III CZP 96/14

Sygn. akt III CZP 96/14

UCHWAŁA

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

Dnia 26 lutego 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

Prezes SN Tadeusz Ereciński (przewodniczący)

SSN Antoni Górski

SSN Anna Kozłowska

SSN Henryk Pietrzkowski

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

SSN Mirosława Wysocka

SSN Dariusz Zawistowski

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 26 lutego 2015 r.

po rozstrzygnięciu zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Prokuratora Generalnego

we wniosku z dnia 30 września 2014 r.,

"Czy prokurator zlecając komornikowi wykonanie postanowienia

o zabezpieczeniu majątkowym jest zgodnie z art. 771 k.p.c. zwolniony

od ponoszenia kosztów postępowania zabezpieczającego, czy też

zgodnie z art. 39 ust. 2 oraz art. 40 ust. 1 w zw. z art. 39 ust. 2 ustawy

z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji

(t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr 231, poz. 1376 ze zm.) zobowiązany jest do ich

poniesienia?"

podjął uchwałę:

W postępowaniu o wykonanie postanowienia

o zabezpieczeniu majątkowym, wydanego na podstawie art. 291

k.p.k., prokurator nie ponosi kosztów postępowania

zabezpieczającego.

2

UZASADNIENIE

Prokurator Generalny, działając na podstawie art. 60 § 1 i 2 ustawy z dnia

23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 499),

zwrócił się do Sądu Najwyższego o rozstrzygnięcie rozbieżności w wykładni prawa,

dokonywanej w sądach powszechnych na tle problemu sformułowanego

w przedstawionym zagadnieniu prawnym.

Wskazał, że przewidziane w art. 96 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 28 lipca

2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2014 r.,

poz. 1025, dalej - „u.k.s.c.”) zwolnienie prokuratora od obowiązku uiszczenia

kosztów sądowych rozciąga się na postępowanie zabezpieczające, na podstawie

art. 771 w związku z art. 743 § 1 zdanie pierwsze k.p.c. Przepis ten stosuje się

zatem i do wykonania postanowienia prokuratora o zabezpieczeniu majątkowym,

wydanego w toku postępowania przygotowawczego, zgodnie z art. 291 w związku

z art. 293 § 1 k.p.c. Jednak sądy powszechne przy rozpoznawaniu skarg

prokuratora na wezwanie komornika do uiszczenia zaliczek na wydatki i opłat

egzekucyjnych, wydawały rozbieżne postanowienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pomimo niespójności wniosku polegającej na tym, że w przytoczonym

pytaniu wskazano tylko przepisy dotyczące obowiązku wnoszenia zaliczki na

wydatki, a z jego uzasadnienia wynika, iż rozbieżność w orzecznictwie dotyczy

także pobierania opłaty egzekucyjnej, rozstrzygnięciem należało objąć oba rodzaje

kosztów postępowania zabezpieczającego.

Do postępowania mającego na celu wykonanie postanowienia o udzieleniu

zabezpieczenia stosuje się, zgodnie z art. 743 § 1 k.p.c., odpowiednio przepisy

o postępowaniu egzekucyjnym, jeżeli podlega ono wykonaniu w drodze egzekucji.

Postanowienie prokuratora wydane w postępowaniu przygotowawczym

o zabezpieczeniu na mieniu oskarżonego wykonania orzeczenia grzywny,

świadczenia pieniężnego, należności sądowych oraz zwrotu korzyści (art. 291

k.p.k.), podlega wykonaniu w sposób przewidziany w Kodeksie postępowania

cywilnego, stosownie do art. 292 § 1 k.p.k. Odesłanie to odnosi się zatem do

3

sposobów zabezpieczenia przewidzianych w art. 747 k.p.c. oraz całości

uregulowań postępowania zabezpieczającego.

Odpowiednie zastosowanie w tym postępowaniu ma art. 771 k.p.c.,

przewidujący, że zwolnienie od kosztów sądowych przyznane z mocy ustawy lub na

podstawie orzeczenia sądu w postępowaniu rozpoznawczym, rozciąga się także na

postępowanie egzekucyjne. Problematyka związana ze stosowaniem art. 771 k.p.c.

podejmowana była w orzecznictwie Sądu Najwyższego zarówno w okresie

obowiązywania rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 czerwca 1991 r.

w sprawie taksy za czynności komorników (Dz.U. Nr 62, poz.264), jak i po wejściu

w życie ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji. Sąd

Najwyższy przyjmował, że zwolnienie od kosztów sądowych, z którego strona

korzysta z mocy ustawy, odnosi się do opłat w postępowaniu egzekucyjnym

(por. uchwałę z dnia 2 grudnia 1994 r., III CZP 153/94, OSNC 1995, nr 3, poz. 51)

oraz obejmuje zwolnienie od wydatków (por. uchwałę z dnia 26 września 2000 r.,

III CZP 25/00, OSNC 2001, nr 3, poz. 35), na co wskazywało postanowienie § 3 ust.

1 rozporządzenia. Według § 3 ust. 2 rozporządzenia Skarb Państwa, gminy,

związki gmin oraz instytucje państwowe i organizacje społeczne, zwolnione od

obowiązku uiszczania opłat sądowych zobowiązane były do uiszczania części opłat,

odpowiadających wynagrodzeniu prowizyjnemu komornika.

Po wejściu w życie, z dniem 30 listopada 1997 r., ustawy z dnia 29 sierpnia

1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (jedn. tekst Dz.U. z 2011 r., Nr 231,

poz. 1376 ze zm., dalej – „u.k.s.e.”) oraz kolejnych jej zmian dokonanych ustawami:

z dnia 18 września 2001 r. o zmianie ustawy o komornikach sądowych i egzekucji

oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 130, poz. 1452) i z dnia

24 września 2004 r., o zmianie ustawy o komornikach sądowych i egzekucji oraz

o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 236, poz. 2356),

w orzecznictwie wyrażane było zapatrywanie, że Skarb Państwa i prokurator,

wnosząc o wykonanie postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia, mają obowiązek

wnoszenia zaliczki na wydatki oraz opłaty egzekucyjnej (por. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 4 czerwca 2001 r., III CZP 23/01, OSNC 2002, nr 1 poz. 2).

Obowiązek ten istniał również w odniesieniu do polecenia przeprowadzenia

egzekucji (por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 18 października 2001 r., III CZP

4

50/01, OSNC 2002, nr 5, poz. 59; z dnia 25 lipca 2002 r., III CZP 45/02, OSNC

2003, nr 4, poz. 47). W tych orzeczeniach Sąd Najwyższy przyjął, że pomimo

zwolnienia Skarbu Państwa od opłat sądowych (art. 8 u.k.s.c. z 1967 r.),

a prokuratora od kosztów sądowych (art. 111§ 1 pkt 4 k.p.c., obowiązujący do dnia

1 marca 2006 r.), obowiązek ponoszenia kosztów egzekucyjnych wynika ze

szczególnych uregulowań ustawy o komornikach sądowych i egzekucji. Z kolei

w uchwale z dnia 28 kwietnia 2005 r., III CZP 22/05 (OSNC 2006, nr 3, poz. 47)

Sąd Najwyższy stwierdził, że zwolnienie od kosztów sądowych, przysługujące

stronie w postępowaniu rozpoznawczym, rozciąga się na postępowanie

egzekucyjne, bez względu na to, czy prowadzone jest ono przez sąd, czy przez

komornika, z zastrzeżeniem jedynie szczególnych uregulowań ustawy

o komornikach sądowych i egzekucji, modyfikujących reguły funkcjonowania

instytucji zwolnienia od kosztów sądowych w ramach egzekucji komorniczej.

Zwolnienie od kosztów sądowych przyznane stronie, zgodnie z art. 96, art.

100 lub art.101 u.k.s.c. lub od opłat sądowych, stosownie do art. 94 u.k.s.c.,

rozciąga się na postępowanie o wykonanie postanowienia o udzieleniu

zabezpieczenia i na postępowanie egzekucyjne, na podstawie art. 771 k.p.c.

Stanowi ono gwarancję, że strona nie będzie uiszczała zaliczek na wydatki i opłat,

również w postępowaniu egzekucyjnym (art. 100 k.p.c.). Uprawnienie to może być

ograniczone jedynie w drodze przepisu ustawy z usprawiedliwionych przyczyn

i tylko w koniecznym rozmiarze. Nałożenie na stronę obowiązku, także

dotyczącego uiszczenia kosztów sądowych, musi być ustawowo przewidziane

i jednoznacznie określone. Ustawa o komornikach sądowych i egzekucji nie

zawiera regulacji dotyczących zwolnienia od kosztów sądowych, a ewentualne

modyfikacje, w odniesieniu do uprawnienia przyznanego stronie w postępowaniu

rozpoznawczym, należy traktować jako uregulowania szczególne, wyłączające

działanie ogólnej zasady.

Uczestnictwo prokuratora w postępowaniu cywilnym ma na celu ochronę

praworządności, praw obywateli lub interesu społecznego (art. 7, art. 55 i nast.

k.p.c.). Do tej kategorii należy inicjowanie przez prokuratora postępowania

o wykonanie postanowienia o zabezpieczeniu majątkowym, które związane jest

z dążeniem do zapewnienia realnego poniesienia przez sprawcę majątkowych

5

konsekwencji popełnienia przestępstwa. W odniesieniu do wszystkich form udziału

prokuratora w postępowaniu cywilnym ma zastosowanie ustawowe zwolnienie

go od kosztów sądowych, przewidziane w art. 96 pkt 6 u.k.s.c.

Koszty postępowania w sprawie o wykonanie przez komornika

postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia roszczeń pieniężnych niepieniężnych

obejmują zaliczkę na pokrycie wydatków (art. 40 ust. 1 u.k.s.e.) oraz opłaty

egzekucyjne (art. 45 ust. 1 i art. 49a ust. 1u.k.s.e.). Obecnie obowiązujące przepisy

ustawy o komornikach sądowych i egzekucji, dotyczące kosztów postępowania

w sprawie o wykonanie postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia zostały

ukształtowane po utracie mocy przepisów art. 40 ust. 2, art. 45 ust. 2 i art. 49a ust.

3, wprowadzonych ustawą z dnia 24 maja 2007 r. o zmianie ustawy o komornikach

sądowych i egzekucji oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 112, poz.769)

z powodu stwierdzenia ich niezgodności z art. 64 ust. 2 Konstytucji wyrokiem

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 14 maja 2009 r., K 21/08 (OTK-A 2009, nr 5, poz.

67), ustawą z dnia 22 lipca 2010 r. o zmianie ustawy o komornikach sądowych

i egzekucji oraz niektórych innych ustaw (D.z.U. Nr 155, poz. 1038, dalej: „ustawa

z dnia 22 lipca 2010 r.”).

Niezgodność z Konstytucją wyżej wymienionych przepisów dotyczyła

regulacji, które stanowiły, że w sprawach o egzekucję i zabezpieczenie,

niezwiązanych z prowadzeniem działalności gospodarczej Skarb Państwa,

prokurator i wierzyciele nie byli zobowiązani do wnoszenia zaliczek na wydatki

(art. 40 ust. 2 u.k.s.e.). Zwolnienie dotyczyło także opłat egzekucyjnych, których

wierzyciele nie mieli obowiązku uiszczenia w sprawach o zabezpieczenie roszczeń

pieniężnych niezwiązanych z prowadzeniem działalności gospodarczej wszczętych

na wniosek Skarbu Państwa, w tym na polecenie sądu lub prokuratora (art. 45 ust.

2 u.k.s.e.) oraz w sprawach o egzekucję świadczeń niepieniężnych i o dokonanie

zabezpieczenia roszczeń niepieniężnych, niezwiązanych z prowadzeniem

działalności gospodarczej, wszczętych na wniosek Skarbu Państwa, w tym na

polecenie sądu lub prokuratora (art. 49a ust. 3 u.k.s.e.). Trybunał Konstytucyjny

przyjął, że takie regulacje zakładają, iż ryzyko finansowe związane z dokonaniem

zabezpieczenia, czy prowadzeniem egzekucji należności Skarbu Państwa,

spoczywać będzie na komorniku, co ogranicza ochronę praw majątkowych

6

komorników, przez zachwianie równowagi pomiędzy interesem prywatnym

i publicznym i jest to ograniczenie nadmierne. Za wątpliwy uznał pogląd, że

w odniesieniu do Skarbu Państwa ma zastosowanie rozciągnięcie na

postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne zwolnienia od opłat, wskazane w art.

771 k.p.c. Stwierdził, że nie jest to uzasadnione, z uwagi na przyczyny tego

zwolnienia, które leżą poza względami związanymi z możliwością obrony swoich

praw.

Sąd Najwyższy uznał, że argumenty te, choć mogły być brane pod uwagę

w procesie legislacyjnym, nie powinny być uwzględnione w ramach wykładni

obowiązujących przepisów, które nie przewidują obciążenia prokuratora tymi

kosztami. Stosowanie w postępowaniu o wykonanie postanowienia o udzieleniu

zabezpieczenia art. 771 k.p.c. nie może być uzależnione od wartościowania

przyczyn przyznania tego zwolnienia, ponieważ nie obejmuje ich również

stosowany odpowiedniego art.100 u.k.s.c. Przepisy ustawy o kosztach sądowych

w sprawach cywilnych nie zawierają różnic w traktowaniu podmiotów, zależnie od

przyczyn, które legły u podstaw przyznania zwolnienia od kosztów sądowych.

Zakwestionowanie i wyeliminowanie z porządku prawnego dotyczyło uregulowań

prawnych, których skutkiem było, niezgodne z art. 64 ust 2 Konstytucji RP,

zachwianie równości ochrony praw ogółu i prawa majątkowego komornika,

prowadzącego działalność na własny rachunek. Usunięcie takiej dysproporcji nie

wymagało zmiany utrwalonego rozumienia stosowania art. 771 k.p.c. W poprzednio

obowiązujących wersjach ustawy o komornikach sądowych i egzekucji były

przepisy nakładające na Skarb Państwa, w tym na sąd i na prokuratora, obowiązek

ponoszenia kosztów postępowania zabezpieczającego czy egzekucyjnego, które

traktowano jako szczególne, prowadzące do modyfikacji zasad przewidzianych

ustawą o kosztach sądowych w sprawach cywilnych i art. 771 k.p.c. Nie ma

podstaw do przyjęcia, że konsekwencją wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia

14 maja 2009 r., K 21/08 jest ograniczenie stosowania art. 771 k.p.c. do innych

podmiotów niż Skarb Państwa. Przepis ten nie utracił mocy obowiązującej,

a posłużenie się argumentem dotyczącym przyczyn zwolnienia Skarbu Państwa od

kosztów sądowych, dla oceny równości ochrony praw majątkowych, nie mogło

doprowadzić do takiego rezultatu. Z tych względów nie miało znaczenia

7

dla określenia obowiązku prokuratora, dotyczącego wnoszenia opłat

egzekucyjnych w postępowaniu zabezpieczającym, uzasadnienie projektu ustawy

z dnia 22 lipca 2010 r., przyjmujące, że zasada rozciągnięcia zwolnienia

od kosztów sądowych, określona w art. 771 k.p.c., nie ma zastosowania (Sejm VI

kadencji, druk nr 3016).

Z art. 40 ust. 3 u.k.s.e., w brzmieniu obowiązującym od dnia 28 października

2010 r., tj. od wejścia w życie ustawy z dnia 22 lipca 2010 r., wynika, że sąd

rejonowy, przy którym działa komornik, przekazuje komornikowi sumy niezbędne

na pokrycie wydatków w sprawach osób zwolnionych w tym zakresie od kosztów

sądowych. Uregulowanie to dotyczy ogółu podmiotów zwolnionych od kosztów

sądowych, a zatem również prokuratora, zaś przepisy art. 41 i art. 42 u.k.s.e.

określają sposób rozliczenia otrzymanych przez komornika zaliczek oraz ich zwrotu

po wyegzekwowaniu.

Przepis art. 45 ust. 1 u.k.s.e., w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 22 lipca

2010 r., stanowi, że za wykonanie postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia

roszczenia pieniężnego komornikowi przysługuje opłata w wysokości 2% wartości

roszczenia, które podlega zabezpieczeniu, nie mniej jednak niż 3% przeciętnego

wynagrodzenia miesięcznego i nie wyższa niż pięciokrotność tego wynagrodzenia.

Opłatę tę uiszcza wierzyciel, wnosząc o wykonanie postanowienia o udzieleniu

zabezpieczenia, a jeżeli nie uiści jej wraz z wnioskiem, komornik wzywa wierzyciela

do jej uiszczenia w terminie 7 dni. Do czasu uiszczenia opłaty komornik nie

wykonuje postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia. Zgodnie z art. 49a ust.

1 u.k.s.e., także zmienionym ustawą z dnia 22 lipca 2010 r., wykonanie

postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia roszczeń niepieniężnych uzależnione

jest od uiszczenia przez wierzyciela opłaty stałej.

Analiza tych przepisów nie daje podstaw do uznania, że obowiązek

wniesienia wskazanych w nich opłat dotyczy polecenia prokuratora wykonania

postanowienia o zabezpieczeniu majątkowym. Prokurator w postępowaniu

dotyczącym zabezpieczenia majątkowego, mającego na celu wykonanie środków

karnych, nie ma statusu wierzyciela. Nie realizuje on w ramach tego postępowania

własnych uprawnień majątkowych do składników mienia objętych zabezpieczeniem.

Działa na mocy ustawowego upoważnienia do zagwarantowania wykonania

8

orzeczenia, które zostanie wydane w postępowaniu karnym. Ustawa o komornikach

sądowych i egzekucji nie daje podstaw do przyjęcia, że pojęciu „wierzyciel” nadano

w niej znaczenie autonomiczne, odmienne od powszechnie przyjmowanego.

W wymienionej ustawie brak natomiast przepisów nakładających na prokuratora

obowiązek wniesienia opłaty od wniosku o wykonanie postanowienia

o zabezpieczeniu majątkowym.

Zasada pobierania opłat sądowych i egzekucyjnych jedynie w przypadku,

gdy obowiązek ich uiszczenia wynika z przepisu ustawy, nie została

zmodyfikowana, ani wyłączona. Art. 45 ust. 1 u.k.s.e. nie stanowi podstawy do

pobierania od prokuratora opłaty od wniosku o wykonanie postanowienia

o udzieleniu zabezpieczenia majątkowego, wydanego na podstawie art. 291 k.p.k.

Także systemowe i celowościowe względy przemawiają za oceną, że prokurator

nie ponosi kosztów postępowania zabezpieczającego, przy uwzględnieniu istoty

jego czynności, podejmowanych w interesie ogólnym, w związku z ochroną

praworządności.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak w sentencji.