II KK 327/14

Sygn. akt II KK 327/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 marca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Waldemar Płóciennik (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Tomasz Grzegorczyk

SSN Józef Szewczyk

Protokolant Marta Brylińska

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Krzysztofa Parchimowicza

w sprawie K. A.

skazanego z art. 280 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 3 k.k.

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 5 marca 2015 r.,

kasacji, wniesionej przez obrońcę skazanego

od wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 1 lipca 2014 r.,

zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego w W.

z dnia 5 lipca 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego

w W. w odniesieniu do K.

A., a na podstawie art. 435 k.p.k. także w odniesieniu

do A. Ś. i sprawę przekazuje temu Sądowi do

ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem Sądu Rejonowego w W. z dnia 5 lipca 2013 r., uznano K. A. i A. Ś.

za winnych tego, że w dniu 15 stycznia 2012 r. przy ulicy S. w W., działając

wspólnie i w porozumieniu dokonali rozboju na osobie S. S. w ten sposób, że

używając przemocy polegającej na biciu rękoma i kopaniu pokrzywdzonego po

całym ciele, w wyniku czego pokrzywdzony został doprowadzony przez

oskarżonych do stanu nieprzytomności i doznał obrażeń w postaci urazu

wielomiejscowego, ran tłuczonych głowy, wstrząśnienia mózgu, krwiaka okolicy

powiek, ran tłuczonych podudzia prawego i wieloodłamowego złamania kostki

bocznej podudzia prawego skutkujących rozstrojem zdrowia na okres powyżej

siedmiu dni, dokonali zaboru w celu przywłaszczenia portfela z dowodem

osobistym, legitymacją służbową, kartą komunikacji miejskiej, kartą telefoniczną,

kartą bankomatową banku PKO SA, kartą kredytową banku PKO SA, krzyżyka

bursztynowego, kuponu LOTTO oraz pieniędzy w kwocie 12 zł na szkodę S. S., tj.

czynu z art. 280 § 1 k.k. w zb. z art. 275 § 1 k.k. w zb. z art. 157 § 1 k.k. w zw. z art.

11 § 2 k.k. i za to na podstawie art. 280 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 3 k.k. wymierzono

im kary po 2 lata pozbawienia wolności. Orzeczenie to zawiera również

rozstrzygnięcia o: zaliczeniu na poczet kar pozbawienia wolności okresów

tymczasowego aresztowania, dowodach rzeczowych i kosztach.

Wyrok Sądu Rejonowego zaskarżony został apelacjami obrońców obu

oskarżonych oraz apelacją prokuratora Prokuratury Rejonowej.

Obrońca oskarżonego K. A. zaskarżył wyrok w całości i zarzucił:

1. obrazę przepisów postępowania, która miała wpływ na treść wyroku, tj. art. 7

k.p.k. poprzez naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów oraz art. 410 k.p.k.

poprzez naruszenie zasady uwzględniania całokształtu okoliczności sprawy;

2. błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, który

miał wpływ na treść zaskarżonego wyroku poprzez niedokładny opis czynu

przypisanego oskarżonym, przyjęcie, że obaj zainicjowali zdarzenie uderzając w

głowę przechodzącego obok pokrzywdzonego oraz że dokonali rozboju.

W następstwie tych zarzutów skarżący wniósł o uchylenie wyroku i

przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Obrońca oskarżonego A. Ś. także zaskarżył wyrok w całości, zarzucając błąd

w ustaleniach faktycznych, obrazę przepisów prawa procesowego oraz rażącą

3

niewspółmierność kary i wniósł o zmianę wyroku przez uznanie oskarżonego za

winnego popełnienia przestępstwa z art. 158 § 1 k.k. i wymierzenie kary

pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, ewentualnie o

zmianę wyroku przez wymierzenie oskarżonemu kary pozbawienia wolności z

warunkowym zawieszeniem jej wykonania, bądź o uchylenie zaskarżonego wyroku

i przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Prokurator zaskarżył wyrok na niekorzyść obu oskarżonych w części

dotyczącej rozstrzygnięcia o karze i na podstawie art. 438 pkt 4 k.p.k. zarzucił

„rażącą niewspółmierność kary wymierzonej oskarżonym nieadekwatną do winy

oskarżonych, stojącą w sprzeczności ze stopniem społecznej szkodliwości czynu,

wymogami prewencji szczególnej i społecznym poczuciem sprawiedliwości”. Tak

sformułowany zarzut uzasadnił wniosek o zmianę zaskarżonego wyroku w części

dotyczącej orzeczenia o karze i wymierzenie oskarżonemu K. A. kary 3 lat i 8

miesięcy pozbawienia wolności, a oskarżonemu A. Ś. kary 3 lat i 4 miesięcy

pozbawienia wolności.

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 1 lipca 2014 r., zmienił zaskarżone

orzeczenie w ten sposób, że podwyższył wymierzone obu oskarżonym kary

pozbawienia wolności do trzech lat, a nadto rozstrzygnął w przedmiocie zaliczenia

na poczet kar okresów tymczasowego aresztowania i kosztach, a pozostałym

zakresie wyrok sądu pierwszej instancji utrzymał w mocy.

Orzeczenie Sądu Okręgowego zaskarżone zostało w całości kasacją

obrońcy skazanego K. A.

Skarżący zarzucił wyrokowi:

1. naruszenie art. 454 § 2 k.p.k. przez zmianę orzeczonej wobec K. A. kary

pozbawienia wolności z 2 lat na 3 lata, w sytuacji dokonania zmiany ustaleń

faktycznych na własne, niekorzystne dla skazanego, poprzez przyjęcie, że

obrażenia ciała pokrzywdzonego i pozostawienie go bez pomocy stanowiły

zagrożenie dla jego życia, co w konsekwencji miało istotny wpływ na orzeczenie

wobec skazanego surowszej kary;

2. naruszenie art. 433 § 2 k.p.k. poprzez dokonanie nieprawidłowej kontroli

zaskarżonego wyroku sądu pierwszej instancji co do zarzutów apelacji oskarżyciela

publicznego w zakresie wymiaru kary poprzez przyjęcie własnych ustaleń

4

faktycznych, wskazanych w pkt 1, wbrew materiałowi dowodowemu, a także w

zakresie zarzutów apelacji obrońcy K. A.

Odwołując się do powyższych zarzutów skarżący wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości co do skazanego K. A. i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania sądowi odwoławczemu.

W pisemnej odpowiedzi na kasację prokurator Prokuratury Okręgowej wniósł

o uznanie jej za oczywiście bezzasadną. Odmienne stanowisko w tej mierze

zaprezentował prokurator Prokuratury Generalnej, który w toku rozprawy kasacyjnej

wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku, w oparciu o przepis art. 435 k.p.k. także

wobec skazanego A. Ś., ze względu na naruszenie przepisu art. 454 § 2 k.p.k. oraz

na podstawie art. 455 k.p.k.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja zasługuje na uwzględnienie wobec trafności podniesionego w pkt 1

zarzutu obrazy art. 454 § 2 k.p.k.

Zgodnie z art. 454 § 2 k.p.k. sąd odwoławczy może orzec surowszą karę

pozbawienia wolności tylko wtedy, gdy nie zmienia ustaleń faktycznych przyjętych

za podstawę orzeczenia. W świetle ugruntowanego orzecznictwa Sądu

Najwyższego:

1. reguła ne peius określona w art. 454 § 2 k.p.k. dotyczy zmiany ustaleń

faktycznych przez redukowanie katalogu okoliczności łagodzących oraz

uzupełnianie okoliczności obciążających;

2. sąd odwoławczy może dokonywać odmiennych aniżeli sąd pierwszej

instancji ocen ustalonych okoliczności, nadawać tym okolicznościom większe lub

mniejsze znaczenie, pod warunkiem, że katalog okoliczności nie ulega zmianie, a

więc nie dochodzi do rozszerzenia katalogu okoliczności obciążających lub

zmniejszenia katalogu okoliczności łagodzących wymiar kary; takie bowiem

rozszerzenie lub zmniejszenie uznane musi być za nowe ustalenie faktyczne. Za

nowe ustalenie uznać należy także sytuację, w której sąd odwoławczy zastąpi

jedne ustalenia innymi;

3. reguła ne peius obejmuje każde ustalenie faktyczne przyjęte za podstawę

zaskarżonego wyroku. Będą to ustalenia dotyczące przedmiotowej strony czynu, a

także jego strony podmiotowej (umyślność, nieumyślność, rodzaj zamiaru),

5

motywu, pobudek, innych okoliczności wpływających na stopień winy i społecznej

szkodliwości czynu oraz ustalenia dotyczące samego oskarżonego, jego

właściwości i warunków osobistych, o których mowa w art. 53 § 2 k.k., jego

zachowania przed popełnieniem przestępstwa i po jego popełnieniu (por. m.in.

wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 23 kwietnia 2013 r., IV KK 395/12, OSNKW 2013,

z. 8, poz. 70; z dnia 18 listopada 2008 r., II KK 121/08, Prok. i Pr. – wkł. 2009/4/20;

z dnia 27 sierpnia 2008 r., IV KK 52/08, LEX nr 465874; z dnia 25 czerwca 2008 r.,

IV KK 38/08, OSP 2009/7-8/73).

Warto przy tym zauważyć, że art. 454 § 2 k.p.k. zakazuje sądowi

odwoławczemu orzeczenia surowszej kary pozbawienia wolności jedynie wówczas,

gdy zmiana ustaleń faktycznych miałaby wpływ na zaostrzenie kary (por.: uchwała

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 2011 r., I KZP 28/10,

OSNKW 2011, z. 7, poz. 30; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2011 r., III

KK 283/10, Prok. i Pr. – wkł. 2011/10/15; postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

4 grudnia 2012 r., V KK 275/12, LEX nr 1277793 i z dnia 6 czerwca 2011 r., V KK

124/11, LEX nr 848181; w orzecznictwie funkcjonował także pogląd, że zakaz

wymierzenia surowszej kary pozbawienia wolności obowiązuje niezależnie od tego,

czy nowe ustalenia faktyczne mają, czy mogłyby mieć wpływ na wymiar kary – por.

m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 listopada 2008 r., II KK 121/08, Biul. PK

2009/1/10).

Opis czynu przypisanego skazanym A. i Ś. w wyroku Sądu Rejonowego

zawiera wszelkie elementy związane z przyjętą kwalifikacją prawną z art. 280 § 1

k.k. w zb. z art. 275 k.k. i z art. 157 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. Opis ten zawiera

m.in. przedstawienie sposobu działania sprawców oraz wywołanych ich

zachowaniem skutków kontekście obrażeń ciała spowodowanych u

pokrzywdzonego, z konkluzją, że wywołały one u ofiary rozstrój zdrowia na okres

powyżej siedmiu dni. Koresponduje to zresztą z wywodem uzasadniającym

przyjęcie kwalifikacji prawnej z art. 157 § 1 k.k. (k – 597). Uzasadniając

rozstrzygnięcie o karze Sąd pierwszej instancji podał m.in., że: „Stopień społecznej

szkodliwości czynu uznać należy za szczególnie wysoki także z uwagi na

bezwzględność i brutalność ich działania oraz rozmiar i dolegliwość zastosowanej

przez nich przemocy, a przez to zagrożenie, jakie zachowanie to niosło dla zdrowia

6

pokrzywdzonego. Już pierwszy cios w głowę jaki zadano pokrzywdzonemu nastąpił

z taką siłą, że spowodował jego upadek na ziemię i utratę przytomności jednak

mimo tego, że S. S. nie próbował się nawet bronić, został zaciągnięty przez

oskarżonych w krzaki, a następnie dotkliwie skopany po całym ciele, deptany po

dłoniach i okradziony.” Analiza orzeczenia i jego uzasadnienia nie wskazuje, by

Sąd pierwszej instancji ustalił i w konsekwencji przyjął jako okoliczność rzutującą

obciążająco na wymiar kary okoliczność, iż zachowanie sprawców, poza zdrowiem

pokrzywdzonego, naraziło także na niebezpieczeństwo jego życie. Tymczasem Sąd

odwoławczy uzasadniając potrzebę podwyższenia wymiaru orzeczonej wobec

skazanych kary pozbawienia wolności stwierdził, że :”Nie bez znaczenia dla

wymiaru kary pozostało również to, iż oskarżeni na skutek swojego działania

narazili pokrzywdzonego nie tylko na utratę zdrowia, ale nawet życia pozostawiając

go w tym stanie, zimą w mało uczęszczanym miejscu, bez jakiejkolwiek pomocy”.

Przytoczony fragment części motywacyjnej orzeczenia Sądu Okręgowego zawiera

w istocie rzeczy dwa stwierdzenia mające charakter ustaleń faktycznych, rzutujące

wprost na surowszy wymiar kary. Pierwszym ustaleniem jest wskazane wyżej

stwierdzenie o skutku zachowania sprawców w postaci narażenia życia

pokrzywdzonego, drugim zaś sposób działania prowadzący do narażenia życia – tj.

pobicie ofiary i pozostawienie jej w takim stanie „zimą w mało uczęszczanym

miejscu, bez jakiejkolwiek pomocy”. Oba opisane ustalenia pozostają w oczywistej

sprzeczności w ustaleniami wynikającymi z orzeczenia Sądu pierwszej instancji.

Wprawdzie Sąd Rejonowy uznał zachowanie skazanych za brutalne i bezwzględne,

ale jego szkodliwość odnosił do zagrożenia dla zdrowia, a nie życia

pokrzywdzonego (k – 600). Opisując końcowy fragment zdarzenia Sąd Rejonowy

na pierwszej stronie uzasadnienia swojego wyroku wskazał, że: „Następnie

oskarżeni ponownie zaczęli bić pokrzywdzonego celem podania im kodu pin do

karty bankowej. Kiedy oskarżeni usłyszeli warkot silnika nadjeżdżającego

samochodu wyrzucili zebrane pokrzywdzonemu przedmioty i podjęli ucieczkę z

miejsca zdarzenia. Po dokonaniu rozboju pokrzywdzony przeszedł w kierunku

chodnika ulicy S. gdzie zatrzymał się nadjeżdżający samochód, którego kierowca

udzielił S. S. pomocy i wezwał policję” (podobnie na k – 601 – „zabrane przedmioty

oskarżeni wyrzucili będąc spłoszeni przez nadjeżdżający samochód”). Przytoczone

7

fragmenty pozostają w oczywistej sprzeczności z cytowanym wywodem Sądu

Okręgowego. Zauważyć przy tym należy, że stanowisko Sądu odwoławczego,

ewidentnie sprzeczne z zakazem wynikającym z art. 454 § 2 k.p.k., jest również

wątpliwe na gruncie poprawności rozumowania. Trudno wszakże przyjąć za

prawdziwe twierdzenie, że skazani narazili życie pokrzywdzonego na

niebezpieczeństwo pozostawiając go pobitego bez pomocy w odludnym miejscu,

dodatkowo zimą, skoro z ustaleń Sądu Rejonowego wynika, że sprawcy zbiegli z

miejsca zdarzenia spłoszeni przez nadjeżdżający samochód, pokrzywdzony

podniósł się i zatrzymał ów samochód, a kierowca tego pojazdu udzielił mu pomocy

i wezwał policję.

W uzasadnieniu kasacji jej autorka, nie bez racji wskazuje na jeszcze jedno

nowe i niekorzystne dla skazanych ustalenie faktyczne, które znalazło się w

uzasadnieniu wyroku Sądu Okręgowego. Odnosząc się do sposobu działania

skazanych zauważono, że „(…) oskarżeni mieli wręcz przyjemność w

manifestowaniu swej siły i pastwieniu się nad pokrzywdzonym, o czym dobitnie

świadczyło chociażby końcowe zachowanie oskarżonego K. A. Gdy pokrzywdzony

ubrudził mu swoją krwią nogawkę spodni, został za to skarcony kolejnym ciosem”.

O ile „pastwienie się” mieści się w dokonanej przez Sąd pierwszej instancji ocenie

zachowania oskarżonych, jako brutalnego i bezwzględnego, o tyle czerpanie

przyjemności z manifestowania siły i bicia ofiary jest nowym elementem faktycznym

charakteryzującym sferę psychiczną sprawców. Wprawdzie argument ten został

podniesiony w kontekście oceny zasadności apelacji obrońców oskarżonych, to

jednak – biorąc pod uwagę, że sposób działania oskarżonych oraz wynikające z

niego następstwa miały kluczowe znaczenia dla reformatoryjnego rozstrzygnięcia o

karze – uznać należało, że ustalenie to mogło mieć wpływ na decyzję o zaostrzeniu

kar pozbawienia wolności.

Stwierdzone naruszenie przepisu art. 454 § 2 k.p.k. było rażące oraz miało

istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku, bowiem opisane wyżej nowe

okoliczności faktyczne legły u podstaw rozstrzygnięcia o podwyższeniu wymiaru

kary pozbawienia wolności. Konsekwencją tego stanu rzeczy stała się konieczność

uchylenia zaskarżonego wyroku w odniesieniu do skazanego K. A., a na podstawie

art. 435 k.p.k. także w odniesieniu do A. Ś., albowiem te same względy

8

przemawiają za uchyleniem orzeczenia także wobec tego skazanego, i przekazania

sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania w postępowaniu

odwoławczym.

W toku rozprawy kasacyjne prokurator wskazał na potrzebę uchylenia

wyroku wynikającą także z treści art. 455 k.p.k. W ocenie prokuratora, w świetle

poczynionych ustaleń faktycznych, wadliwą wydaje się być przyjęta przez sądy

kwalifikacja z art. 157 § 1 k.k., bowiem nie jest możliwe ustalenie, który ze

skazanych spowodował swoim zachowaniem skutki wywołujące rozstrój zdrowia

pokrzywdzonego na okres powyżej 7 dni. Stanowisko to nie zasługuje na

uwzględnienie. Z wywodów Sądu Rejonowego (k – 599) wynika jasno, że

odpowiedzialność obu skazanych za przestępstwo skutkowe z art. 157 § 1 k.k.

skonstruowana została na zasadzie współsprawstwa. W argumentacji wskazano,

że: „skutek w postaci spowodowania takiego rozstroju zdrowia pokrzywdzonego był

objęty winą umyślną oskarżonych, bowiem sposób ich działania, a zwłaszcza siła, z

jaką zadawali kopnięcia, cios w głowę, miejsce z uwagi na umiejscowione tam

organy, których uszkodzenie prowadzi zazwyczaj do śmierci, nakazują przyjęcie, iż

oskarżeni co najmniej godzili się na to, że spowodowany przez nich uszczerbek na

zdrowiu pokrzywdzonego nie będzie lekki”. Niezależnie od ewentualnych

teoretycznych wątpliwości, co do poprawności zastosowanej konstrukcji,

poczynione w sprawie ustalenia faktyczne nie prowadzą do wniosku, że przyjęta

kwalifikacja prawna jest błędna w tak oczywisty sposób, że uzasadnia ingerencję w

trybie art. 455 k.p.k., tj. niezależnie od granic zaskarżenia i podniesionych

zarzutów.

Wobec konieczności uchylenia orzeczenia ze względu na naruszenie reguły

z art. 454 § 2 k.p.k. odnoszenie się do zarzutu zawartego w pkt 2 kasacji stało się

bezprzedmiotowe. Jest wszakże oczywiste, że w ponowionym postępowaniu

odwoławczym Sąd Okręgowy będzie zobowiązany do rzetelnego rozpoznania

wszystkich wniesionych w sprawie środków odwoławczych, z uwzględnieniem

poczynionych wyżej uwag.