IV CSK 378/14

Sygn. akt IV CSK 378/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 marca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

SSA Jacek Grela

w sprawie z powództwa P. S. i J. K.

przeciwko Niepublicznemu Zakładowi Opieki Zdrowotnej "P."

Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w K.

o stwierdzenie nieważności uchwały,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 4 marca 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 13 grudnia 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w pkt II, III i V i w tym zakresie

przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu wraz z pozostawieniem temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 13 grudnia 2013 r. Sąd Apelacyjny, po rozpoznaniu apelacji

strony pozwanej Niepublicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej „P.” Spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością w K. od wyroku Sądu Okręgowego w G. z dnia 8

kwietnia 2013 r. w sprawie z powództwa P. S. i J. K., oddalił tę apelację, z

wyjątkiem zmiany zaskarżonego wyroku w punkcie trzecim w związku ze

stanowiskiem powodów, zmniejszając koszty zasądzone od pozwanej, a także

rozstrzygnął o kosztach postępowania. Utrzymanym w mocy wyrokiem Sądu

Okręgowego, za nieważną została uznana uchwała z dnia 8 lutego 2012 r. Rady

Nadzorczej pozwanej Spółki w zakresie, w jakim chodziło o stwierdzenie

wygaśnięcia w maju 2002 r. mandatów członków Zarządu Spółki w osobach

powodów i stwierdzenie, że od tego czasu Spółka nie posiada Zarządu (§ 1

uchwały).

W sprawie ustalono, że w umowie Spółki z dnia 31 października 2000 r.

określono dwuosobowy zarząd i uchwałą Zgromadzenia Wspólników nr 1/2000

powodowie zostali wybrani członkami Zarządu, przy czym umowa spółki nie

przewidywała kadencyjności członków zarządu, upływ kadencji dotyczył tylko

członków trzyosobowej Rady Nadzorczej - od dnia odbycia Zgromadzenia

Wspólników zatwierdzającego sprawozdanie, bilans oraz rachunek zysków i strat

za ostatni rok. W związku z konfliktem między Zarządem a jednym z członków

Rady Nadzorczej w 2011 r., pojawił się pogląd prezentowany w szczególności

przez część członków Rady Nadzorczej, że zgodnie z przepisami kodeksu spółek

handlowych mandaty członków Zarządu wygasły w maju 2002 r.; Rada Nadzorcza

podjęła dnia 8 lutego 2012 r. uchwałę takiej właśnie treści i ona jest przedmiotem

sporu. Z kolei, Nadzwyczajne Zgromadzenie Wspólników pozwanej podjęło

dnia 26 lipca 2012 r. uchwałę, zmieniającą umowę Spółki, uzupełniając ją

o postanowienie, że „począwszy od pierwszej kadencji Zarząd jest powoływany na

czas nieokreślony”.

Sąd pierwszej instancji oparł rozstrzygnięcie na podstawie art. 189 k.p.c. i art.

58 k.c. oraz uznał, że Rada Nadzorcza podejmując uchwałę stwierdzającą

3

wygaśnięcie mandatów członków Zarządu naruszyła art. 219 k.s.h., gdyż nie miała

na podstawie umowy uprawnienia odnośnie do powoływania, odwoływania lub też

stwierdzania wygaśnięcia mandatów członków Zarządu Spółki. Nieważność

uchwały Rady Nadzorczej miała także podstawę, zdaniem Sądu, w art. 615 § 2

k.s.h., zgodnie z którym termin wygaśnięcia mandatu członka organu spółki

kapitałowej, który rozpoczął się przed wejściem w życie tego Kodeksu (a tak było

w przypadku powodów), ocenia się według przepisów dotychczasowych (por. Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 20 stycznia 2009 r., II CSK 423/08). Wynika z tego

możliwość pełnienia funkcji przez czas nieoznaczony, także po 1 stycznia 2001 r.

Sąd Apelacyjny poparł przytoczone ustalenia faktyczne i oceny prawne zawarte

w wyroku Sądu pierwszej instancji.

W skardze kasacyjnej kurator pozwanej zarzucił zaskarżonemu wyrokowi

naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 196 kodeksu handlowego

w związku z art. 615 § 2 k.s.h., a także art. 58 § 1 k.c. przez niewłaściwe

zastosowanie. Zarzut naruszenia przepisów postępowania dotyczy zastosowania

art. 189 k.p.c. do powództwa opartego na art. 252 § 1 k.s.h., art. 247 k.p.c. przez

zaakceptowanie przeprowadzenia przez Sąd Okręgowy dowodu z zeznań stron

ponad osnowę dokumentu w postaci umowy spółki, a także art. 321 § 1 k.p.c. przez

poddanie powództwa ocenie z punktu widzenia art. 189 k.p.c., chociaż jako

podstawę pozwu powodowie wskazali art. 252 § 1 k.s.h. Skarżący wniósł

o uchylenie zaskarżonego wyroku w punktach II, III i V i w tym zakresie przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania, z zasądzeniem kosztów postępowania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną powodowie wnieśli o oddalenie skargi

i zasądzenie kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty naruszenia przepisów postępowania dotyczą w pierwszej kolejności

zastosowania przepisów o materialno - prawnym charakterze, bo tego się tyczy

powództwo o ustalenie (art. 189 k.p.c.), związane z nieważną czynnością prawną

sprzeczną z prawem (art. 58 § 1 k.c.). Podobnie wygląda ten problem, gdyby

zastosowanie miał art. 252 k.s.h., który jest niewątpliwie przepisem o charakterze

materialnoprawnym. Kwestionowane jest przez część orzecznictwa i doktryny

4

stanowisko co do prawidłowości zastosowania art. 252 k.s.h. do uchwał rady

nadzorczej spółki z o.o., gdyż przepis ten odnosi się wprost do uchwał

zgromadzenia wspólników. Zadaje się więc pytanie, czy uchwały rady nadzorczej

nie można podważyć tylko przez odwołanie się zainteresowanego do zgromadzenia

wspólników. Przeważa stanowisko, że w takim wypadku prawidłowe będzie

zastosowanie art. 189 k.p.c., z podstawą nieważności zawartą w art. 58 k.c. Wobec

uchwały Rady Nadzorczej pozwanej Spółki można więc było ze względu

na znaczenie i zakres zastosowania art. 189 k.p.c. wybrać ten przepis dla

rozstrzygnięcia sporu między stronami i nie uważać tego ani za wyrokowanie co do

przedmiotu, który nie był objęty żądaniem, ani że jest to orzekanie ponad żądanie

(art. 321 k.p.c.).

Z umowy spółki wynika, że nie przewidywała ona kadencyjności członków

zarządu, miały więc zastosowanie ogólne przepisy Kodeksu handlowego z 1934 r.

(k.h.), obowiązującego w chwili zawierania tej umowy, czyli art. 196 tego Kodeksu

stanowiącego, że mandaty członków zarządu wygasają z dniem odbycia

zgromadzenia wspólników, zatwierdzającego sprawozdanie, bilans i rachunek

zysków i strat za ostatni rok ich urzędowania. Podobnie brzmi obecny art. 202 k.s.h.,

z tym, że przepis ten rozdziela sytuację wygaśnięcia mandatów członków zarządu

po pierwszym pełnym roku obrotowym pełnienia funkcji i po dalszych latach, jeżeli

członkowie ci zostali wybrani na okres dłuższy niż rok, a ponadto umożliwia inne

postanowienie w umowie spółki.

Na tle powołanych przepisów i umowy pozwanej Spółki można więc

rozważać dwojakiego rodzaju skutki. Pierwszym jest uznanie, że bez ponownego

formalnego powołania członków zarządu na następny rok lub lata, dotychczasowe

ich mandaty wygasły wraz z odbyciem zgromadzenia po pierwszym roku działania

spółki i spółka przestała mieć zarząd. Drugim jest twierdzenie, które skład

orzekający w niniejszej sprawie akceptuje, że jeżeli wspólnicy nie dokonali po

pierwszym roku funkcjonowania spółki wyboru nowego zarządu, a przez następne

kilkanaście lat udzielali na zgromadzeniach wspólników absolutorium stale tym

samym, wybranym na początku członkom zarządu, zaś pełnienia przez nich

obowiązków nie kwestionowała ani rada nadzorcza, ani sąd rejestrowy,

otrzymujący dokumenty spółki z rocznym jej rozliczeniem, to znaczy, że w sposób

5

dorozumiany powoływani byli ci sami członkowie na kolejne lata aż po 2012 r.

Wówczas dopiero wspólnicy uchwalili zmianę w umowie spółki i wyraźnie w niej

stwierdzili, że członkowie zarządu są powoływani na czas nieokreślony, począwszy

od pierwszej kadencji, a więc od zawiązania spółki i wybrania powodów w tej

sprawie na członków zarządu (prezesa i wiceprezesa) dnia 31 października 2000 r.

W tych okolicznościach podważaną w sprawie uchwałę Rady Nadzorczej

pozwanej Spółki można potraktować albo jako uchwałę nieistniejącą, ponieważ

została podjęta przez organ do tego nieuprawniony, albo jako nieważną,

przy czym musi się przypisać jej wtedy odpowiedni do tego charakter prawny.

Można także ją potraktować jako uchwałę wprawdzie istniejącą, ale nie

zawierającą takich składników uchwały, które decydują o wywołaniu przez nią

skutków prawnych w postaci stwierdzenia wygaśnięcia mandatów członków

zarządu spółki.

Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku poszedł w tym samym kierunku, co

Sąd pierwszej instancji i uznał uchwałę Rady Nadzorczej Spółki za oczywiście

nieważną w rozumieniu art. 58 k.c. Przyjął, że uchwałę zgromadzenia wspólników

należy także w tym wypadku uważać za czynność, do której stosuje się wprost albo

odpowiednio przepisy o czynnościach prawnych (zob. wyrok SN z 7.12.2012 r.,

II CSK 221/12, nie publ.). Jednak skarżący twierdzi, że uchwała Rady Nadzorczej

nie była czynnością prawną, gdyż-jak wiadomo-czynność prawna musi zawierać

przynajmniej jedno oświadczenie woli, a zdaniem kuratora pozwanej uchwała Rady

Nadzorczej zawierała tylko oświadczenie wiedzy stwierdzające brak w spółce

zarządu.

Należy zatem rozważyć, czy w treści analizowanej uchwały Rady Nadzorczej

znajduje się co najmniej jedno oświadczenie woli. Na pierwszy rzut oka może się

tak wydawać, gdyż tylko wtedy uchwała ta może wywołać skutek prawny,

w przeciwnym wypadku byłaby bezużyteczna dla osiągnięcia celów, które

przyświecały w jej podejmowaniu. Jednakże samo nadanie uchwale takiego tytułu

nie oznacza, że stanowi ona czynność prawną, występują bowiem uchwały

organów spółek o charakterze organizacyjnym i nie zawierają one żadnych

oświadczeń woli. Mogą natomiast zawierać oświadczenia wiedzy, którą organ

6

spółki uważa za konieczną do zamanifestowania i czyni to w postaci uchwały,

chociaż bardziej właściwe byłoby wybranie formy np. oświadczenia. Oznajmia się

wówczas o jakimś stanie faktycznym lub prawnym i nie przybiera to nawet

zewnętrznie postaci kojarzącej się z czynnością prawną.

W niniejszej sprawie uchwała Rady Nadzorczej zmierzała do wywołania

skutku w postaci utraty przez powodów mandatów członków Zarządu z mocą od

maja 2001 r., czego stwierdzenie miało odnieść ten sam skutek prawny, co mające

konstytutywny charakter stwierdzenie o nieważności uchwały zgromadzenia

wspólników według art. 252 § 1 k.s.h. (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 18 września 2013 r., III CZP 13/13, OSNC 2014, nr 3, poz. 23).

Powołany przepis również wywołuje wrażenie o deklaratywnym tylko skutku

stwierdzenia nieważności, jednak bez tego stwierdzenia nie odnosi się rezultatu

w postaci zakwestionowania ważności uchwały. Podobnie jest w wypadku

stwierdzania nieważności uchwały rady nadzorczej, mimo że jest to uczynione

na podstawie art. 189 k.p.c. Przepis ten, znajdujący się wśród przepisów

o postępowaniu cywilnym, odnosi się do skutków o charakterze materialno-

prawnym i może zostać zastosowany nawet w razie wskazywania przez stronę art.

252 k.s.h. jako przepisu, który uważa ona za możliwy do zastosowania przez

analogię. Jak przyjął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 18 lutego 2010 r., II CSK

449/09 (OSNC-ZD 2010, nr 4, poz. 103), której istotę podziela skład orzekający

w niniejszej sprawie, przepisów dotyczących wadliwości uchwał zgromadzenia

wspólników (akcjonariuszy) nie należy stosować w razie wadliwości uchwał innych

organów spółek, tylko na podstawie art. 2 k.s.h. stosować przepisy ogólne

o czynnościach prawnych według kodeksu cywilnego.

Z tych względów, jak było to podniesione na wstępie uzasadnienia,

zastosowanie art. 58 k.c. w razie badania ważności uchwał rady nadzorczej spółki

z o.o. jest uprawnione, jednakże nie ma ono znaczenia w okolicznościach tej

sprawy. Rada Nadzorcza nie miała kompetencji do badania ważności mandatów

członków zarządu pozwanej Spółki. Nie mogła więc w tej kwestii podejmować ani uchwał

potwierdzających ważność tych mandatów, ani je kwestionujących, gdyż nie mogła składać

żadnych własnych oświadczeń woli w tych sprawach. Uchwała rady nadzorczej

spółki z ograniczoną odpowiedzialnością stwierdzająca wygaśnięcie

7

mandatów członków zarządu spółki nie wywołuje skutków prawnych w sytuacji, gdy

umowa tej spółki nie przyznaje radzie nadzorczej prawa do powoływania

i odwoływania członków jej zarządu (art. 201 k.s.h.). Podjęta więc w niniejszej

sprawie uchwała Rady Nadzorczej pozwanej Spółki stanowiła jedynie

o przekonaniu członków tej Rady, że według uzyskanej przez nich wiedzy Spółka

nie ma organu wykonawczego na skutek wygaśnięcia mandatów członków jej

zarządu. Stwierdzenie to w postaci uchwały Rady Nadzorczej nie odniosło

więc żadnego skutku prawnego. Zatem ma skarżący rację, że uchwała ta nie

ukształtowała żadnych praw ani obowiązków stron w zakresie stosunku spółki

i z tego powodu jest pozbawiona doniosłości prawnej.

Dokonana analiza prawna powoduje, ze na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.

należało uchylić zaskarżony wyrok odnośnie do pkt II, III i V i przekazać sprawę

w tym zakresie do ponownego rozpoznania, z rozstrzygnięciem o kosztach

postępowania na podstawie art. 108 § 2 w związku z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.