I BU 6/14

Sygn. akt I BU 6/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 marca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący)

SSN Romualda Spyt

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania K. L.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o wypłatę niezrealizowanego świadczenia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 3 marca 2015 r.,

skargi organu rentowego o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 2 października 2013 r.,

stwierdza, że wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 2 października

2013 r., w zakresie renty socjalnej jest niezgodny z prawem.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w G. wyrokiem z dnia 30 października 2012 r. zmienił decyzję

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17 kwietnia 2012 r. w ten sposób, iż

2

przyznał K. L. prawo do wypłaty niezrealizowanych świadczeń za miesiąc marzec

2012 r. po zmarłym bracie J.S.

W sprawie ustalono, że J. S. uprawniony był do renty rodzinnej w zbiegu z

rentą socjalną w łącznej wysokości 1.755,72 zł. Do chwili zgonu pozostawał na

utrzymaniu wnioskodawczyni, co doprowadziło Sąd Okręgowy do wniosku, że

spełnia ona warunki określone w art. 136 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U.

z 2013 r., poz. 1440 ze zm.; dalej jako ustawa emerytalna).

W apelacji od tego wyroku organ rentowy zarzucił naruszenie art. 233 k.p.c.,

przez brak wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego oraz obrazę

art. 136 ust. 1 ustawy emerytalnej, przez przyjęcie, że wnioskodawczyni ponosiła

koszty utrzymania zmarłego J. S.

Wyrokiem z dnia 2 października 2013 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację,

podzielając ustalenia i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji.

Sąd odwoławczy stanął na stanowisku, że materialnoprawną podstawę

wypłaty wnioskodawczyni niezrealizowanego świadczenia stanowi art. 136 ust. 1

ustawy emerytalnej, zgodnie z którym w razie śmierci osoby, która zgłosiła wniosek

o świadczenia określone ustawą, świadczenia należne jej do dnia śmierci wypłaca

się małżonkowi, dzieciom, z którymi prowadziła wspólne gospodarstwo domowe, a

w razie ich braku - małżonkowi i dzieciom, z którymi osoba ta nie prowadziła

wspólnego gospodarstwa domowego, a w razie ich braku - innym członkom rodziny

uprawnionym do renty rodzinnej lub na których utrzymaniu pozostawała ta osoba.

W ocenie Sądu drugiej instancji, brak wypłaty do rąk wnioskodawczyni świadczenia

za miesiąc marzec 2012 r. doprowadziłby do częściowego pozbawienia jej oraz

prowadzącego z nią wspólnie gospodarstwo domowe męża, niezbędnych środków

utrzymania. J. S. zmarł bowiem 10 marca 2012 r., a termin płatności renty rodzinnej

i socjalnej przypadał na dzień 15-ego każdego miesiąca. Oznacza to, że

wnioskodawczyni do dnia śmierci brata zaliczkowo partycypowała w kosztach jego

utrzymania, zasadnie oczekując ich późniejszego rozliczenia w ramach

świadczenia, prawo do wypłaty którego istniało począwszy od 1-ego dnia miesiąca.

W skardze o stwierdzenie niezgodności powyższego wyroku z prawem

organ rentowy zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj. art. 136 ust. 1 ustawy

3

emerytalnej w związku z art. 15 pkt 1 ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie

socjalnej (jednolity tekst: Dz.U z 2013 r., poz. 982 ze zm.), przez błędną wykładnię i

niewłaściwe zastosowanie wyrażające się w przyznaniu wnioskodawczyni prawa do

niezrealizowanych świadczeń obejmujących rentę rodzinną i rentę socjalną, w

sytuacji gdy renta socjalna nie jest świadczeniem określonym ustawą emerytalną i

nie podlega wypłacie jako świadczenie niezrealizowane.

Organ rentowy podniósł, że zaskarżony wyrok jest niezgodny z art. 136 ust.

1 ustawy emerytalnej w związku z art. 15 pkt 1 ustawy o rencie socjalnej i wniósł o

stwierdzenie jego niezgodności z prawem w zakresie przyznania wnioskodawczyni

prawa do renty socjalnej jako niezrealizowanego świadczenia za miesiąc marzec

2012 r. po zmarłym J. S. Skarżący stwierdził, że po pierwsze - przez wydanie

zaskarżonego wyroku została mu wyrządzona szkoda, gdyż w jego wykonaniu

wypłacił niezrealizowaną rentę socjalną w kwocie 682,67 zł, po drugie - wzruszenie

wyroku Sądu drugiej instancji nie było możliwe z uwagi na wartość przedmiotu

zaskarżenia oraz brak przesłanek uzasadniających wznowienie postępowania, po

trzecie - postanowieniem z dnia 3 lutego 2014 r. Sąd Okręgowy oddalił wniosek o

wykładnię wyroku, uznając, że nie można przyjąć, iż przyznano nim

wnioskodawczyni tylko prawo do niezrealizowanej renty rodzinnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga jest usprawiedliwiona.

Zgodnie z art. 4241

§ 1 k.p.c., skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego wyroku przysługuje od wyroku sądu drugiej instancji kończącego

postępowanie w sprawie, gdy przez jego wydanie stronie została wyrządzona

szkoda, a zmiana lub uchylenie tego wyroku w drodze przysługujących środków

prawnych nie było i nie jest możliwe. Sąd Najwyższy przyjmuje, że za niezgodne z

prawem mogą być uznane tylko wyroki zawierające rozstrzygnięcia wyraźnie

sprzeczne z przepisami prawa, których interpretacja, zastosowanie lub

niezastosowanie nie powinny sprawiać istotnych trudności na gruncie powszechnie

obowiązujących zasad wykładni lub stosowania prawa, albo wyroki oczywiście

sprzeczne z obowiązującymi standardami orzekania, które zostały wydane po

4

dokonaniu oczywiście błędnej wykładni lub wadliwego zastosowania prawa, co

można stwierdzić „na pierwszy rzut oka”, bez wnikania w szczegóły sprawy i bez

potrzeby prowadzenia głębszej analizy prawniczej (por. wyrok z dnia 23 września

2014 r., II BP 18/13, LEX nr 1537556 i szeroko powołane w nim wcześniejsze

orzeczenia). Sąd Najwyższy podkreśla również, że zasadna jest skarga o

stwierdzenie niezgodności z prawem wyroku, którym orzeczono o obowiązku

świadczenia bez podstawy prawnej (por. wyrok z dnia 14 lutego 2008 r., I BU

11/07, OSNP 2009 nr 9-10, poz. 124).

Zgodnie z art. 136 ust. 1 ustawy emerytalnej, w razie śmierci osoby, która

zgłosiła wniosek o świadczenia określone ustawą, świadczenia należne jej do dnia

śmierci wypłaca się - w razie braku małżonka i dzieci oraz innych członków rodziny

uprawnionych do renty rodzinnej - członkom rodziny, na których utrzymaniu

pozostawała ta osoba. Sąd drugiej instancji uznał, że przepis ten stanowi

materialnoprawną podstawę żądania wnioskodawczyni wypłaty niezrealizowanych

świadczeń, gdyż zmarły brat pozostawał na jej utrzymaniu.

Uszło uwadze Sądu Apelacyjnego, że brat wnioskodawczyni był uprawniony

do renty rodzinnej i renty socjalnej, wypłacanych w zbiegu (art. 9 ust. 1 ustawy o

rencie socjalnej). Przepis art. 136 ust. 1 ustawy emerytalnej reguluje wypłatę

niezrealizowanych świadczeń określonych tą ustawą. Renta socjalna - w

odróżnieniu od renty rodzinnej - do nich nie należy (art. 3 ustawy emerytalnej).

Ponieważ ustawa o rencie socjalnej nie zawiera własnej regulacji w zakresie

wypłaty tego świadczenia niezrealizowanego z powodu śmierci uprawnionego,

prawo do jego wypłaty mogłoby wynikać z art. 136 ust. 1 ustawy emerytalnej tylko

wówczas, gdyby do jego stosowania odsyłały przepisy ustawy o rencie socjalnej.

Tymczasem art. 15 tej ustawy, odsyłający w sprawach w niej nieuregulowanych do

odpowiedniego stosowania przepisów ustawy emerytalnej, wymienia, między

innymi, jej art. 133-135 oraz art. 136a, z jednoznacznym pominięciem art. 136.

Ustawodawca nie przewidział zatem możliwości przejścia uprawnień do renty

socjalnej na inne osoby, w tym następstwa prawnego w przypadku

niezrealizowania wypłaty tego świadczenia z uwagi na śmierć osoby uprawnionej.

Konsekwencją jednoznacznego wyłączenia możliwości zastosowania w sprawie o

rentę socjalną art. 136 ustawy emerytalnej jest § 4 ust. 7 rozporządzenia Ministra

5

Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 26 września 2003 r. w sprawie

przyznawania renty socjalnej (Dz.U. Nr 170, poz. 1656), zgodnie z którym

postępowanie w sprawie renty socjalnej podlega umorzeniu, jako

bezprzedmiotowe, jeżeli osoba ubiegająca się o rentę socjalną zmarła przed

wydaniem decyzji w sprawie tej renty. Niewątpliwie również sprawa o rentę

socjalną, należąca do kategorii spraw z zakresu szeroko rozumianego

zabezpieczenia społecznego i w tym kontekście będąca sprawą cywilną w

znaczeniu formalnoprawnym (art. 476 § 2 pkt 4 w związku z art. 1 k.p.c.), nie jest

sprawą cywilną w rozumieniu art. 1 k.c. i stąd nie mają do niej zastosowania

przepisy Kodeksu cywilnego, w tym w szczególności dotyczący spadków art. 922

k.c. Pogląd ten jest ugruntowany w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. wyroki z

dnia 18 kwietnia 2007 r., I UK 315/06, OSNP 2008 nr 9-10, poz. 147 oraz z dnia 16

stycznia 2014 r., I UK 300/13, LEX nr 1498593 i powołane w nich orzeczenia).

Co prawda organ rentowy nie powoływał się na tę argumentację w

postępowaniu administracyjnym ani nie podnosił w postępowaniu sądowym zarzutu

niewłaściwego zastosowania w odniesieniu do niezrealizowanej renty socjalnej art.

136 ust. 1 ustawy emerytalnej, jednakże w świetle ugruntowanego od wielu lat

orzecznictwa Sądu Najwyższego, sąd drugiej instancji jako kontynuujący

merytoryczne rozpoznanie sprawy, stosuje - w granicach zaskarżenia - prawo

materialne niezależnie od zarzutów apelacji (art. 378 § 1 k.p.c.). Rozpoznanie

sprawy w granicach apelacji oznacza bowiem, że sąd drugiej instancji nie

koncentruje się jedynie na ocenie zasadności zarzutów apelacyjnych, lecz

rozstrzyga merytorycznie o zasadności zgłoszonych roszczeń procesowych (w

sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych - o zasadności odwołania od decyzji

organu rentowego) (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 25 sierpnia 2004 r., I PK

22/03, OSNP 2005 nr 6, poz. 80; z dnia 17 czerwca 2011 r., II UK 362/10, LEX nr

1026632; z dnia 8 października 2014 r., III UK 14/14, LEX nr 1541060 i powołane w

nich orzeczenia, a przede wszystkim posiadającą moc zasady prawnej uchwałę

składu siedmiu sędziów tego Sądu z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC

2008 nr 6, poz. 55).

Prowadzi to do konkluzji, że rozstrzygnięcie Sądu drugiej instancji nie jest

zgodne z prawem, gdyż nie zostało oparte na przepisie prawa, z którego wynikałby

6

obowiązek organu rentowego wypłaty renty socjalnej niezrealizowanej z uwagi na

śmierć uprawnionego.

Z tego względu orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 42411

§ 2 k.p.c.