III UK 133/14

Sygn. akt III UK 133/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 marca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Iwulski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Dawid Miąsik

w sprawie z odwołania A. S.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

o wcześniejszą emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 5 marca 2015 r.,

skargi kasacyjnej odwołującego się od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 6 marca 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 6 marca 2014 r., Sąd Apelacyjny oddalił skargę

ubezpieczonego A. S. o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym

2

wyrokiem tego Sądu z dnia 10 lutego 2010 r., w sprawie przeciwko Zakładowi

Ubezpieczeń Społecznych o wcześniejszą emeryturę.

Orzeczenie to zapadło w następujących okolicznościach. Dwoma decyzjami

z dnia 18 lutego 2009 r., z których pierwsza została wydana (między innymi) na

podstawie art. 114 ust. 1a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach

z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153,

poz. 1227 ze zm.; obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.),

Zakład Ubezpieczeń Społecznych, działając z urzędu, odmówił ubezpieczonemu

ustalenia prawa do wcześniejszej emerytury oraz wstrzymał wypłatę tego

świadczenia począwszy od dnia 1 marca 2009 r. W uzasadnieniu decyzji

odmawiającej prawa do emerytury stwierdzono, że przedłożone przez

ubezpieczonego zaświadczenie lekarskie z dnia 12 września 1997 r., będące

uprzednio podstawą przyznania wcześniejszej emerytury, nie określa schorzenia, o

którym mowa w § 1 ust. 3 pkt 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja

1989 r. w sprawie wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi

wymagającymi stałej opieki (Dz.U. Nr 28, poz. 149 ze zm.).

Od decyzji odmawiającej ustalenia prawa do wcześniejszej emerytury

ubezpieczony wniósł odwołanie, w którym domagał się zmiany decyzji w całości i

„przyznania mu prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad dzieckiem

wymagającym stałej opieki”. Wyrokiem z dnia 22 października 2009 r., Sąd

Okręgowy- Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w R. zmienił częściowo decyzję

organu rentowego w ten sposób, że „przyznał ubezpieczonemu prawo do

emerytury z tytułu opieki nad dzieckiem wymagającym stałej opieki od 1

października 1997 r. do 2 kwietnia 2001 r.”, a w pozostałym zakresie oddalił

odwołanie. Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 16 października 1997 r. ubezpieczony

złożył wniosek o przyznanie prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad

dzieckiem. Do wniosku załączył zaświadczenie lekarskie o stanie zdrowia dziecka.

Decyzją z dnia 6 listopada 1997 r. organ rentowy przyznał ubezpieczonemu prawo

do tego świadczenia. W dniu 31 grudnia 1997 r. ubezpieczony rozwiązał umowę o

pracę zawartą z Kółkiem Rolniczym w Ł., ale kontynuował wykonywanie własnej

działalności gospodarczej (w zakresie świadczenia usług transportowych). Celem

ustalenia, czy dziecko ubezpieczonego rzeczywiście wymagało stałej i

3

systematycznej opieki ojca w rozumieniu przepisów rozporządzenia Rady Ministrów

z dnia 15 maja 1989 r., Sąd pierwszej instancji przeprowadził dowód z opinii

biegłego lekarza specjalisty z dziedziny diabetologii. Na tej podstawie stwierdził, że

w czerwcu 1997 r. u syna wnioskodawcy (urodzonego 2 kwietnia 1983 r.)

zdiagnozowano cukrzycę, przy czym w pierwszym okresie tej choroby dziecko

wymagało stałej opieki rodzica z uwagi na konieczność prawidłowego prowadzenia

insulinoterapii przy zachowaniu stałego kontaktu z poradnią prowadzącą. Jednakże

stan zdrowia syna wnioskodawcy po rozpoczęciu nauki na studiach wyższych, nie

wskazywał na istnienie tak znacznego naruszenia sprawności organizmu, które by

powodowało jego niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji (uzasadniającą

potrzebę sprawowania osobistej opieki rodzica nad nim). Ponadto, jak wynika z

zeznań złożonych przez syna ubezpieczonego (słuchanego w charakterze

świadka), po ukończeniu 18-tego roku życia stał się on osobą „samodzielną”. Mając

to na uwadze, Sąd pierwszej instancji doszedł do przekonania, że ubezpieczony

spełniał warunki uprawniające go do wcześniejszej emerytury dla pracowników

opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki do czasu ukończenia przez

syna 18-tego roku życia, kiedy to syn się usamodzielnił. To zaś oznacza, że od dnia

3 kwietnia 2001 r. ubezpieczony nie spełniał już warunków uprawniających go do

świadczenia (utracił prawo do tego świadczenia).

Od wyroku Sądu pierwszej instancji ubezpieczony wniósł apelację, którą Sąd

Apelacyjny oddalił prawomocnym wyrokiem z dnia 10 lutego 2010 r. Z kolei Sąd

Najwyższy wyrokiem z dnia 5 kwietnia 2011 r., III UK 90/10 (LEX nr 852568) oddalił

skargę kasacyjną ubezpieczonego od orzeczenia Sądu drugiej instancji,

stwierdziwszy w uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia między innymi, że poprawa

stanu zdrowia dziecka powoduje sytuację, w której odpada jeden z warunków

koniecznych do nabycia prawa do wcześniejszej emerytury.

W dniu 11 czerwca 2012 r. do Sądu Najwyższego wpłynęła skarga

ubezpieczonego o wznowienie postępowania, w której zaskarżono zarówno wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 5 kwietnia 2011 r., jak i poprzedzające go wyroki Sądów

obu instancji, w części oddalającej odwołanie. Skarga o wznowienie postępowania

została oparta na podstawie przewidzianej w art. 4011

k.p.c. w następstwie wydania

przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z dnia 28 lutego 2012 r., K 5/11 (Dz.U. 2012,

4

poz. 251; OTK-A 2012 nr 2, poz. 16), w którym stwierdzono, że art. 114 ust. 1a

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest

niezgodny z zasadą zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa

wynikającą z art. 2 oraz z art. 67 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Postanowieniem z dnia 19 września 2012 r., III UO 4/12 (OSNP 2013 nr 17-

18, poz. 215) Sąd Najwyższy przekazał skargę o wznowienie postępowania do

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, bowiem uznał, że Sąd Najwyższy nie jest

sądem właściwym do rozpoznania tej skargi w rozumieniu art. 405 k.p.c., gdyż -

według aktualnego modelu procedury cywilnej - Sąd Najwyższy nie jest sądem

wyższej (najwyższej, trzeciej) instancji i zawsze orzeka poza tokiem instancji. Sąd

Najwyższy jest właściwy do wznowienia postępowania na podstawie art. 4011

k.p.c.

tylko wtedy, gdy stosował przepis uznany następnie za niekonstytucyjny, gdy tylko

przed tym Sądem doszło do nieważności postępowania, a z przyczyn

restytucyjnych, gdy przejął sprawę do merytorycznego rozpoznania na podstawie

art. 390 k.p.c. albo gdy rozpoznając skargę kasacyjną, orzekał merytorycznie co do

istoty sprawy inaczej niż sąd drugiej instancji na podstawie art. 39816

k.p.c. Jeśli

Sąd Najwyższy rozpoznawał skargę kasacyjną i ją oddalił, to do wznowienia

postępowania właściwy jest wyłącznie sąd drugiej instancji. Skoro w sprawie, której

dotyczy skarga o wznowienie postępowania, ostatnio orzekał co do istoty sprawy

Sąd Apelacyjny, to temu Sądowi należało skargę o wznowienie postępowania

przekazać do rozpoznania zgodnie z właściwością (art. 405 w związku z art. 200 §

1 k.p.c.). Jednocześnie Sąd Najwyższy stwierdził, że do Sądu Apelacyjnego będzie

należała ocena, czy wyrok tego Sądu z dnia 10 lutego 2010 r. został rzeczywiście

wydany na podstawie przepisu uznanego przez Trybunał Konstytucyjny za

niezgodny z Konstytucją (art. 114 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych), a więc, czy wniesiona przez

ubezpieczonego skarga została oparta na ustawowej podstawie wznowienia.

Sąd Apelacyjny - rozpoznając skargę o wznowienie postępowania po

przekazaniu jej według właściwości - doszedł do wniosku, że art. 114 ust. 1a

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, uznany za

niezgodny z Konstytucją RP, na podstawie czego ubezpieczony skonstruował

przedmiotową skargę, „nie miał zastosowania przy weryfikacji świadczenia przez

5

organ rentowy” (chociaż organ rentowy formalnie powołał się na ten właśnie przepis

w zaskarżonej decyzji). W rozpoznawanej sprawie miał zastosowanie art. 114 ust. 1

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, który

zezwala na wznowienie postępowania, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji w

sprawie świadczeń, zostaną przedłożone nowe dowody lub zostaną ujawnione

okoliczności istniejące przed wydaniem decyzji mające wpływ na prawo do

świadczeń lub na ich wysokość. Zdaniem Sądu, przed wydaniem zaskarżonej

odwołaniem decyzji przedłożono dokumentację leczniczą syna ubezpieczonego,

która wcześniej nie była znana organowi rentowemu. Dokumentacja ta została

poddana kontroli ze strony organu rentowego oraz Sądów badających zasadność

odwołania od decyzji. Ponadto okazało się, że ubezpieczony w dacie składania

wniosku o emeryturę pozostawał w stosunku zatrudnienia oraz prowadził

działalność gospodarczą. Wprawdzie po przyznaniu prawa do emerytury

zrezygnował z zatrudnienia, ale w dalszym ciągu prowadził działalność

gospodarczą, którą okresowo zawieszał. W świetle tych okoliczności - zdaniem

Sądu Apelacyjnego - należało przyjąć, że w odniesieniu do skarżącego nie

naruszono zasady proporcjonalności, na którą zwrócił szczególną uwagę

Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu w sprawie Moskal przeciwko

Polsce. Powołując się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 2014 r., III UK

63/13, Sąd Apelacyjny wywiódł, że ponowne ustalenie i zmiana prawa do

świadczeń na niekorzyść ubezpieczonego, dokonana na podstawie art. 114 ust. 1

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, może

dotyczyć również świadczeń emerytalno-rentowych przyznanych (na stałe lub na

długi okres) w sposób oczywiście sprzeczny z prawem, o ile taka zmiana nie

narusza zasady proporcjonalności. W ostatecznym rozrachunku Sąd Apelacyjny

stwierdził, że wskazana w skardze podstawa wznowienia z art. 4011

k.p.c. „nie

oznacza merytorycznej zasadności skargi, gdyż nie miała wpływu na wydanie

orzeczenia” objętego skargą. Nawet gdyby przyjąć, że w sprawie miał

zastosowanie niekonstytucyjny przepis art. 114 ust. 1a ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, to i tak należy mieć na uwadze

wypowiedź Trybunału Konstytucyjnego zamieszczoną w uzasadnieniu wyroku z

dnia 28 lutego 2012 r., K 5/11, że zasada zaufania do państwa i stanowionego

6

przez nie prawa, nie może stać na przeszkodzie ponownemu rozpoznaniu sprawy

zakończonej prawomocną decyzją organu rentowego. W rozpoznawanej sprawie

postępowanie w zakresie ponownej oceny uprawnień emerytalnych

ubezpieczonego (stanu zdrowia jego syna) nie ograniczało się do oceny dowodów

dołączonych do wniosku o ustalenie prawa do emerytury, które stanowiły podstawę

jej przyznania, lecz zostało przeprowadzone po ujawnieniu okoliczności nieznanych

organowi rentowemu w chwili wydania decyzji, a mających istotny wpływ na prawo

do świadczenia. Z tych ustaleń zaś wynika, że od chwili rozpoczęcia studiów syn

ubezpieczonego już nie wymagał opieki ze strony ojca. Wymienione okoliczności

zostały ujawnione dopiero na etapie postępowania, którego przedmiotem była

ponowna ocena uprawnień emerytalnych ubezpieczonego. To właśnie ich

ujawnienie stanowiło generalną przesłankę dokonania ponownych ustaleń w

zakresie prawa ubezpieczonego do emerytury. Chociaż w decyzji organu

rentowego jako podstawa prawna został przywołany przepis art. 114 ust. 1a ustawy

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, to jednak w

rzeczywistości „działania procesowe”, jakie zostały podjęte w sprawie objętej

skargą o wznowienie, w całości mieściły się w podstawie normatywnej wynikającej

z art. 114 ust. 1 tej ustawy.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego ubezpieczony wniósł skargę kasacyjną, w

której zarzucił naruszenie art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wskutek uznania, że organ rentowy słusznie

odmówił ubezpieczonemu prawa do emerytury „w sytuacji gdy z całokształtu

okoliczności sprawy wynika, że podstawą prawną zmiany decyzji o przyznaniu

emerytury był przepis art. 114 ust. 1a ustawy a Organ rentowy odebrał

wnioskodawcy prawo do emerytury dokonując odmiennej oceny dowodów, które

zostały dołączone w pierwotnym wniosku o przyznanie tego świadczenia a dowody,

które stanowiły podstawę dla Sądu do częściowego oddalenia odwołania zostały

przeprowadzone dopiero na etapie postępowania sądowego a nie postępowania

przed Organem rentowym”. Zdaniem skarżącego, konsekwencją tego było, że „Sąd

Apelacyjny nie wznowił postępowania podczas gdy z okoliczności sprawy wynika, iż

powinno ono być wznowione z uwagi na fakt orzeczenia przez Trybunał

Konstytucyjny (...) o niekonstytucyjności art. 114 ust. 1a ustawy o emeryturach i

7

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych a więc przepisu na podstawie

którego w rzeczywistości ZUS odebrał wnioskodawcy prawo do wcześniej

przyznanej emerytury”. Dodatkowo skarżący zarzucił obrazę art. 4011

k.p.c.

polegającą na przyjęciu przez Sąd Apelacyjny, że w sprawie nie zachodzą

podstawy wznowienia postępowania. Zdaniem skarżącego, w sprawie zachodzi

potrzeba wyjaśnienia, czy nowymi dowodami w rozumieniu art. 114 ust. 1 ustawy o

emeryturach i rentach Funduszu Ubezpieczeń Społecznych są dowody, które

zostały ujawnione nie w dacie prowadzenia przed organem rentowym

postępowania o ponowne ustalenie prawa do świadczenia, lecz dopiero na etapie

sądowego postępowania odwoławczego od decyzji organu rentowego, które w

rezultacie stanowiły podstawę ostatecznego ustalenia prawa do emerytury z tytułu

opieki nad dzieckiem. W uzasadnieniu podstaw kasacyjnych skarżący wywiódł w

szczególności, że Sąd Apelacyjny dokonał błędnej wykładni art. 114 ust. 1 ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nowe dowody, które

stanowiły dla Sądu podstawę ostatecznego rozstrzygnięcia w tej sprawie ujawniły

się dopiero na etapie postępowania sądowego. Dotyczy to w szczególności dowodu

z opinii sądowo-lekarskiej. Wyniki postępowania dowodowego prowadzonego przez

organ rentowy zostały poddane skutecznej weryfikacji Sądu, o czym świadczy

częściowa zmiana kwestionowanej decyzji. Dopiero te ujawnione przed Sądem

dowody stanowiły ostateczną podstawę weryfikacji uprawnień emerytalnych

wnioskodawcy. Według skarżącego, dowody, które zostały ujawnione dopiero na

etapie postępowania sadowego w sprawie z odwołania od decyzji odmawiającej

przyznania świadczenia (opinie sądowo-lekarskie), wcześniej (na etapie

postępowania przed organem rentowym) nie istniały, wobec czego nie mogą być

traktowane jako dowody opisane w art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Obywatele pokrzywdzeni decyzją organu

rentowego, który najpierw przyznał im wcześniejszą emeryturę a następnie po

kilkunastu latach - na skutek odmiennej oceny tego samego dowodu – „odebrał” to

świadczenie, mają prawo domagać się skutecznego wznowienia postępowania w

oparciu o art. 4011

k.p.c. Z tego uprawnienia skarżący skorzystał. Skoro jednak Sąd

drugiej instancji nie przychylił się do twierdzeń ubezpieczonego przedstawionych w

skardze o wznowienie, którą oddalił, to „błędnie ustosunkował się” do wyroku

8

Trybunału Konstytucyjnego stanowiącego podstawę wznowienia postępowania,

przez co naruszył art. 4011

k.p.c. W sytuacji, gdy postępowanie w przedmiocie

zmiany decyzji o przyznaniu emerytury toczyło się na podstawie art. 114 ust. 1a

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a nie na

podstawie art. 114 ust. 1 tej ustawy - jak błędnie przyjął Sąd Apelacyjny - to

ubezpieczony słusznie domagał się wznowienia postępowania, zaś Sąd drugiej

instancji nieprawidłowo przychylił się do decyzji organu rentowego o „odebraniu”

prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad dzieckiem. Ubezpieczony

wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

drugiej instancji do ponownego rozpoznania, ewentualnie o zmianę zaskarżonego

orzeczenia „poprzez wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym

wyrokiem Sądu Apelacyjnego”.

Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje:

Skoro w sentencji zaskarżonego wyroku Sąd Apelacyjny orzekł o „oddaleniu”

skargi o wznowienie postępowania, to skarga ta została poddana przez Sąd

merytorycznej analizie w zakresie oceny, czy podstawa wznowienia prawomocnie

zakończonego postępowania sądowego, na którą ubezpieczony się powołał w

skardze (określona w art. 4011

k.p.c.), rzeczywiście powinna powodować

wzruszenie prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 10 lutego 2010 r.

przez jego zmianę lub uchylenie. Należy jednak zauważyć, że z rozstrzygnięciem

Sądu Apelacyjnego (sentencją wyroku) nie do końca korespondują wywody

przedstawione w jego uzasadnieniu, zgodnie z którymi „podstawa wznowienia z

art. 4011

k.p.c. nie oznacza merytorycznej zasadności skargi, gdyż nie miała

wpływu na wydanie orzeczenia”. Jeżeli Sąd Apelacyjny doszedł do przekonania, że

przepis art. 114 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (uznany przez Trybunał Konstytucyjny za sprzeczny z Konstytucją), w

rzeczywistości nie był podstawą prawną wyroku w sprawie prawomocnie

zakończonej, to powinien przyjąć konsekwentnie, że skarga ubezpieczonego o

wznowienie postępowania nie została oparta na ustawowej podstawie, co powinno

powodować odrzucenie takiej skargi (art. 410 § 1 zdanie pierwsze in fine k.p.c.), a

9

nie jej oddalenie (art. 412 § 2 k.p.c.). Na to rozróżnienie zwrócił uwagę Sąd

Najwyższy w końcowym fragmencie uzasadnienia postanowienia z dnia 19

września 2012 r., III UO 4/12, na podstawie którego skarga o wznowienie

postępowania został przekazana do rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu

(por. również postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 września 2012 r., II UO

3/12, Legalis nr 613014). Jednocześnie w przywołanym postanowieniu z dnia

19 września 2012 r. Sąd Najwyższy wywiódł, że podstawą rozstrzygnięcia

zawartego w wyroku z dnia 5 kwietnia 2011 r., III UK 90/10 (który został wydany w

wyniku wniesienia przez ubezpieczonego skargi kasacyjnej od prawomocnego

wyroku Sądu Apelacyjnego w postępowaniu, którego wznowienia domaga się

skarżący) był przepis art. 114 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (a więc przepis, który był podstawą wydania decyzji o

odmowie przyznania skarżącemu prawa do wcześniejszej emerytury i który -

prawdopodobnie - stanowił podstawę wyrokowania Sądów obu instancji). Z tego

należy jednak wnosić, że skarga ubezpieczonego o wznowienie postępowania

została oparta na ustawowej podstawie wznowienia przewidzianej w art. 4011

k.p.c.

Wobec tego sprawa, w której wniesiono skargę o wznowienie postępowania,

powinna zostać rozpoznana na nowo w granicach, jakie zakreśla podstawa

wznowienia (art. 412 § 1 k.p.c.). Tak też orzekł Sąd Apelacyjny w zaskarżonym

wyroku, skoro (po wznowieniu postępowania) oddalił skargę o wznowienie.

Przepis art. 114 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (uznany za sprzeczny z Konstytucją RP) stanowił, że

prawo do świadczeń emerytalno-rentowych lub ich wysokość ulegają ponownemu

ustaleniu na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu, jeśli okazało się po

uprawomocnieniu decyzji, że przedłożone (uprzednio) dowody nie dawały podstaw

do ustalenia prawa do emerytury lub renty albo ich wysokości. Ten właśnie przepis

(jak się okazało niekonstytucyjny) został powołany przez organ rentowy wprost w

treści decyzji z dnia 18 lutego 2009 r. o odmowie przyznania ubezpieczonemu

prawa do emerytury. Ponieważ rozstrzygnięcie organu rentowego w takim kształcie

nie zostało (w całości) uchylone w sądowym postępowaniu odwoławczym, którego

dotyczy skarga o wznowienie, to obowiązkiem Sądu Apelacyjnego rozpoznającego

skargę o wznowienie postępowania było - w pierwszej kolejności – „zapewnienie

10

stanu prawnego” wynikającego z wyroku Trybunału Konstytucyjnego wydanego w

sprawie K 5/11. Ten skutek powinien nastąpić przez uchylenie (wyeliminowanie z

obrotu prawnego) decyzji organu rentowego wydanej z powołaniem się na

niekonstytucyjny przepis ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych. Ten rezultat nie zostaje osiągnięty w wyniku orzeczenia Sądu

Apelacyjnego objętego skargą kasacyjną, bowiem zawarte w nim rozstrzygnięcie

(oddalające skargę o wznowienie postępowania) sankcjonuje sytuację, w której

decyzja organu rentowego z dnia 18 lutego 2009 r. odmawiająca ubezpieczonemu

przyznania prawa do wcześniejszej emerytury (ze skutkiem wstecznym), wydana

na podstawie niekonstytucyjnego przepisu ustawy (art. 114 ust. 1a ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych), nie została

uchylona. Decyzja ta była przedmiotem kontroli sądu ubezpieczeń społecznych

pierwszej instancji, w następstwie której rozstrzygnięcie organu rentowego zostało

w zmienione częściowo w odniesieniu do emerytury przysługującej

ubezpieczonemu za okres od 1 października 1997 r. do 2 kwietnia 2001 r. W

pozostałym zakresie (czyli w odniesieniu do świadczenia za okres przypadający po

dniu 2 kwietnia 2001 r.) Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 22 października 2009 r.

oddalił odwołanie (tym samym utrzymał w mocy decyzję weryfikującą uprawnienia

emerytalne skarżącego).

Można zatem stwierdzić, że chociaż prawomocne orzeczenie Sądu drugiej

instancji z dnia 10 lutego 2010 r. (utrzymujące w mocy wyrok Sądu Okręgowego w

części oddalającej odwołanie w zakresie rozstrzygnięcia o odmowie przyznania

ubezpieczonemu prawa do wcześniejszej emerytury za okres przypadający po dniu

2 kwietnia 2001 r.) opierało się na przepisie art. 114 ust. 1a ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (uznanym za niezgodny z

Konstytucją RP), to jednak Sąd Apelacyjny w postępowaniu ze skargi o wznowienie

postępowania nie doprowadził do tego, by skutki wynikające z wyroku Trybunału

Konstytucyjnego w sprawie K 5/11, zostały zrealizowane w odniesieniu do sytuacji

prawnej ubezpieczonego. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się

bowiem, że w sprawach, w których dla weryfikacji uprawnień emerytalno-rentowych

zastosowano art. 114 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, obowiązek zapewnienia stanu wynikającego z wyroku

11

Trybunału Konstytucyjnego polega na uchyleniu decyzji odmownej organu

rentowego wydanej na podstawie tego niekonstytucyjnego przepisu (co powoduje

przywrócenie wypłaty świadczenia), nawet gdyby po przeprowadzeniu

postępowania dowodowego okazało się, że prawo do wcześniejszej emerytury

przysługującej rodzicom dzieci wymagających stałej opieki w konkretnym

przypadku w ogóle nie istniało (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15

stycznia 2013 r., III UZP 5/12, OSNP 2013 nr 21-22, poz. 288).

Sąd Apelacyjny mógł także (tak postąpił) - w ramach „rozpoznawania sprawy

na nowo w granicach, jakie zakreśla podstawa wznowienia” - przeprowadzić

analizę, czy organ rentowy przy wydawaniu w dniu 18 lutego 2009 r. decyzji

odmawiającej przyznania ubezpieczonemu prawa do wcześniejszej emerytury

(z powołaniem się na art. 114 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych) dysponował odpowiednią podstawą faktyczną - opartą

na nowych okolicznościach lub dowodach - aby stwierdzić, że ubezpieczony „od

samego początku” (od 1 października 1997 r.) nie spełniał kumulatywnie wszystkich

warunków uprawniających go do wcześniejszej emerytury z tytułu sprawowania

osobistej opieki nad synem. Po utracie mocy (z dniem 8 marca 2012 r.) art. 114 ust.

1a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,

weryfikacji legalności ponownego ustalenia (odebrania) prawa do świadczenia

dokonanego z powołaniem się na ten przepis, sąd powinien dokonać bowiem na

podstawie art. 114 ust. 1 tej ustawy, z uwzględnieniem zasady proporcjonalności

wynikającej z wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 15 września

2009 r., skarga nr 10373/05, w sprawie Moskal przeciwko Polsce (wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 3 października 2012 r., III UK 146/11, OSNAPiUS 2013 nr

15-16, poz. 191 oraz z dnia 4 lipca 2012 r., III UK 132/11, LEX nr 1288700 oraz

orzecznictwo szczegółowo powołane w ich uzasadnieniach). Inaczej rzecz ujmując,

sąd powinien ocenić, czy - mimo powołania się przez organ rentowy na art. 114 ust.

1a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - nie

istniały przesłanki stosowania art. 114 ust. 1 tej ustawy. Ponowne ustalenie przez

organ rentowy prawa do świadczeń emerytalno-rentowych na podstawie art. 114

ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

wymaga kumulatywnego spełnienia następujących przesłanek ustawowych:

12

1) przedłożenia nowych dowodów lub ujawnienia (nowych) okoliczności, 2) istnienia

tych nowych dowodów lub (nowych) okoliczności przed wydaniem decyzji,

3) przedłożenia nowych dowodów lub ujawnienia (nowych) okoliczności po dniu, w

którym uprawomocniła się decyzja, 4) ustalenia, że w dacie wydania decyzji organ

rentowy nie znał nowych dowodów lub (nowych) okoliczności, 5) ustalenia, że nowe

dowody lub nowe okoliczności miały wpływ na prawo do świadczeń lub na ich

wysokość albo że przedłożone dowody nie dawały podstaw do ustalenia prawa do

emerytury lub renty albo określenia ich wysokości. Postępowanie w sprawie o

świadczenia emerytalno-rentowe „wznowione” z urzędu w trybie art. 114 ust. 1

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych powinno

być następstwem uzyskania przez organ rentowy nowych dowodów lub ujawnienia

nowych okoliczności. Nie powinno natomiast służyć pozyskaniu takich dowodów

(ujawnieniu okoliczności). Jeżeli więc w sprawie nie pojawią się takie nowe dowody

lub nie ujawnią się nowe okoliczności, nie jest dopuszczalne wszczęcie

postępowania na tej podstawie. Odmienna ocena dowodów dołączonych do

wniosku o emeryturę lub rentę przeprowadzona przez organ rentowy po

uprawomocnieniu się decyzji przyznającej świadczenie, nie jest okolicznością

uzasadniającą wszczęcie z urzędu postępowania o ponowne ustalenie prawa do

świadczeń (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca

2003 r., III UZP 5/03, OSNP 2003 nr 18, poz. 442). W świetle tej uchwały nie jest

dopuszczalne ponowne ustalenie prawa do świadczeń tylko z tej przyczyny, że

organ rentowy w wyniku ponownej oceny dowodu uzna go za niewiarygodny, lub

też gdy poweźmie wątpliwości co do jego wiarygodności i przeprowadzi

postępowanie dowodowe w celu ponownego sprawdzenia stwierdzonych tym

dowodem okoliczności.

W rozpoznawanej sprawie podstawą wszczęcia przez organ rentowy

postępowania weryfikacyjnego zakończonego wydaniem decyzji z dnia 18 lutego

2009 r. było powzięcie przez organ rentowy z urzędu wątpliwości, czy znajdujące

się w aktach rentowych zaświadczenie lekarskie z dnia 12 września 1997 r. (k. 5 akt

rentowych), potwierdzające rozpoznanie choroby, na którą cierpiał syn skarżącego

(cukrzycę) i uzasadniające wydanie decyzji o przyznaniu ubezpieczonemu

wcześniejszej emerytury od dnia 1 października 1997 r. (k. 28 akt rentowych),

13

stanowiło rzeczywiście dowód wykazujący przesłankę przyznania tego

świadczenia. Sąd Najwyższy zauważa, że w aktach rentowych znajduje się pismo

Głównego Lekarza Orzecznika Oddziału ZUS z 13 lutego 2009 r., które

sporządzono w odpowiedzi na wniosek pracownika organu rentowego, w którym

Główny Lekarz Orzecznik Oddziału ZUS stwierdza, że „dostępna w aktach

dokumentacja leczenia dziecka na dzień 1.10.1997 r. (...) nie potwierdza

naruszenia sprawności organizmu dziecka w stopniu znacznym i nie uzasadnia

konieczności sprawowania stałej opieki” (k. 143 akt rentowych). Sąd drugiej

instancji nie dokonał szczegółowej analizy tych dokumentów (okoliczności),

zwłaszcza w kontekście, czy były to nowe (nieznane organowi rentowemu) dowody

(okoliczności), czy też tylko odmienna ocena dowodów dołączonych do wniosku o

emeryturę (opinia Głównego Lekarza Orzecznika stwierdza, że zaświadczenie

lekarskie przedłożone przez ubezpieczonego w 1997 r. „nie zawierało schorzenia”

określonego w przepisach o zasadach przyznawania wcześniejszych emerytur dla

pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki). Z akt

rentowych wynika ponadto, że organ wystąpił do placówki medycznej, w której miał

być leczony syn ubezpieczonego, o udostępnienie dokumentacji przedstawiającej

historię jego choroby (k. 135 akt rentowych). W uzasadnieniu decyzji odmawiającej

skarżącemu prawa do wcześniejszej emerytury (z dnia 18 lutego 2009 r.) organ

rentowy zaznaczył, że postępowanie wyjaśniające przeprowadzone na podstawie

„dokumentacji przebiegu leczenia dziecka ujawniło, że stwierdzone schorzenie nie

potwierdza upośledzenia sprawności organizmu dziecka w stopniu wymagającym

stałej opieki”. Z treści decyzji organu rentowego można więc wyprowadzić wniosek,

że na podstawie dokumentacji lekarskiej powstałej po wydaniu decyzji przyznającej

świadczenie, organ rentowy ustalił nową okoliczność (istniejącą przed wydaniem

decyzji a nieznaną organowi rentowemu), że u syna ubezpieczonego w dacie

wydania decyzji nie istniało schorzenie uzasadniające przyznanie ubezpieczonemu

prawa do wcześniejszej emerytury. Teoretycznie taka ocena mogłaby uzasadniać

zastosowanie art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych jako ujawnienie nowej okoliczności (istniejącej przed

wydaniem decyzji przyznającej świadczenie a nieznanej organowi rentowemu). Sąd

Apelacyjny nie przeprowadził jednak merytorycznej analizy prawidłowości tak

14

rozumianej przesłanki zastosowania art. 114 ust. 1 ustawy a - przede wszystkim -

nie uwzględnił sytuacji procesowej, jaka wystąpiła w rozpoznawanej sprawie i jej

skutków w zakresie poczynienia ustaleń faktycznych i stosowania przepisów prawa

materialnego.

Rozpoznanie sprawy na nowo w granicach, jakie zakreśla podstawa

wznowienia (art. 412 § 1 k.p.c.) polegało na rozpoznaniu apelacji ubezpieczonego

(organ rentowy apelacji nie złożył) od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 22

października 2009 r., którym zmieniono częściowo decyzję organu rentowego w ten

sposób, że „przyznano ubezpieczonemu prawo do emerytury z tytułu opieki nad

dzieckiem wymagającym stałej opieki od 1 października 1997 r. do 2 kwietnia 2001

r.”, a w pozostałym zakresie oddalono odwołanie. Podstawę faktyczną tego wyroku

stanowiło ustalenie, że w czerwcu 1997 r. u syna wnioskodawcy (urodzonego 2

kwietnia 1983 r.) zdiagnozowano cukrzycę, przy czym w pierwszym okresie tej

choroby dziecko wymagało stałej opieki rodzica z uwagi na konieczność

prawidłowego prowadzenia insulinoterapii przy zachowaniu stałego kontaktu z

poradnią prowadzącą. Stan zdrowia syna wnioskodawcy po rozpoczęciu nauki na

studiach wyższych, nie wskazywał jednak na istnienie tak znacznego naruszenia

sprawności organizmu, które by uzasadniało potrzebę sprawowania osobistej opieki

rodzica nad nim. Sąd pierwszej instancji uznał więc, że ubezpieczony spełniał

warunki uprawniające go do wcześniejszej emerytury dla pracowników

opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki do czasu ukończenia przez

syna 18-tego roku życia, a dopiero od dnia 3 kwietnia 2001 r. tych warunków już nie

spełniał, a więc ubezpieczony utracił prawo do tego świadczenia. Ubezpieczony

zaskarżył wyrok Sądu pierwszej instancji w części oddalającej jego odwołanie.

Obowiązywał więc zakaz reformationis in peius (art. 384 k.p.c.) a wyrok Sądu

pierwszej instancji uprawomocnił się w części „przyznającej ubezpieczonemu

prawo do emerytury z tytułu opieki nad dzieckiem wymagającym stałej opieki od 1

października 1997 r. do 2 kwietnia 2001 r.”. Z powagi rzeczy osądzonej (art. 366

k.p.c.) wyroku Sądu pierwszej instancji w niezaskarżonej części wynikało zaś („co

do tego, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia”), że

ubezpieczony w chwili wydania decyzji przyznającej mu prawo do wcześniejszej

emerytury spełniał przesłanki nabycia tego prawa a dopiero później (od dnia 3

15

kwietnia 2001 r.) odpadła jedna z tych przesłanek (utracił prawo do świadczenia).

Rozpoznając apelację ubezpieczonego (sprawę na nowo w granicach, jakie

zakreśla podstawa wznowienia - art. 412 § 1 k.p.c.), Sąd drugiej instancji nie mógł

więc przyjąć (zarówno w sferze ustaleń faktycznych, jak i ocen prawnych), że

ubezpieczony w chwili wydania decyzji przyznającej świadczenie nie spełniał

przesłanek jego nabycia. Niemożliwe było więc uznanie, że ujawniła się nowa

okoliczność (nieznany organowi rentowemu stan zdrowia syna ubezpieczonego w

chwili wydania decyzji), uzasadniająca zastosowanie art. 114 ust. 1 ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W tym zakresie rację

ma skarżący a naruszenie tego przepisu (w związku z art. 4011

k.p.c.) stanowi

usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej.

W istocie rozpoznanie apelacji ubezpieczonego - jako rozpoznanie sprawy

na nowo w granicach, jakie zakreśla podstawa wznowienia (art. 412 § 1 k.p.c.) -

powinno polegać na rozstrzygnięciu problemu, czy sąd ubezpieczeń społecznych

może w sprawie z odwołania od decyzji organu rentowego odmawiającej prawa do

świadczenia wydanej na podstawie art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (albo poprzednio art. 114 ust. 1a tej ustawy),

uwzględnić odwołanie i zmienić taką decyzję w części w ten sposób, że - orzekając

co do istoty sprawy - przyzna świadczenie w określonym czasie a - uznając

odpadnięcie przesłanki świadczenia - oddali odwołanie w pozostałym zakresie

(art. 47714

§ 2 k.p.c.). Tego problemu w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd

Apelacyjny nie rozważał.

Przesłanki uzyskania prawa do wcześniejszej emerytury dla rodziców dzieci

wymagających stałej opieki, to jest niemożność kontynuowania zatrudnienia z

powodu stanu zdrowia dziecka, posiadanie wymaganego okresu zatrudnienia oraz

sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem, powinny zachodzić kumulatywnie

przez cały okres pobierania świadczenia. Brak choćby jednej z przesłanek oznacza,

że prawo do świadczenia nie powstaje, a w przypadku jej odpadnięcia - również

ustaje prawo do świadczenia (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 2012 r.,

II UK 78/11, LEX nr 1129347 i z dnia 4 lipca 2012 r.. III UK 132/11, LEX nr

1288700). Prawo do wcześniejszej emerytury dla pracowników opiekujących się

dziećmi wymagającymi stałej opieki nie ma charakteru nieutracalnego i dlatego w

16

przypadku poprawy stanu zdrowia dziecka w takim stopniu, że zbędne staje się

sprawowanie przez rodzica osobistej stałej opieki nad nim i pielęgnacji lub pomocy

w czynnościach samoobsługowych, mogą zaistnieć okoliczności powodujące

wstrzymanie wypłaty emerytury z uwagi na ustanie prawa do świadczenia (art. 134

ust. 1 pkt 1 w związku z art. 101 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych). Występowanie zmiennego (dotyczącego okoliczności,

które mogą ulec zmianie lub ustać) warunku odróżnia wcześniejszą emeryturę z

tytułu opieki nad dzieckiem od emerytury przysługującej na zasadach ogólnych i już

z tego względu świadczenie to nie może być uznane za nieutracalne. Taki pogląd

Sąd Najwyższy wyrażał już wielokrotnie (por. między innymi uchwałę z dnia 28

listopada 2002 r., III UZP 9/02, OSNP 2003 nr 12, poz. 296 oraz wyroki z dnia 2

czerwca 1998 r., I UKN 95/98, OSNP 1999 nr 11, poz. 376; z dnia 2 grudnia 2003 r.,

II UK 199/03, OSNP 2004 nr 18, poz. 319 i z dnia 3 marca 2005 r., I UK 189/04,

OSNP 2006 nr 1-2, poz. 23).

Skoro więc prawo do emerytury lub renty ustaje (z mocy prawa) wówczas,

gdy ustanie którykolwiek z warunków wymaganych do uzyskania tego prawa

(art. 101 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych) a ta okoliczność stanowi podstawę wstrzymania wypłaty świadczenia

(art. 134 ust. 1 pkt 1 tej ustawy), to może okazać się, że chociaż pierwotnie prawo

do wcześniejszej emerytury dla pracowników opiekujących się dziećmi

wymagającymi stałej opieki przysługiwało osobie uprawnionej (bo ziściły się

kumulatywnie wszystkie przesłanki nabycia tego prawa), to jednak w późniejszym

czasie prawo do ustało, bo odpadła (w sposób następczy) choćby jedna przesłanka

warunkująca uprawnienie do tego świadczenia. W takim stanie faktycznym organ

rentowy powinien na podstawie art. 101 pkt 1 w związku z art. 134 ust. 1 pkt 1

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wydać

decyzję o ustaniu prawa do świadczenia (emerytury) i wstrzymaniu jego wypłaty.

Inną sytuacją uzasadniającą wstrzymanie wypłaty świadczenia

(wcześniejszej emerytury) w stosunku do osoby dotychczas je pobierającej jest

stwierdzenie przez organ rentowy, że w konkretnym przypadku prawo do tego

świadczenia w ogóle nie istniało (art. 134 ust. 1 pkt 4 ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych). Wówczas konieczne jest uchylenie

17

prawomocnej decyzji ustalającej (przyznającej) prawo do świadczenia (odmowa

przyznania świadczenia ze skutkiem wstecznym), co może mieć miejsce w

szczególności na podstawie art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Wynika z tego, że decyzja o ustaniu prawa do świadczenia wskutek ustania

któregokolwiek z warunków wymaganych do uzyskania tego prawa i o wstrzymaniu

jego wypłaty (art. 101 pkt 1 w związku z art. 134 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych) oraz decyzja o odmowie

przyznania świadczenia wskutek stwierdzenia, że prawo do tego świadczenia nie

istniało i o wstrzymaniu jego wypłaty (art. 114 ust. 1 w związku z art. 134 ust. 1 pkt

4 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych), są

oparte na innej podstawie faktycznej i prawnej. W sprawie z odwołania od decyzji

organu rentowego, jej treść wyznacza przedmiot i zakres rozpoznania oraz

orzeczenia sądu ubezpieczeń społecznych (przykładowo postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 13 maja 1999 r., II UZ 52/99, OSNAPiUS 2000 nr 15, poz. 601

oraz wyrok z dnia 9 września 2010 r., II UK 84/10, LEX nr 661518). Oznacza to, że

sąd ubezpieczeń społecznych nie może orzekać w przedmiocie, który nie był objęty

decyzją organu rentowego. Sąd ubezpieczeń społecznych nie może więc w sprawie

z odwołania od decyzji organu rentowego odmawiającej prawa do świadczenia

wskutek stwierdzenia, że prawo do tego świadczenia nie istniało i o wstrzymaniu

jego wypłaty (art. 114 ust. 1 art. 134 ust. 1 pkt 4 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych), uwzględnić odwołania i zmienić takiej

decyzji w części w ten sposób, że - orzekając co do istoty sprawy - przyzna

świadczenie w określonym czasie a - uznając odpadnięcie przesłanki świadczenia

(art. 101 pkt 1 w związku z art. 134 ust. 1 pkt 1 tej ustawy) - oddali odwołanie w

pozostałym zakresie (art. 47714

§ 2 k.p.c.).

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39815

§

1 k.p.c. jak w sentencji, pozostawiając Sądowi drugiej instancji orzeczenie o

kosztach postępowania kasacyjnego stosownie do art. 108 § 2 k.p.c.