III UK 131/14

Sygn. akt III UK 131/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 marca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Iwulski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Dawid Miąsik (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania J. P.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 5 marca 2015 r.,

skargi kasacyjnej odwołującego się od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 16 kwietnia 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych (organ rentowy) odmówił decyzją z 27

maja 2013 r. prawa do emerytury J. P. (wnioskodawca), ponieważ wnioskodawca

nie udowodnił 15 lat pracy w szczególnych warunkach.

2

Wnioskodawca zaskarżył decyzję organu rentowego odwołaniem i wniósł o

jej zmianę argumentując, że pracując w ZPL K. pracował w warunkach uciążliwych i

szczególnych.

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z 26 września 2013 r., IV U 855/13 oddalił

odwołanie wnioskodawcy. Sąd pierwszej instancji ustalił, że wnioskodawca

przedłożył świadectwo pracy, z którego wynikało, że w okresach od 19 lutego

1974 r. do 30 marca 1974 r. oraz od 2 maja 1977 r. do 31 sierpnia 1993 r. pracował

w ZPL K. w pełnym wymiarze czasu pracy na stanowiskach: stażysty, starszego

referenta ds. technicznych, mistrza, mistrza oddziału przygotowawczego, mistrza

mieszalni, przewodniczącego NSZZ Solidarność. Oceniając przebieg pracy

zawodowej wnioskodawcy w K. Sąd pierwszej instancji uznał, że zajmując

stanowisko mistrza na Wydziale Przędzalni, tj. w okresach od 1 stycznia 1978 r. do

28 września 1989 r. oraz od 26 lutego 1993 r. do 31 sierpnia 1993 r. wnioskodawca

stale i w pełnym wymiarze czasu pracy pracował w warunkach szczególnych,

pełniąc bezpośredni dozór inżynieryjno-techniczny na oddziałach i wydziałach, w

których wykonywane są jako podstawowe prace wymienione w Wykazie A Dz. XIV

poz. 24, tj. prace związane z obróbką surowców włókienniczych i ich przędzenie,

wymienione w Wykazie A Dz. VII poz. 1. Okres tej pracy wynosi 12 lat i 3 miesiące.

Do pracy w szczególnych warunkach Sąd pierwszej instancji nie zaliczył jednak

okresu od 29 września 1989 r. do 26 lutego 1993 r., kiedy to wnioskodawca został

zwolniony od pracy na oddziale mieszalni, zachowując jedynie prawo do

wynagrodzenia, z uwagi na pełnienie funkcji Przewodniczącego NSZZ Solidarność.

W okresie tym wnioskodawca był zatrudniony w K., jednakże nie świadczył pracy w

szczególnych warunkach.

Wnioskodawca zaskarżył wyrok Sądu pierwszej instancji apelacją i wniósł o

jego zmianę i przyznanie mu prawa do emerytury oraz zasądzenie kosztów

zastępstwa procesowego. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie art. 3 zd. 1

ustawy z 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (t.j. Dz.U. z 2014 r., poz. 167,

dalej jako ustawa o związkach zawodowych) oraz § 8 rozporządzenia Rady

Ministrów z 11 czerwca 1996 r. w sprawie trybu udzielania urlopu bezpłatnego i

zwolnień od pracy pracownikom pełniącym z wyboru funkcje w związkach

zawodowych oraz zakresu uprawnień przysługujących pracownikowi w czasie

3

urlopu bezpłatnego i zwolnienia od pracy (Dz.U. Nr 71, poz. 336, dalej jako

rozporządzenie Rady Ministrów z 1996 r.), polegające na obciążeniu ujemnymi

następstwami wykonywania funkcji związkowej. Zdaniem wnioskodawcy, z tytułu

pełnienia funkcji związkowej pracownik zachowuje prawo do wszystkich świadczeń

wynikających z zatrudnienia, w tym również uprawnienia do nabycia świadczeń

emerytalnych.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 16 kwietnia 2014 r., oddalił apelację

wnioskodawcy. Odwołując się do definicji pracy w szczególnych warunkach z art.

32 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS oraz

treści § 8 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie

wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm., dalej jako rozporządzenie

Rady Ministrów z 1983 r.). Sąd drugiej instancji wskazał, że aby nabyć prawo do

emerytury w wieku obniżonym, pracownik musi wykonywać pracę w szczególnych

warunkach stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Zdaniem Sądu drugiej instancji

okres zwolnienia z obowiązków pracowniczych z uwagi na pełnienie funkcji

Przewodniczącego NSZZ Solidarność, do czego wnioskodawca był uprawniony na

podstawie § 8 rozporządzenia Rady Ministrów z 1996 r. oraz art. 3 ustawy o

związkach zawodowych, nie stanowi okresu pracy w warunkach szczególnych.

Emerytura w wieku obniżonym jest odstępstwem od ogólnych zasad przyznawania

emerytur, wymagającym ścisłego spełnienia warunków określonych w przepisach,

które nakładają obowiązek wykazania 15 lat pracy w warunkach szczególnych.

Oznacza to rzeczywiste wykonywanie czynności pracowniczych, zgodnie z

zajmowanym stanowiskiem pracy w warunkach szczególnych. Tymczasem

wnioskodawca pozostawał zatrudniony na stanowisku pracy w warunkach

szczególnych, jednakże był zwolniony z faktycznego wykonywania tej pracy,

zachowując jedynie prawo do wynagrodzenia.

Wnioskodawca zaskarżył wyrok Sądu drugiej instancji skargą kasacyjną w

całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie art. 3 ustawy o związkach

zawodowych i § 8 rozporządzenia Rady Ministrów z 1996 r. w związku z art. 32 i

art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz § 4 rozporządzenia Rady

Ministrów z 1983 r. przez obciążenie wnioskodawcy ujemnymi następstwami

4

wykonywania przez niego funkcji związkowej przez niezaliczenie do okresu pracy w

szczególnych warunkach okresu zwolnienia od pracy na czas wykonywania funkcji

związkowej.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Skarga kasacyjna wnioskodawcy nie ma uzasadnionej podstawy.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego ugruntowany jest pogląd, zgodnie z

którym dokonywane na użytek przepisów dotyczących emerytury w wieku

obniżonym rozróżnienie między okresem zatrudnienia a okresem wykonywania

pracy ma głęboki sens normatywny i społeczny i dlatego nie powinno być znoszone

w drodze wykładni (wyrok Sądu Najwyższego z 6 czerwca 2006 r., I UK 338/05).

Zgodnie z tym orzecznictwem, przez pracę w szczególnych warunkach rozumie się

faktyczne wykonywanie pracy w szczególnych warunkach, a nie samo

pozostawanie w stosunku pracy (wyrok Sądu Najwyższego z 12 sierpnia 2009 r.,

II UK 391/08). Nie chodzi przy tym o stałe i nieprzerwane wykonywanie określonych

w umowie o pracę czynności, lecz o powierzenie pracownikowi w umowie o pracę

obowiązków wykonywania stałej pracy uznawanej za pracę w szczególnym

charakterze i wykonywanie tej pracy przez pracownika (wyrok Sądu Najwyższego z

5 maja 2005 r., II UK 219/04).

Dlatego wykonywaniem pracy w szczególnym charakterze są również

niektóre przerwy w pracy spowodowane różnymi przyczynami, czy to leżącymi po

stronie pracodawcy, czy wynikającymi z przepisów (urlop wypoczynkowy, urlop

macierzyński, okres niezdolności do pracy z powodu choroby), ponieważ w treści

pojęcia „wykonywanie pracy” mieszczą się także usprawiedliwione nieobecności w

pracy (wyrok Sądu Najwyższego z 5 maja 2005 r., II UK 219/04). Do okresu pracy

w szczególnych warunkach zalicza się czas krótkotrwałych, koniecznych szkoleń

pracownika, okres urlopu wypoczynkowego i urlopu macierzyńskiego.

Nie jest natomiast dopuszczalne uwzględnianie do okresów pracy w

szczególnych warunkach innych równocześnie wykonywanych prac w ramach

dobowej miary czasu pracy, które nie oddziaływały szkodliwie na organizm

pracownika (wyroki Sądu Najwyższego z 4 czerwca 2008 r., II UK 306/07; z 8

5

października 2013 r., III UK 130/12). Nie podlegają wliczeniu do okresu pracy w

szczególnym charakterze nauczyciela urlop bezpłatny udzielony nauczycielowi

przez szkołę na pełnienie z wyboru funkcji burmistrza lub jego zastępcy oraz okres

odbywania wojskowego przeszkolenia studentów (wyrok Sądu Najwyższego z 13

stycznia 2001 r., II UK 122/04). Analogicznie jest w przypadku okresu przeniesienia

do wykonywania innej pracy z powodu ciąży, ponieważ wówczas wykonywana jest

inna praca, która z założenia nie może być szkodliwa dla zdrowia (wyrok Sądu

Najwyższego z 5 listopada 2012 r., II UK 82/12).

U podstaw powyższego rozróżnienia leży założenie, zgodnie z którym

pracownik wykonujący rzeczywiście i stale pracę w warunkach szczególnych jest -

w zakresie wieku emerytalnego - uprzywilejowany w stosunku do pracownika

niewykonującego pracy w taki warunkach dlatego, że wykonując taką pracę

narażony jest na działanie na jego organizm czynników szkodliwych dla zdrowia.

Natomiast pracownik, który jest zatrudniony na stanowisku, na którym wykonywana

jest praca w warunkach szczególnych, który takiej pracy faktycznie nie wykonuje,

nie jest narażony na działanie tych szkodliwych czynników. Odpada wówczas

funkcjonalna przesłanka między czynnikiem ryzyka w postaci wykonywania pracy w

warunkach szkodliwych dla zdrowia a wspomnianym uprzywilejowaniem w postaci

prawa do uzyskania emerytury w wieku obniżonym.

W ocenie Sądu Najwyższego uznanie, że okres pełnienia funkcji związkowej,

w którym to okresie pracownik zwolniony był z obowiązku świadczenia pracy w

warunkach szczególnych, powinien być wliczony do okresu pracy w warunkach

szczególnych, jest nie do pogodzenia z funkcjami emerytury w wieku obniżonym,

ponieważ abstrahowałoby od powodów i celów uprzywilejowania niektórych

kategorii pracowników.

Nieuprawnione jest odwołanie się od uchwały Sądu Najwyższego z 13

października 2013 r., II UZP 6/13. Podjęte w niej rozstrzygnięcie opierało się na

treści przepisów obowiązujących w czasie, w którym przypadła poborowa i

przymusowa służba wojskowa wnioskodawcy (zob. także wyrok Sądu Najwyższego

z 4 lutego 2014 r., II UK 349/12). Dlatego okres służby wojskowej odbytej pod

rządami takiej regulacji normatywnej miał status okresu pracy w szczególnych

warunkach w rozumieniu § 3 i 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego

6

1983 r. Dodatkowo Sąd Najwyższy uwzględnił przymusowy charakter służby

wojskowej oraz konstytucyjny obowiązek obywatela obrony ojczyzny. W ślad za

wyrokiem z 6 kwietnia 2006 r., III UK 5/06 Sąd Najwyższy przyjął, że z Konstytucji

RP wynika zakaz ustanawiania takich regulacji ustawowych lub dokonywania takiej

wykładni przepisów prawa powszechnie obowiązującego, które dopuszczałyby

jakiekolwiek pokrzywdzenie obywatela z powodu wykonywania publicznego

obowiązku obrony ojczyzny. Działalności w strukturach związku zawodowego, choć

jest ona niewątpliwie społecznie użyteczna, nie można zrównać z odbywaniem

służby wojskowej z poboru już choćby z tego powodu, że służba ta była

przymusowa, podczas gdy aktywność związkowa jest dobrowolna.

Nie można podzielić argumentacji skargi kasacyjnej, zgodnie z którą zwrot

„ujemne następstwa” z art. 3 ustawy o związkach zawodowych obejmuje wszelkie

niekorzystne dla podmiotu chronionego zdarzenia prawne, w szczególności zaś w

sferze prawa do emerytury w wieku obniżonym. Proponowana przez wnioskodawcę

wykładnia art. 3 ustawy o związkach zawodowych nie znajduje uzasadniania w ratio

legis tego przepisu. Przepis ten służy ochronie indywidualnego pracownika przed

dyskryminacją z tytułu działalności związkowej. Działanie art. 3 ustawy o związkach

zawodowych rozciąga się jedynie na stosunek pracy (istniejący bądź przyszły) oraz

implikacje wynikające z tego stosunku. Jako przykłady dyskryminacji objęte

zakresem normowania tego przepisu w piśmiennictwie wskazuje się odmowę

zatrudnienia, zwolnienie z pracy, pomijanie przy awansach, ukaranie karą

porządkową, szykanowanie, niekierowanie na szkolenia, odmowę partycypacji w

kosztach nauki, dokonywanie negatywnej oceny wykonywanej pracy.

Z powyższego wynika, że negatywne konsekwencje, o których mowa w art. 3

ustawy o związkach zawodowych dotyczą sfery aktywności pracowniczej danej

osoby zaangażowanej w działalność związkową, a nie sfery prawa ubezpieczeń

społecznych. Niespełnienie przez wnioskodawcę warunku odpowiedniego stażu

przy wykonywaniu pracy warunkach szczególnych nie jest ujemnym następstwem

wykonywania funkcji związkowej, lecz konsekwencją dobrowolnej decyzji

wnioskodawcy o podjęciu się obowiązków funkcyjnych w organizacji związkowej i

rezygnacji z wykonywania pracy w warunkach szczególnych. Powoduje to, że

został zerwany funkcjonalny związek między zatrudnieniem na stanowisku, na

7

którym wykonywana jest praca w warunkach szczególnych, a narażeniem się na

oddziaływanie czynników szkodliwych dla zdrowia przy wykonywaniu tej pracy.

Prawo do zaliczenia przez pracownika korzystającego ze zwolnienia od

pracy w okresie pełnienia funkcji związkowej tego okresu do stażu pracy w

warunkach szczególnych nie wynika z przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z

1996 r., w szczególności zaś z powołanego w podstawach skargi § 8 tego

rozporządzenia. Rozporządzenie to pełni funkcje gwarancyjne w stosunku do

pracowników zwolnionych od pracy celem pełnienia funkcji związkowej. Jednakże

funkcja ta ogranicza się do ich statusu jako pracowników i relacji z zatrudniającym

ich pracodawcą (wyrok Sądu Najwyższego z 29 listopada 2012 r., II PK 105/12).

Już z samego tytułu rozporządzenia wynika, że chodzi o uprawnienia przysługujące

pracownikom w czasie urlopu bezpłatnego i zwolnień od pracy. Rozporządzenie

dotyczy zatem uprawnień „pracowników” znajdujących się w określonej sytuacji i

nie rozciąga się na ich uprawnienia emerytalne. Wynika to jednoznacznie z

całościowej analizy przepisów tego rozporządzenia. I tak § 1, 2 4 i 5 stanowią o

zasadach udzielania urlopu oraz zwolnienia od pracy i jego ustania; § 3 stanowi o

prawie do umundurowania i lokalu mieszkalnego; § 6 dotyczy zasad ustalania

wynagrodzenia; § 7 stanowi o „uprawnieniach pracowniczych”, a przepis § 8

rozporządzenia z 1996 r. stanowi o świadczeniach przysługujących pracownikowi.

Zdaniem Sądu Najwyższego przepis § 8 rozporządzenia Rady Ministrów z 1996 r.

nie obejmuje swym zakresem świadczeń przysługujących danej osobie poza

stosunkiem pracy. Ponadto z § 6 ust. 1 i 2 rozporządzenia Rady Ministrów z 1996 r.

wynika, że w okresie zwolnienia od pracy pracownikowi przysługuje od pracodawcy

wynagrodzenie ustalane według zasad obowiązujących przy obliczaniu

ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy z wyłączeniem dodatkowego

wynagrodzenia za pracę w warunkach szkodliwych dla zdrowia, jeżeli w czasie

zwolnienia narażenie na takie warunki ustaje.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.