzymywania wypłaty jakichkolwiek

kwot oraz nakładania na nich jakichkolwiek opłat, natomiast w art. 57

rozporządzenia nr 1083/2006 tzw. zasadę trwałości projektu, której podważenie –

przykładowo w następstwie egzekucji prowadzonej wobec beneficjenta – mogłoby

skutkować nawet obowiązkiem zwrotu przyznanych środków do budżetu Unii

Europejskiej. Przyjęte w art. 831 § 1 pkt 2a i w art. 831 § 2 k.p.c. relatywnie

szerokie ujęcie wyłączenia spod egzekucji ma na celu zapewnienie efektywności

art. 80 rozporządzenia nr 1083/2006 i zapobieganie ryzyku naruszenia art. 57

rozporządzenia nr 1083/2006.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.