III CZP 106/14

Sygn. akt III CZP 106/14

UCHWAŁA

Dnia 26 lutego 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

Prezes SN Tadeusz Ereciński (przewodniczący)

SSN Jacek Gudowski

SSN Karol Weitz (sprawozdawca)

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z powództwa O. sp. z o.o. z siedzibą w W.

przeciwko D. R. i A. W. sp. z o.o. z siedzibą

w W.

o nadanie klauzuli wykonalności na skutek przejścia obowiązku,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 26 lutego 2015 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 29 września 2014 r.,

"Czy przejście obowiązków, o którym mowa w art. 788 § 1 k.p.c.,

następuje w sytuacji przekształcenia przedsiębiorcy jednoosobowego

w spółkę akcyjną?"

podjął uchwałę:

Przepis art. 788 § 1 k.p.c. ma zastosowanie w razie przejścia

uprawnienia lub obowiązku w wyniku przekształcenia

przedsiębiorcy w spółkę kapitałową (art. 551 § 5 i art. 5842

§ 1

k.s.h.).

2

UZASADNIENIE

W. O., sp. z o.o. wniósł o nadanie nakazowi zapłaty z dnia 14 lutego 2013 r.

wydanemu przeciwko D. R. oraz A. W., sp. z o.o. z siedzibą w W. klauzuli

wykonalności w stosunku do Hurtowni Artykułów Przemysłowych A. S.A. z siedzibą

w W. Wskazał, że wskutek przekształcenia dokonanego na podstawie art. 5841

-

58413

k.s.h. obowiązek zapłaty wynikający z nakazu zapłaty przeszedł z D. R. na

Hurtownię Artykułów Przemysłowych A. S.A. Przejście to nastąpiło w toku sprawy,

gdyż nakaz zapłaty został doręczony D. R. w dniu 6 marca 2013 r., a wpis Hurtowni

Artykułów Przemysłowych A. S.A. do rejestru nastąpił w dniu 28 marca 2013 r.

Wniosek o wszczęcie egzekucji przeciwko D. R. złożony został w dniu 8 listopada

2013 r.

Sąd Okręgowy w W. postanowieniem z dnia 31 października 2013 r. oddalił

wniosek. Powołując się na art. 5841

§ 1 i art. 5842

§ 1 i 2 k.s.h., stwierdził, że do

prowadzenia egzekucji wobec Hurtowni Artykułów Przemysłowych A. S.A.

wystarczające jest wykazanie organowi egzekucyjnemu odpowiednim dokumentem,

że po stronie dłużnika nastąpiło przekształcenie, natomiast żądanie nadania

klauzuli wykonalności na podstawie art. 788 k.p.c. przeciwko spółce kapitałowej

powstałej w wyniku przekształcenia przedsiębiorcy w taką spółkę jest bezzasadne.

Rozpoznając zażalenie wierzyciela na postanowienie z dnia 31 października

2013 r., Sąd Apelacyjny powziął poważne wątpliwości prawne, którym dał wyraz w

przedstawionym na wstępie zagadnieniu prawnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 788 § 1 k.p.c. ma zastosowanie do przypadków następstwa

prawnego niezależnie od tego, czy chodzi o sukcesję singularną, czy o sukcesję

uniwersalną, jak również niezależnie od tego, czy następstwo to wynika z ustawy,

czy z czynności prawnej; dotyczy następstwa prawnego po stronie wierzyciela lub

po stronie dłużnika, do którego doszło jeszcze w toku sprawy przed powstaniem

tytułu egzekucyjnego albo już po jego powstaniu. Ocena, czy art. 788 § 1 k.p.c.

stosuje się także wtedy, gdy doszło do przekształcenia przedsiębiorcy w spółkę

kapitałową na podstawie art. 5841

-58413

k.s.h., zależy od tego, czy przekształcenie

3

to pociąga za sobą przejście uprawnienia albo obowiązku stwierdzonego tytułem

egzekucyjnym w rozumieniu tego przepisu.

Zgodnie z art. 551 § 5 k.s.h., przedsiębiorca będący osobą fizyczną

wykonującą we własnym imieniu działalność gospodarczą w rozumieniu ustawy

z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn.: Dz. U.

z 2013 r., poz. 672 ze zm.), tj. przedsiębiorca przekształcany, może przekształcić

formę prowadzonej działalności gospodarczej w jednoosobową spółkę kapitałową,

tj. spółkę przekształconą. Ustawodawca określa takie przekształcenie mianem

przekształcenia przedsiębiorcy w spółkę kapitałową. Według art. 5841

§ 1 k.s.h.,

przedsiębiorca przekształcany staje się spółką przekształconą z chwilą wpisu spółki

do rejestru, tj. w dniu przekształcenia. Jednocześnie właściwy organ ewidencyjny

z urzędu wykreśla przedsiębiorcę przekształcanego z Centralnej Ewidencji

i Informacji o Działalności Gospodarczej. Z art. 5842

§ 1 k.s.h. wynika, że spółce

przekształconej przysługują wszystkie prawa i obowiązki przedsiębiorcy

przekształcanego. Rzecz jasna, chodzi tu o prawa i obowiązki związane

z prowadzoną dotychczas działalnością gospodarczą, powstałe przed dniem

przekształcenia. Potwierdza to art. 58413

k.s.h., stanowiący, że osoba fizyczna,

o której mowa w art. 551 § 5 k.s.h., odpowiada solidarnie ze spółką przekształconą

za zobowiązania przedsiębiorcy przekształcanego związane z działalnością

gospodarczą powstałe przed dniem przekształcenia, przez okres trzech lat, licząc

od dnia przekształcenia.

W doktrynie budzi wątpliwości kwestia, jakie są skutki przekształcenia

zgodnie z art. 5841

-58413

k.s.h. w sferze praw i obowiązków przedsiębiorcy

przekształcanego i spółki przekształconej. Wśród prezentowanych poglądów

wyróżnić można zarówno taki, że przekształcenie to prowadzi - w zakresie

praw i obowiązków związanych z działalnością gospodarczą przedsiębiorcy

przekształcanego - do sukcesji uniwersalnej między tym przedsiębiorcą

a spółką przekształconą, jak również taki, że sukcesja taka nie ma miejsca,

ponieważ omawiane przekształcenie oparte jest na zasadzie kontynuacji.

Zgodnie z zapatrywaniem pośrednim, przekształcenie przedsiębiorcy

w spółkę kapitałową jest szczególną formą kontynuacji między tymi

podmiotami (quasi-kontynuacja), która nie prowadzi jednak do sukcesji

4

uniwersalnej praw i obowiązków przedsiębiorcy przekształcanego na spółkę

przekształconą.

W wyniku przekształcenia przedsiębiorcy w spółkę kapitałową dochodzi do

powstania nowego podmiotu - spółki przekształconej - przy zachowaniu jednak bytu

prawnego przedsiębiorcy przekształcanego jako osoby fizycznej określonej w art.

551 § 5 k.s.h. Z dniem przekształcenia powstała w jego następstwie spółka

przekształcona staje się podmiotem praw i obowiązków, których podmiotem był

dotychczas przedsiębiorca przekształcany i które związane są z jego

dotychczasową działalnością gospodarczą. Przesądza o tym jednoznacznie art.

5842

§ 1 k.s.h. Jednocześnie przedsiębiorca przekształcany przestaje być

podmiotem tych praw i obowiązków. Zachowana zostaje jedynie – w pewnych

granicach czasowych – solidarna ze spółką przekształconą odpowiedzialność

osoby fizycznej, o której mowa w art. 551 § 5 k.s.h., za zobowiązania

przedsiębiorcy przekształcanego związane z prowadzoną przezeń dotychczas

działalnością gospodarczą powstałe przed dniem przekształcenia (art. 58413

k.s.h.).

W zakresie praw i obowiązków, które dotychczas przysługiwały

przedsiębiorcy przekształcanemu i które z dniem przekształcenia stały się prawami

i obowiązkami spółki przekształconej, dochodzi do następstwa prawnego między

tymi podmiotami, które kwalifikować należy jako „przejście na inną osobą”

uprawnienia lub obowiązku w rozumieniu art. 788 § 1 k.p.c. Między przedsiębiorcą

przekształcanym, będącym wcześniej podmiotem przedmiotowych praw

i obowiązków, a spółką przekształconą, która staje się podmiotem tych praw

i obowiązków, nie zachodzi bowiem tożsamość podmiotowa. Następstwo prawne,

o którym mowa, to odmiana sukcesji uniwersalnej, która ma ograniczony zakres

przedmiotowy i realizuje się wskutek jednego zdarzenia prawnego inter vivos, a nie

mortis causa.

Tej oceny nie zmienia zachowanie odpowiedzialności osoby fizycznej

określonej w art. 551 § 5 k.s.h. za zobowiązania przedsiębiorcy przekształcanego

związane z jego działalnością gospodarczą powstałe przed dniem przekształcenia.

Nie oznacza ono bowiem, że pomiędzy przedsiębiorcą przekształcanym a spółką

przekształconą nie dochodzi do następstwa prawnego, lecz służy tylko

5

wzmocnieniu ochrony wierzycieli przedsiębiorcy przekształcanego, którzy stali się

wierzycielami spółki przekształconej.

Za stosowaniem art. 788 § 1 k.p.c. również w razie przejścia uprawnienia lub

obowiązku w wyniku przekształcenia przedsiębiorcy w spółkę kapitałową

przemawia natomiast dodatkowo wzgląd na funkcję tego przepisu. Daje on wyraz

ogólniejszemu założeniu, że zmiany podmiotowe w zakresie uprawnień lub

obowiązków objętych sporem sądowym, do których doszło w toku postępowania

i których nie uwzględnia treść tytułu egzekucyjnego, lub które nastąpiły już po jego

powstaniu, powinny mieć odzwierciedlenie w tytule wykonawczym (por. uchwały

Sądu Najwyższego z dnia 29 października 2004 r., III CZP 63/04, OSNC 2005,

nr 10, poz. 174 i z dnia 5 marca 2009 r., III CZP 4/09, OSNC 2010, nr 1, poz. 2).

Ustawodawca nie zdecydował się przekazać kompetencji do dokonywania ustaleń

w tym zakresie, choćby wyłącznie na podstawie dokumentów, organowi

egzekucyjnemu, lecz uzależnił dopuszczalność wszczęcia egzekucji na rzecz

aktualnego wierzyciela lub przeciwko aktualnemu dłużnikowi od nadania

na rzecz tego wierzyciela względnie przeciwko temu dłużnikowi klauzuli

wykonalności, powierzając podejmowanie odpowiedniej decyzji sądowi w ramach

sformalizowanego postępowania klauzulowego.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.