III CZP 115/14

Sygn. akt III CZP 115/14

UCHWAŁA

Dnia 6 marca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marta Romańska (przewodniczący)

SSN Anna Owczarek

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z wniosku R. S.

przy uczestnictwie M. S. i T. S.

o dział spadku i zniesienie współwłasności,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 6 marca 2015 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w L.

postanowieniem z dnia 16 września 2014 r.,

"Czy dopuszczalne jest zażalenie na zarządzenie

przewodniczącego w sądzie pierwszej instancji, którego przedmiotem

jest zwrot wniosku uczestnika o rozliczenie nakładów, złożonego

w toku postępowania o dział spadku i zniesienie współwłasności?"

podjął uchwałę:

Na zarządzenie przewodniczącego w sądzie pierwszej

instancji o zwrocie wniosku uczestnika postępowania

o rozliczenie nakładów, złożonego w toku postępowania o dział

spadku i zniesienie współwłasności, przysługuje zażalenie.

2

UZASADNIENIE

Zarządzeniem z dnia 3 grudnia 2013 r. przewodniczący w Sądzie

Rejonowym w L. zwrócił wniosek, w którym uczestnik postępowania T. S. domagał

się rozliczenia nakładów poniesionych na nieruchomość będącą przedmiotem

postępowania w sprawie o dział spadku i zniesienie współwłasności. W

uzasadnieniu zarządzenia wskazano, że uczestnik postępowania nie sprecyzował

żądania rozliczenia nakładów zgodnie z wezwaniem do uzupełnienia braku w tym

zakresie. Na to zarządzenie uczestnik postępowania T. S. wniósł zażalenie, które

zostało odrzucone postanowieniem Sądu Rejonowego w L. z dnia 19 grudnia 2014

r. W ocenie Sądu Rejonowego było ono niedopuszczalne z uwagi na przedmiot

zaskarżenia.

Sąd Okręgowy w L., rozpoznając zażalenie na postanowienie Sądu

pierwszej instancji z dnia 19 grudnia 2014 r., powziął wątpliwość co do

dopuszczalności zażalenia na zarządzenie przewodniczącego w sądzie pierwszej

instancji o zwrocie wniosku uczestnika postępowania o dokonanie rozliczenia

nakładów, złożonego w sprawie o dział spadku i zniesienie współwłasności.

Zagadnienie to przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu na podstawie

art. 390 k.p.c. Odwołując się do treści art. 394 § 1 k.p.c. wskazał, że z jego

brzmienia należałoby wywieść, iż w postępowaniu nieprocesowym zażalenie

przysługuje jedynie na zarządzenie o zwrocie wniosku wszczynającego

postępowanie w sprawie. Podkreślił jednak, że w sprawie o dział spadku

i zniesienie współwłasności rozliczenie nakładów następuje wyłącznie na wniosek,

który może złożyć inny uczestnik postępowania niż wnioskodawca. Wszczyna on

postępowanie, które w zakresie objętym wnioskiem nie różni się od postępowania

procesowego. Wniosek powinien także odpowiadać wymogom pozwu. Nadto Sąd

Okręgowy podkreślił, że uznanie, iż niedopuszczalne jest zażalenie na zarządzenie

o zwrocie wniosku uczestnika postępowania o rozliczenie nakładów, oznaczałoby

wyłączenie spod kontroli instancyjnej rozstrzygnięcia, które świetle art. 618 w zw.

z art. 688 k.p.c. ma istotne znaczenie dla możliwości dochodzenia praw

majątkowych z tytułu rozliczeń między spadkobiercami.

3

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego przedstawionego Sądowi

Najwyższemu przez Sąd Okręgowy w L. wymaga uwzględnienia nie tylko wyników

wykładni art. 394 § 1 k.p.c., lecz także specyfiki postępowania nieprocesowego,

charakteru żądania co do rozliczenia nakładów oraz charakteru regulacji zawartej w

art. 618 k.p.c., a także zagadnienia dopuszczalności analogi na gruncie 394 § 1

k.p.c.

Z brzmienia art. 394 § 1 k.p.c. wynika zasada, zgodnie z którą

w postępowaniu cywilnym zażalenie przysługuje w przypadkach wskazanych w tym

przepisie. Zarządzenie o zwrocie wniosku o rozliczenie nakładów, złożonego

w sprawie o zniesienie współwłasności i dział spadku, niewątpliwie nie należy do

kategorii postanowień kończących postępowanie. Nie jest także wymienione

odrębnie, jako zarządzenie przewodniczącego, od którego przysługuje zażalenie.

To stwierdzenie nie przesądza jednak ostatecznie o sposobie rozstrzygnięcia

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w L. W judykaturze

widoczna jest bowiem wyraźnie tendencja stosowania rozszerzającej wykładni art.

394 § 1 k.p.c., dopuszczająca możliwość wniesienia zażalenia od postanowień i

zarządzeń wprost niewymienionych w tym przypisie, poprzez jego stosowanie w

drodze analogii. Wydaje się to wręcz konieczne wobec konstrukcji art. 394 § 1

k.p.c., opartej na zasadzie enumeratywnego wskazania rodzaju orzeczeń i

zarządzeń przewodniczącego, od których przysługuje zażalenie. Wykładnia tego

przepisu, obowiązującego wprost w postępowaniu procesowym, powinna

uwzględniać dużą różnorodność i specyfikę szeregu innych postępowań cywilnych,

uregulowanych także poza kodeksem postępowania cywilnego. Przykładowo Sąd

Najwyższy w uchwale z dnia 24 września 2003 r., III CZP 58/03, OSNC 2004, nr 11,

poz. 173 opowiedział się za dopuszczalnością zażalenia na postanowienie w

przedmiocie wstrzymania wykonania nakazu zapłaty wydanego w postępowaniu

nakazowym, dostrzegając w tym przypadku potrzebę zastosowania w drodze

analogii art. 394 § 1 pkt 4 k.p.c., przy uwzględnieniu reguł wykładni systemowej i

celowościowej tego przepisu. W judykaturze opowiedziano się wielokrotnie także za

dopuszczalnością zażalenia w przypadku zarządzeń o zwrocie różnego rodzaju

wniosków wszczynających postępowanie, niekiedy o charakterze wpadkowym lub

4

dotyczących innych postępowań niemających cech postępowania w sprawie. W

uchwale z dnia 28 sierpnia 2008 r., III CZP 65/08, OSNC 2009, nr 7-8, poz. 112

Sąd Najwyższy uznał, że zażalenie przysługuje na zarządzenie przewodniczącego

w sądzie pierwszej instancji o zwrocie wniosku o udzielenie zabezpieczenia. Sąd

Najwyższy opowiedział się za dopuszczalnością zażalenia także na zarządzenia

przewodniczącego o zwrocie wniosku o ogłoszenie upadłości (uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 5 lutego 2004 r., III CZP 111/03, OSNC 2005, nr 4, poz. 62), o

zwrocie wniosku o zgłoszenie wierzytelności (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 2

marca 2005 r., III CZP 98/04, OSNC 2006, nr 2, poz. 21), o zwrocie wniosku o

nadanie klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu (uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 24 października 2001 r., III CZP 53/01), o zwrocie wniosku o

wyjawienie majątku (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 lipca 1995 r., III CZP

90/95, OSNC 1995, nr 12, poz. 171).

W świetle przywołanych wyżej orzeczeń Sądu Najwyższego wymaga

odnotowania, że zagadnienie prawne powstało w sprawie rozpoznawanej

w postępowaniu nieprocesowym, którego specyfiką jest między innymi krzyżowanie

się różnych interesów majątkowych jego uczestników, z których tylko jeden może

mieć status wnioskodawcy. W postępowaniu nieprocesowym dopuszczalne

jest jednak zgłaszanie przez innych uczestników postępowania wniosków

zmierzających do wydania przez sąd określonych rozstrzygnięć, wykraczających

poza przedmiot wniosku wszczynającego postępowanie, w ramach toczącego się

już postępowania. W takim przypadku zgłoszenie przez uczestnika postępowania

żądania podlegającego rozpoznaniu przez sąd stawia go na pozycji zbliżonej

do wnioskodawcy, jeżeli przedmiot wniosku inicjuje postępowanie o właściwościach

równorzędnych procesowi lub postępowaniu co do istoty sprawy w postępowaniu

nieprocesowym. W tym kontekście Sąd Okręgowy zasadnie zwrócił uwagę,

że żądanie rozliczenia nakładów np. w postępowaniu o zniesienie współwłasności,

ma charakter roszczenia majątkowego podlegającego co do zasady dochodzeniu

w drodze powództwa i jego zgłoszenie w postępowaniu nieprocesowym przez inną

osobę niż wnioskodawca, wymaga odpowiedniego sprecyzowania według

wymagań dotyczących pozwu. Żądanie rozliczenia nakładów jest rozpoznawane

w postępowaniu nieprocesowym z uwagi na istnienie szczególnej regulacji zawartej

5

w art. 618 k.p.c. Umożliwia ona rozpoznanie w ramach postępowania

o zniesienie współwłasności całego kompleksu stosunków istniejących między

współwłaścicielami rzeczy i powstających na tym tle roszczeń. Orzekanie przez sąd

o żądaniu rozliczenia nakładów dokonanych na przedmiot współwłasności wymaga

jednak zgłoszenia odpowiedniego wniosku przez zainteresowanego uczestnika

postępowania. W części dotyczącej takiego żądania, mającego charakter

roszczenia, postępowanie nie różni się istotnie od procesu. Wydane w tym zakresie

rozstrzygnięcie sądu może być orzeczeniem częściowym oraz podlega odrębnemu

zaskarżeniu apelacją. Zatem zarządzenie o zwrocie wniosku o rozliczenie

nakładów, zgłoszonego w postępowaniu nieprocesowym, jest w istocie

odpowiednikiem zarządzenia o zwrocie pozwu, na które przysługuje zażalenie

na podstawie art. 394 § 1 pkt 1 k.p.c. Niezaskarżalność zarządzenia, tak istotnego

z punktu widzenia interesu uczestnika postępowania zgłaszającego wniosek,

pozostawałaby w sprzeczności w wykładnią celowościową art. 394 § 1 pkt 1 k.p.c.,

tym bardziej, że w przypadku dochodzenia roszczenia o zwrot nakładów odrębnie

w procesie zarządzenie o zwrocie pozwu w tym zakresie podlegałoby zaskarżeniu

na ogólnych zasadach. Za dopuszczalnością zażalenia na zarządzenie o zwrocie

wniosku o rozliczenia nakładów przemawia także brzmienie art. 618 § 2 i § 3 k.p.c.

Zgodnie z art. 618 § 2 k.p.c. z chwilą wszczęcia postępowania o zniesienie

współwłasności wszczęcie odrębnego postępowania w celu dochodzenia roszczeń

z tytułu nakładów na przedmiot współwłasności jest niedopuszczalne. Art. 618 § 3

wprowadza zaś ograniczenie o charakterze prekluzyjnym, wyłączając możliwość

dochodzenia takich roszczeń po zakończeniu postępowania o zniesienie

współwłasności. Z tych względów niezaskarżalne zarządzenie o zwrocie wniosku

mogłoby definitywnie zamykać możliwość domagania się rozliczenia nakładów,

co godziłoby w konstytucyjną zasadę prawa do sądu.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. orzekł jak

w podjętej uchwale.