V CNP 12/14

Sygn. akt V CNP 12/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 marca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Anna Kozłowska

w sprawie ze skargi Miasta J.

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku

Sądu Okręgowego w G. z dnia 28 czerwca 2012 r.,

w sprawie z powództwa Miasta J.

przeciwko B. B.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 5 marca 2015 r.,

oddala skargę i zasądza od powoda na rzecz pozwanej kwotę

900 ( dziewięćset ) zł podwyższoną o stawkę podatku od towarów

i usług przewidzianą dla tego rodzaju czynności tytułem kosztów

pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu ze skargi o

stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku.

UZASADNIENIE

2

Sąd Rejonowy w J. wyrokiem z dnia 1 grudnia 2011 r. oddalił powództwo

Miasta J. przeciwko pozwanej B. B. o zapłatę kwoty 8 142,73 zł z odsetkami

ustawowymi od dnia 6 kwietnia 2001 r., stanowiącej zwaloryzowaną równowartość

50-procentowej bonifikaty udzielonej pozwanej przy dokonanej na jej rzecz w dniu

20 listopada 1998 r. za kwotę 6 770 zł sprzedaży nieruchomości lokalowej przy ul.

K. w J. o pow. 35,61 m2

. Sąd ustalił, że pozwana sprzedała kupiony od powoda

lokal w dniu 5 kwietnia 2001 r. za 30 000 zł i tego samego dnia kupiła inne, większe

(50 m2

) mieszkanie w tej samej miejscowości – J. za 44 000 zł, wykorzystując na

ten cel całą kwotę uzyskaną ze sprzedaży mieszkania przy ul. K. oraz posiłkując się

środkami z kredytu bankowego. Zakup większego lokalu był podyktowany tym, że

mieszkanie nabyte od powoda było zbyt małe na potrzeby pozwanej i jej córki. W

zakupionym lokalu pozwana nadal mieszka. Pozwana wyjaśniała, że przed

dokonaniem sprzedaży dowiadywała się u powoda, czy nie narazi się w ten sposób

na sankcje finansowe i uzyskała informację, że nie. Po wezwaniu pozwanej w 2007

r. do udzielenia informacji o okolicznościach związanych ze sprzedażą, jej

wyjaśnienia powód uznał za podstawę do stwierdzenia, że nie doszło do

naruszenia przepisów prawa. Jednak w 2009 r. wezwał ją do zwrotu kwoty

odpowiadającej zwaloryzowanej bonifikacie w kwocie dochodzonej pozwem. Sąd

Rejonowy przeanalizował treść art. 68 ust. 2 w zw. z art. 68 ust. 1 pkt 7 ustawy z

dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami w brzmieniu pierwotnym

(Dz.U. Nr 115, poz. 741 - dalej :u.g.n.”) i wyłożył je jako wyrażające zamiar

ustawodawcy obciążenia nabywcy obowiązkiem zwrotu zwaloryzowanej wartości

bonifikaty tylko wtedy, kiedy nabywca zbył lub wykorzystał lokal na cel inny niż

wymieniony w art. 68 ust. 1 pkt 1-3 i 7 u.g.n. Jeżeli więc nabywca przeznaczył

środki uzyskane z sprzedaży tego lokalu na zakup innego lokalu w celu realizacji

swoich potrzeb mieszkaniowych, to obowiązek zwrotu wartości udzielonej bonifikaty

jest wyłączony.

Sąd Okręgowy w G. wyrokiem z dnia 28 czerwca 2012 r. oddalił apelację

powoda od tego wyroku, podzielając ustalenia faktyczne i wnioski prawne Sądu

Rejonowego. Potwierdził, że zgodnie z interpretowanym według reguł

gramatycznych i celowościowych art. 68 ust. 2 u.g.n. w brzmieniu obowiązującym

w chwili zawarcia przez strony umowy ustanowienia odrębnej własności lokalu

3

i jego sprzedaży oraz oddania pozwanej w użytkowanie wieczyste gruntu, właściwy

organ mógł żądać zwrotu kwoty równej udzielonej bonifikacie po jej waloryzacji,

jeżeli nabywca przed upływem 10 lat, licząc od dnia jej nabycia, zbył lub

wykorzystał nieruchomość na inne cele niż wymienione w ust. 1 pkt 1-3 i 7, m.in.

nie na lokal mieszkalny. Tymczasem pozwana przeznaczyła wszystkie środki

uzyskane ze sprzedaży na nabycie innego lokalu mieszkalnego, który stanowi

centrum życiowe jej rodziny, co wyłączało obowiązek zwrotu wartości bonifikaty.

Sąd wyjaśnił, że późniejsza nowelizacja art. 68 ust. 2 u.g.n. oraz wprowadzenie do

tego przepisu ust. 2a ust. 5, wyłączającego obowiązek zwrotu bonifikaty w wypadku,

kiedy nabywca lokalu, korzystający przy jego zakupie z bonifikaty, zbył ten lokal

przed upływem pięciu lat, jeżeli środki uzyskane ze sprzedaży lokalu mieszkalnego

przeznaczył w oznaczonym w ustawie czasie na nabycie innego lokalu

mieszkalnego, miała jedynie na celu wyeliminowanie rozbieżnych interpretacji

przepisu we wcześniej obowiązującym brzmieniu.

Od wyroku Sądu Okręgowego powód wniósł skargę o stwierdzenie

niezgodności tego orzeczenia z prawem domagając się stwierdzenia,

że zaskarżony wyrok jest niezgodny z prawem. Zarzucił naruszenie art. 68 ust. 2

u.g.n. w brzmieniu obowiązującym w dniu 20 listopada 1998 r. przez błędną

wykładnię polegająca na przyjęciu, że żądanie zwrotu udzielonej bonifikaty

dopuszczalne jest jedynie w przypadku, kiedy nabywca nieruchomości zbył

nieruchomość na inne cele niż wymienione w art. 68 ust. 1 pkt 1-3 i 7 u.g.n. lub

wykorzystał nieruchomość na inne cele niż wymienione w tym przepisie. Ponadto

zarzucił niewłaściwe zastosowanie art. 68 ust. 2a pkt 5 u.g.n., który nie

obowiązywał w okresie, kiedy dokonywane były czynności mające znaczenie

w rozstrzygniętej sprawie, a w konsekwencji naruszenie także art. 3 k.c.

Wyjaśnił ponadto, że wydanie zaskarżonego orzeczenia wyrządziło mu szkodę,

ponieważ pozbawiło go możliwości odzyskania kwoty odpowiadającej

zwaloryzowanej bonifikacie, o którą obniżona była cena sprzedanej pozwanej

nieruchomości lokalowej.

Pozwana wniosła o oddalenie skargi i zasądzenie na jej rzecz kosztów

nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej jej z urzędu.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przewidziana w art. 4241

i n. k.p.c. skarga o stwierdzenie niezgodności

z prawem prawomocnego wyroku sądu drugiej instancji jest nadzwyczajną

instytucją prawa procesowego wprowadzoną w celu umożliwienia stronom

uzyskania prejudykatu koniecznego do dochodzenia od Skarbu Państwa

odszkodowania na podstawie art. 4171

§ 2 k.c. za szkodę wyrządzoną wydaniem

niezgodnego z prawem orzeczenia sądowego.

Jak wielokrotnie wskazywał Sąd Najwyższy, pojęcie „niezgodności z prawem”

prawomocnego wyroku, ma w przepisach art. 4241

i nast. k.p.c. suwerenne

i autonomiczne znaczenie zdeterminowane przez istotę władzy sądowniczej

i niezawisłości sędziowskiej, a w szczególności przez przyznanie sądom szerokiego

zakresu swobody przy wykładni i stosowaniu prawa. W konsekwencji za wyrok

niezgodny z prawem w rozumieniu art. 4241

k.p.c. w zw. z art. 4171

§ 2 k.c. uznaje

się tylko orzeczenie sprzeczne z zasadniczymi i niepodlegającymi różnej wykładni

przepisami, z ogólnie przyjętymi standardami orzeczniczymi lub wydane w wyniku

szczególnie rażąco błędnej wykładni czy oczywiście niewłaściwego zastosowania

przepisu prawa. Niezgodność z prawem w rozumieniu omawianego przepisu musi

mieć zatem charakter kwalifikowany, tj. elementarny i oczywisty (zob. np. wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 21 lutego 2007 r., I CNP 71/06, nie publ.; z dnia 6 marca

2008 r., I CNP 116/07, nie publ.; z dnia 4 grudnia 2013 r., II BP 6/13, nie publ.;

z dnia 9 stycznia 2014 r., I BP 5/13, nie publ.). Przy tym skarga uwzględniona

może być jedynie wówczas, kiedy skutkiem rażących i oczywistych błędów sądu

orzekającego było wydanie orzeczenia „niezgodnego z prawem” w sensie

obiektywnym, to znaczy orzeczenia, które nie znajduje uzasadnienia

także w świetle innych norm prawnych, choćby niezastosowanych

i niedostrzeżonych przez sąd, który wydał orzeczenie. Taki wniosek płynie z treści

art. 42411

k.p.c., nakazującego oddalić skargę w razie braku podstawy do

stwierdzenia, że jest on niezgodny z prawem oraz z treści art. 39814

k.p.c.

stosowanego odpowiednio w postępowaniu ze skargi o stwierdzenie niezgodności

prawomocnego orzeczenia z prawem na podstawie odesłania z art. 42412

k.p.c.,

który przewiduje oddalenie skargi, jeżeli zaskarżone orzeczenie mimo błędnego

5

uzasadnienia odpowiada prawu (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada

2013 r., II CNP 33/13, nie publ. poza bazą Lex nr 1405154).

Skarżący ma rację, że wykładnia art. 68 ust. 2 u.g.n. w brzmieniu

obowiązującym w okresie kiedy pozwana nabyła nieruchomość lokalową od

powoda i wówczas, kiedy zbyła ją na rzecz osoby trzeciej przed nowelizacją tej

ustawy dokonaną ustawą z dnia 24 sierpnia 2007 r. o zmianie ustawy o gospodarce

nieruchomościami oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 173, poz. 1218)

nie uzasadniała zaprezentowanego przez Sądy obu instancji rozumienia

zakodowanej w tym przepisie normy. Artykuł 68 ust. 2 u.g.n. w tym czasie

uprawniał właściwy organ do żądania zwrotu kwoty równej udzielonej bonifikacie

po jej waloryzacji, jeżeli nabywca nieruchomości przed upływem 10 lat, licząc od jej

nabycia, zbył lub wykorzystał nieruchomość na inne cele niż wymienione w ust. 1

pkt 1-3 i 7, z wyjątkiem zbycia osobie bliskiej (w chwili sprzedaży mieszkania przez

pozwaną termin karencji w wypadku wykorzystania lokalu na inne cele niż

mieszkalne skrócono do 5 lat). Językowa wykładnia tego przepisu nie budzi

wątpliwości w zakresie przesłanek powstania po stronie uprawnionego organu

prawa do żądania zwrotu bonifikaty - źródłem tego prawa może być zbycie

nieruchomości przez nabywcę korzystającego z bonifikaty na rzecz osoby nie

będącej osobą bliską lub zmiana sposobu korzystania z nieruchomości na taki,

który nie uprawniałby do jej nabycia z bonifikatą. Rację ma skarżący, że pogląd,

jakoby o prawie domagania się zwrotu bonifikaty miał decydować sposób

wykorzystywania nieruchomości przez nabywcę lub przeznaczenie środków

uzyskanych z jego sprzedaży przez zbywcę na cel mieszkaniowy nie znajduje

żadnego uzasadnienia w postanowieniach tego przepisu. Wykładni takiej nie

wspiera także porównanie treści art. 68 ust. 2 u.g.n. w brzmieniu obowiązującym

w czasie, kiedy pozwana nabyła, a następnie zbyła nieruchomość lokalową ze

stanem wynikającym z nowelizacji dokonanej w 2007 r. Niewątpliwie w wyniku tej

nowelizacji rozszerzony został katalog wyjątków, zwalniających nabywcę

nieruchomości za cenę zbonifikowaną od obowiązku zwrotu wartości tej bonifikaty

w razie dalszego zbycia przedmiotu transakcji w okresie karencji. Znamienne jest

jednak, że w zgłoszonym projekcie nie przewidywano pierwotnie ustawowego

wyłączenia obowiązku zwrotu zwaloryzowanej bonifikaty w razie zbycia lokalu

6

i przeznaczenia środków uzyskanych z jego sprzedaży na zakup innego

mieszkania, lecz jedynie proponowano, by umożliwić Skarbowi Państwa i gminom

podejmowanie w szczególnie uzasadnionych wypadkach decyzji o rezygnacji

z żądania zwrotu. Jako przykład okoliczności uzasadniających zaniechanie

roszczeń finansowych w uzasadnieniu projektu wskazywano sytuację analogiczną

z występującą w rozpatrywanej sprawie. Bezpodstawne było więc powoływanie

przez Sąd Okręgowy zmian ustawy jako argumentu na rzecz przyjętej wykładni.

Wnioskowanie Sądu odwoławczego w tym zakresie, jakkolwiek błędne, nie

doprowadziło jednak do naruszenia art. 68 ust. 2a pkt 5 u.g.n. w brzmieniu

obowiązującym od dnia 20 października 2007 r., ponieważ przepis ten nie był

podstawą orzekania przez Sądy w rozpatrywanej sprawie.

Wadliwa wykładnia art. 68 ust. 2 u.g.n. nie spowodowała jednak ostatecznie

wydania przez Sąd Okręgowy orzeczenia niezgodnego z prawem. Do dnia

21 września 2004 r. prawo żądania zwrotu zwaloryzowanej bonifikaty było

uprawnieniem, a nie obowiązkiem powoda. Jak wynika z twierdzeń pozwanej

i ustaleń Sądów – pozwana wykazała ostrożność i zapobiegliwość dowiadując się

przed transakcją, czy może sprzedać lokal bez konsekwencji finansowych

i uzyskując pozytywną odpowiedź, którą następnie powód potwierdził informując

pozwaną po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego w 2007 r., że nie będzie

domagał się od niej zwrotu bonifikaty i przepraszając za podjęte czynności.

W orzecznictwie wskazywano, że w wypadku rezygnacji przez uprawnionego

z prawa żądania zwrotu wartości bonifikaty na etapie zawierania umowy, prawo takie

mu nie przysługiwało (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 listopada 2004 r.,

IV CK 300/04, nie publ. poza bazą Lex nr 589989). Rezygnacja z roszczenia, mająca

charakter zwolnienia z długu nastąpić mogła także po powstaniu tego długu.

Stanowisko powoda wyrażone w korespondencji prowadzonej z pozwaną oceniać

więc można w kategoriach zwolnienia jej z długu. Co najmniej zaś stwierdzić należy,

że okoliczności życiowe, które skłoniły pozwaną do sprzedaży mieszkania i zakupu

innego, w połączeniu z postawą powoda, który wytworzył u pozwanej przekonanie,

że nie będzie musiała dopłacać kwoty udzielonej jej bonifikaty, uzasadniały

potraktowanie roszczenia powoda jako stanowiącego nadużycie przez niego prawa

podmiotowego.

7

W konsekwencji więc, skoro zaskarżone orzeczenie, mimo błędnego

uzasadnienia, odpowiadało prawu, skarga powoda podlegała oddaleniu na

podstawie art. 42412

k.p.c. w zw. z art. 39814

k.p.c.

Orzeczenie o kosztach postępowania wywołanego skargą wynika z treści art.

42412

k.p.c. w zw. z art. 39821

, art. 391 § 1, art. 98 § 1 i 3 k.p.c.