I PK 182/14

Sygn. akt I PK 182/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 marca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący)

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

SSA Bohdan Bieniek

w sprawie z powództwa Miejskiego Przedsiębiorstwa Energetyki Cieplnej Spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością w B.

przeciwko E. J.

o zapłatę odprawy pieniężnej i dodatku do odprawy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 4 marca 2015 r.,

skargi kasacyjnej pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w B.

z dnia 27 lutego 2014 r.,

1. oddala skargę kasacyjną,

2. zasądza od pozwanej na rzecz strony powodowej kwotę 900

zł (dziewięćset) tytułem kosztów zastępstwa procesowego w

postępowaniu kasacyjnym.

2

UZASADNIENIE

Powód Miejskie Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej Spółka z ograniczoną

odpowiedzialnością w B. pozwem skierowanym przeciwko E. J. wniósł o

zasądzenie kwoty 32.782,40 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 24.07.2012 r.

do dnia zapłaty oraz przyznanie kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa

procesowego. W uzasadnieniu swego stanowiska powód wskazał, że po

rozwiązaniu łączącego strony stosunku pracy, z uwagi na odmowę przyjęcia przez

pozwaną zaproponowanych jej w wypowiedzeniu zmieniającym warunków pracy,

wypłacona została E. J. kwota 32.782,40 zł tytułem odprawy pieniężnej oraz

dodatku do odprawy pieniężnej. Wobec prawomocnego rozstrzygnięcia w zakresie

ustalenia pozostawania w zatrudnieniu pozwanej pracownicy, zdaniem powoda

odpadła podstawa prawna do wypłaty pozwanej odprawy pieniężnej oraz dodatku

do odprawy pieniężnej i w związku z tym pozwana winna nienależne świadczenie

powodowi zwrócić.

Nakazem zapłaty z dnia 8 sierpnia 2013 r. wydanym w postępowaniu

upominawczym Sąd Rejonowy w B. uwzględnił powództwo w całości.

W wyniku sprzeciwu pozwanej od nakazu zapłaty Sąd Rejonowy wyrokiem z

dnia 6 listopada 2013 r., oddalił powództwo (pkt I) oraz zasądził od powoda na

rzecz pozwanej kwotę 1.800 złotych (pkt II) tytułem kosztów zastępstwa

procesowego. Sąd pierwszej instancji ustalił, że pozwana była zatrudniona u

pozwanego na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony. W dniu 9 kwietnia

2010 r. otrzymała wypowiedzenie warunków umowy o pracę, w którym

zaproponowano stanowisko zastępcy kierownika działu gospodarczego. Powód

uznał, że pozwana odmówiła przyjęcia zaproponowanych jej w wypowiedzeniu

zmieniającym warunków pracy i w konsekwencji przyjął, iż stosunek pracy uległ

rozwiązaniu, w związku z czym naliczył i wypłacił pozwanej w dniu 30 lipca 2010 r.

na podstawie art. 8 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 10 ustawy z dnia 13 marca 2003 r.

odprawę pieniężną w wysokości miesięcznego wynagrodzenia, a także dodatek do

odprawy pieniężnej w wysokości miesięcznego wynagrodzenia na podstawie art. 15

ust. 2 Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy.

Sąd Rejonowy Sąd Pracy wyrokiem z dnia 1 lutego 2012 r., ustalił, że

powoda i pozwaną łączy stosunek pracy nawiązany umową o pracę z dnia 2 lutego

3

1988 r., na warunkach wynikających z wypowiedzenia zmieniającego z dnia 9

kwietnia 2010 r. na stanowisku Zastępcy Kierownika Działu […] poczynając od 1

sierpnia 2010 r. Wyrokiem z dnia 11 lutego 2012 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację

Przedsiębiorstwa Energetyki Cieplnej Sp. z o.o. od powyższego orzeczenia.

W niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji wskazał, że nie było podstaw do

wypłaty pozwanej odprawy pieniężnej, ani wskazanego wyżej dodatku wobec

prawomocnego rozstrzygnięcia w zakresie ustalenia pozostawania w stosunku

pracy. Na podstawie zeznań pozwanej Sąd ustalił, że uzyskaną od powoda korzyść

majątkową pozwana zużyła w taki sposób, że nie jest już wzbogacona. Sąd

ponadto stwierdził, że powód nie udowodnił, iż pozwana wyzbywając się korzyści

lub zużywając ją powinna była liczyć się z obowiązkiem zwrotu. Mając powyższe

ustalenia na uwadze oraz powołując się na art. 411 pkt 1 k.c. uznał, że nie można

żądać zwrotu świadczenia, jeżeli spełniający świadczenie wiedział, że nie był do

świadczenia zobowiązany. Przy uwzględnieniu całokształtu zebranego w sprawie

materiału dowodowego, w tym w oparciu o ustalenia dokonane w sprawie o sygn.

akt […] (zeznania świadków J. P. i A. B.), w ocenie Sądu, powód spełniając

świadczenie wiedział o braku zobowiązania do świadczenia, gdyż zdawał sobie

sprawę, że pozwana nie odmówiła przyjęcia nowych warunków zatrudnienia.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji, gdyby nawet przyjąć, że powód miał wątpliwości,

co do zasadności obowiązku spełniania świadczenia, to winien był świadczenie

spełnić, z jednoczesnym przekazaniem pozwanej informacji o konieczności zwrotu

ewentualnie wypłacanych świadczeń w przypadku ustalenia, że stosunek pracy

trwa nadal. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd pierwszej instancji stwierdził, iż

powództwo podlegało oddaleniu na podstawie art. 409 k.c. i art. 411 pkt 1 k.c. w

zw. z art. 300 k.p.

Apelację od powyższego orzeczenia wniósł powód, zaskarżając wyrok w

całości.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w B. wyrokiem z

dnia 27 lutego 2014 r. (pkt I) zmienił zaskarżony wyrok w pkt I i II w ten sposób, że

zasądził od pozwanej E. J. na rzecz powoda Miejskiego Przedsiębiorstwa

Energetyki Cieplnej kwotę 32.782.40 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 24 lipca

2012 r. do dnia zapłaty oraz kwotę 3.440 zł tytułem kosztów procesu, w tym kwotę

4

1.800 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za pierwszą instancję;

(pkt II) zasądził od pozwanej E. J. na rzecz powoda Miejskiego Przedsiębiorstwa

Energetyki Cieplnej kwotę 930 zł tytułem zwrotu kosztów procesu, w tym kwotę 900

zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za drugą instancję.

W ocenie Sądu Okręgowego, mimo prawidłowych ustaleń w zakresie

uznania wypłaconego pozwanej świadczenia z tytułu odprawy pieniężnej i dodatku

do odprawy pieniężnej za świadczenie nienależne, Sąd pierwszej instancji błędnie

w oparciu o treść art. 409 k.c. i art. 411 § 1 k.c. wywiódł, że żądanie powoda o

zwrot nienależnie pobranych świadczeń nie zasługuje na uwzględnienie. W ocenie

Sądu Okręgowego zebrany w sprawie materiał dowodowy w żadnej mierze nie

pozwala na stwierdzenie, że pozwana zużyła otrzymaną odprawę i dodatek do

odprawy na „bieżące wydatki”, przy uwzględnieniu zarówno wielkości otrzymanych

świadczeń na poziomie 32.782,40 zł oraz niewykazania w toku postępowania na,

jakie potrzeby lub wydatki, tak duża kwota została wydana. Pozwana przed

rozwiązaniem przedmiotowego stosunku pracy otrzymywała wynagrodzenie na

wysokim poziomie (wynagrodzenie zasadnicze - 5.192 złotych miesięcznie), a po

ustaniu zatrudnienia prowadziła gospodarstwo domowe razem z mężem

otrzymującym wynagrodzenie za pracę, co niewątpliwie pozwalało na pokrywanie

kosztów związanych z codziennym utrzymaniem rodziny. Pozwana nie przedstawiła

żadnych dokumentów potwierdzających wydatkowanie otrzymanych od powoda

świadczeń, mimo że to na pozwanej spoczywał ciężar dowodu w zakresie

wykazania rozdysponowania uzyskanej korzyści. W ocenie Sądu Okręgowego,

pozwana po rozwiązaniu łącznego strony stosunku pracy powinna była się liczyć z

obowiązkiem zwrotu otrzymanego spornego świadczenia, w szczególności w

okolicznościach prowadzenia postępowania sądowego mającego na celu

wykazanie istnienia stosunku pracy. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem

okoliczności powodujące w typowym wypadku powstanie świadomości obowiązku

zwrotu to, najogólniej rzecz ujmując, przede wszystkim okoliczności wskazujące, że

korzyść jest nienależna lub że istnieje w tej mierze spór między stronami (który

może także powstać z inicjatywy samego wzbogaconego; por. wyrok Sądu

Najwyższego z 3.10.2005 r., III PK 82/05, LEX nr 18993). Zdaniem Sądu

Okręgowego również za trafny należało uznać zarzut naruszenia art. 411 pkt. 1 k.c.

5

w zw. z art. 300 k.p. oraz w związku ze sformułowanymi w apelacji zarzutami

naruszenia prawa procesowego, w tym art. 233 § 1 k.p.c. w zakresie błędnej ocenę

zebranego w sprawie materiału dowodowego i uznaniu, że powód spełniając

świadczenie wiedział o swoim braku zobowiązania do świadczenia. Należy w

szczególności podkreślić, iż powód dokonał wypłaty spornego świadczenia zgodnie

z obowiązującymi przepisami powołanej ustawy o szczególnych zasadach

rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn nie dotyczących

pracowników. Bezspornie odprawa pieniężna i dodatek do odprawy pieniężnej

zostały pozwanej wypłacone w związku z rozwiązaniem umowy o pracę, a

pracodawca zarówno przed rozwiązaniem, jak i po rozwiązaniu umowy o pracę

podejmował liczne czynności przesądzające o świadomym i konsekwentnym

działaniu zmierzającym do definitywnego zakończeniu przedmiotowego stosunku

pracy. Wręczenie powódce wypowiedzenia zmieniającego, podjęte negocjacje

zmierzające do rozwiązania umowy o pracę na mocy porozumienia stron,

zwolnienie pozwanej z obowiązku świadczenia pracy w okresie wypowiedzenia,

zobowiązanie do wykorzystania części urlopu wypoczynkowego i wypłacenie w

pozostałej części ekwiwalentu za urlop, wyrejestrowanie pracownika z ZUS i

finalnie wystawienie pozwanej świadectwa pracy faktycznie w ocenie Sądu

Okręgowego przesądzało o zamiarze i przekonaniu pracodawcy o definitywnym

rozwiązaniu z pozwaną umowy o pracę. Ponadto strony przez wiele miesięcy

uczestniczyły w postępowaniach sądowych, w których powodowy pracodawca

wielokrotnie zajmował stanowisko i dowodził na okoliczności odmowy przyjęcia

przez powódkę zaproponowanej zmiany warunków pracy i w konsekwencji

rozwiązania przedmiotowego stosunku pracy. Wobec powyższego zdaniem Sądu

Okręgowego pracodawca nie miał żadnych wątpliwości, a przeciwnie pełną

świadomość w zakresie obowiązku wypłaty odprawy pieniężnej i dodatku w

związku z rozwiązaniem z pozwaną umowy o pracę.

Pozwana E. J. zaskarżyła skargą kasacyjną w całości wyrok Sądu

Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 lutego 2014 r.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła naruszenie prawa materialnego: art. 411 pkt 1

ustawy Kodeks cywilny, w zw. z art. 300 ustawy Kodeks pracy w zw. z art. 42 § 3

ustawy Kodeks pracy, w zw. z art. 8 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o

6

szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z

przyczyn niedotyczących pracowników przez ich wadliwą wykładnię polegającą na

uznaniu, że przekazanie przez pracowników działu personalnego osobie

zarządzającej przedsiębiorstwem pracodawcy informacji o fakcie, iż umowa z

pracownikiem nie ulegnie rozwiązaniu (w związku z niezłożeniem przez pracownika

oświadczenia o nieprzyjęciu nowych warunków pracy i płacy wynikających z

wypowiedzenia zmieniającego) nie stanowi o powstaniu po stronie pracodawcy

świadomości, że spełnienie świadczeń związanych z rozwiązaniem stosunku pracy

stanowi świadczenie nienależne oraz uznaniu, że brak oświadczenia pracownika o

nieprzyjęciu warunków pracy i płacy stanowi jedynie aspekt formalny związany z

instytucją wypowiedzenia zmieniającego, a nie materialno - prawną przesłankę

trwania między stronami stosunku pracy oraz zaniechaniu uznania, że dla

przypisania pracodawcy świadomości, że stosunek pracy między stronami nie

ulegnie rozwiązaniu z upływem okresu wypowiedzenia, lecz będzie trwał na

warunkach wynikających z wypowiedzenia zmieniającego, wystarczające jest

powzięcie przez pracodawcę informacji o braku oświadczenia pracownika o

odmowie przyjęcia nowych warunków pracy i płacy, wynikających z wypowiedzenia

warunków pracy i płacy.

Skarżąca wniosła o uchylenie w całości wyrok Sądu Okręgowego z dnia 27

lutego 2014 r. i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się niezasadna. Zgodnie z art. 405 k.c., kto bez

podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany

jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe do zwrotu jej

wartości. Najważniejszą kategorię bezpodstawnych przesunięć majątkowych

stanowi nienależne świadczenie. Zgodnie z art. 410 § 2 k.c., świadczenie jest

nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był

zobowiązany względem osoby, której świadczył (condictio indebiti), albo jeżeli

podstawa świadczenia odpadła (condictio causa finita) lub zamierzony cel

świadczenia nie został osiągnięty (condictio causa data causa non secuta) albo

7

jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się

ważna po spełnieniu świadczenia (condictio sine causa). W art. 411 k.c.

wymienione zostały sytuacje, w których pomimo spełnienia przesłanek określonych

w art. 410 § 2 k.c. nie można żądać zwrotu świadczenia. Stosownie do art. 411 pkt

1 k.c., nie można żądać zwrotu świadczenia, jeżeli spełniający świadczenie

wiedział, że nie był do świadczenia zobowiązany, chyba że spełnienie świadczenia

nastąpiło z zastrzeżeniem zwrotu albo w celu uniknięcia przymusu lub w wykonaniu

nieważnej czynności prawnej. Dokonując wykładni tego przepisu, Sąd Najwyższy w

wyroku z dnia 12 grudnia 1997 r., III CKN 236/97 (OSNC 1998 nr 6, poz. 101)

wyjaśnił, że wątpliwości co do obowiązku spełnienia świadczenia nie mogą być

utożsamiane z wymaganą przez art. 411 pkt 1 k.c. pozytywną wiedzą dłużnika o

braku powinności świadczenia. Stanowisko wyrażone w wyroku Sądu Najwyższego

z dnia 12 grudnia 1997 r., III CKN 236/97, zostało powtórzone w wyroku z dnia 6

grudnia 2002 r., IV CKN 1575/00, w którym Sąd Najwyższy wyjaśnił, że spełniający

świadczenie nie wie, że jest do świadczenia zobowiązany, gdy działa pod wpływem

błędu, to znaczy pozostaje w przekonaniu, że spełnia należne świadczenie,

podczas gdy przekonanie to nie ma oparcia w okolicznościach lub jest wynikiem

mylnego o nich wyobrażenia. Nie ma przy tym znaczenia przez kogo błąd został

wywołany i że spełniający świadczenie, przy dołożeniu należytej staranności mógł

się dowiedzieć, że do świadczenia nie jest zobowiązany, a nawet, że błąd został

zawiniony przez spełniającego świadczenie (niepubl.). Trzeba dodać,

że stanowisko takie jest również wyrażane w nauce prawa.

Pomiędzy stronami niniejszego procesu (który dotyczy zwrotu odprawy jako

świadczenia nienależnego) został już rozstrzygnięty spór, w którym wydano

prawomocny wyrok. Przedmiotem wcześniejszego postępowania między tymi

samymi stronami była ocena, czy powoda i pozwaną łączy stosunek pracy

nawiązany umową o pracę z dnia 2 lutego 1988 r., na warunkach wynikających z

wypowiedzenia zmieniającego z dnia 9 kwietnia 2010 r. na stanowisku Zastępcy

Kierownika Działu poczynając od 1 sierpnia 2010 r., czy też stosunek ten uległ

definitywnemu rozwiązaniu.

Sprawa ta została ostatecznie rozstrzygnięta przez Sąd Rejonowy

prawomocnym wyrokiem z dnia 22 lutego 2012 r., którym ustalono pozostawanie

8

skarżącej E. J. w zatrudnieniu. Prawomocność zapadłego w tej sprawie orzeczenia

miało ten skutek, że w rozpoznawanej sprawie należało ocenić, jakie były istotne

ustalenia i oceny prawne, które spowodowały uwzględnienie powództwa w

poprzedniej sprawie między stronami, przyjąć związanie nimi w rozpoznawanej

sprawie i dokonać ich kwalifikacji z punktu widzenia prawa pozwanej do odprawy i

dodatku.

Skutkiem ustalenia w toku procesu sądowego dalszego trwania stosunku

pracy przekształconego na warunkach wskazanych w wypowiedzeniu

zmieniającym z dnia 9 kwietnia 2010 r., musi być uznanie bezpodstawności wypłaty

odprawy pieniężnej, skoro świadczenie to przysługuje wówczas, gdy dochodzi do

definitywnego rozwiązania umowy o pracę. Powołany prawomocny wyrok

przesądza zatem o konieczności zakwalifikowania wypłaconej pracownikowi

odprawy jako świadczenia nienależnego, oznacza bowiem stwierdzenie

odpadnięcia istniejącej w chwili faktycznego ustania stosunku pracy podstawy do

wypłaty tej należności (art. 410 § 2 k.c.). Świadczenie mające charakter

nienależnego powinno być zaś zwrócone osobie, która dokonała jego wypłaty

(art. 410 § 1 k.c. w związku z art. 405 k.c.).

Strona powodowa wypowiedziała (wypowiedzenie zmieniające) skarżącej

umowę o pracę zawartą na czas nieokreślony i będąc przekonaną o tym, że

skarżąca odmówiła przyjęcie nowych warunków zatrudnienia, z powołaniem się na

przepisy ustawy o zwolnieniach grupowych wypłaciła jej odprawę pieniężną w dniu

rozwiązania stosunku pracy (30 lipca 2010 r.). Prawomocne rozstrzygniecie w

zakresie ustalenia, że strony niniejszego sporu łączy stosunek pracy nawiązany

umową o pracę z dnia 2 lutego 1988 r., na warunkach wynikających z

wypowiedzenia zmieniającego z dnia 9 kwietnia 2010 r. poczynając od 1 sierpnia

2010 r., ma ten skutek, że pracownikowi E. J. przysługuje wynagrodzenie z tytułu

łączącego strony stosunku pracy. Skoro prawo do odprawy pieniężnej powstaje w

ściśle określonych przypadkach, między innymi po spełnieniu przesłanki

rozwiązania stosunku pracy, Sąd drugiej instancji prawidłowo przyjął, że ustalenie

istnienia stosunku pracy w niniejszej sprawie było równoznaczne z koniecznością

stwierdzenia, że odpadła podstawa do wypłaty odprawy pieniężnej. Okoliczności

sprawy takie jak świadome i konsekwentne działanie pracodawcy zmierzające do

9

definitywnego zakończeniu przedmiotowego stosunku pracy polegające na:

wręczeniu powódce wypowiedzenia zmieniającego; podjęciu negocjacji

zmierzających do rozwiązania umowy o pracę na mocy porozumienia stron;

zwolnieniu pozwanej z obowiązku świadczenia pracy w okresie wypowiedzenia;

zobowiązaniu do wykorzystania części urlopu wypoczynkowego i wypłaceniu w

pozostałej części ekwiwalentu za urlop; wyrejestrowaniu pracownika z ZUS i

finalnie wystawieniu pozwanej świadectwa pracy – jednoznacznie wskazują, że nie

zostały spełnione przesłanki z art. 411 pkt 1 k.c.

W konsekwencji nie ma żadnych przesłanek do stwierdzenia, ażeby Sąd

drugiej instancji dokonał błędnej wykładni art. 410 § 2 k.c. w związku z art. 411 § 1

pkt 1 k.c. w związku z art. 300 k.p., wobec czego zarzut naruszenia tych przepisów

nie zasługuje na uwzględnienie.