III CZP 4/15

Sygn. akt III CZP 4/15

UCHWAŁA

Dnia 13 marca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jan Górowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Karol Weitz

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z wniosku P. K.

przy uczestnictwie C. sp. z o.o. z siedzibą w W.

o wynagrodzenie kuratora,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 13 marca 2015 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w W.

postanowieniem z dnia 17 grudnia 2014 r.

"Czy wynagrodzenie dla kuratora osoby prawnej ustanowionego

z urzędu na podstawie art. 42 k.c., w sytuacji braku majątku lub

dochodów tej osoby, jest pokrywane ze środków publicznych na

podstawie art. 597 § 1 k.p.c. w zw. z art. 605 k.p.c., a jeśli tak, to kto

wówczas jest płatnikiem tego wynagrodzenia?"

podjął uchwałę:

Wynagrodzenie dla kuratora ustanowionego z urzędu na

podstawie art. 42 k.c. w braku majątku lub dochodów osoby

prawnej jest pokrywane przez Skarb Państwa - sąd rejestrowy.

2

UZASADNIENIE

W sprawie gospodarczej z powództwa Kancelarii Prawnej […] przeciwko C.

sp. z o.o. o zapłatę postanowieniem z dnia 4 marca 2014 r. Sąd Rejonowy Sąd

Gospodarczy XVI Wydział Gospodarczy zawiesił postępowanie (art. 174 § 1 pkt 2

k.p.c.) oraz zwrócił się na podstawie art. 42 § 1 k.c. do Sądu Rejonowego XIII

Wydziału Gospodarczego Krajowego Rejestru Sądowego Sądu Rejonowego o

wszczęcie postępowania z urzędu w przedmiocie ustanowienia kuratora dla

pozwanej, celem doprowadzenia do powołania organu tej osoby prawnej, a w razie

potrzeby jej likwidacji. W uzasadnieniu podniósł, że C. sp. z o.o. nie ma organu,

gdyż dotychczasowy jej prezes zarządu został wykreślony z rejestru z uwagi na

skazanie prawomocnym wyrokiem karnym.

Postanowieniem z dnia 4 kwietnia 2014 r. Sąd Rejestrowy ustanowił dla tej

spółki kuratora w osobie P. K. i określił zakres jego uprawnień, tj. postaranie się o

niezwłoczne powołanie zarządu, a w razie potrzeby o jej likwidację oraz zobowiązał

go do składania sprawozdań z czynności co 6 miesięcy, począwszy od

uprawomocnienia się tego orzeczenia.

P. K. w dniu 29 maja 2014 r. wystąpił z wnioskiem o przyznanie mu

wynagrodzenia za wykonane czynności, w którym podniósł, że spółka C. nie

prowadzi działalności gospodarczej, a on nie jest zobowiązany do poszukiwania

majątku osoby objętej kuratelą; nie jest też możliwe prowadzenie czynności

egzekucyjnych z powodu braku zarządu spółki, a podmiot żądający ustanowienia

kuratora powinien pokryć jego wynagrodzenie.

Postanowieniem z dnia 4 czerwca 2014 r. Sąd Rejonowy XIII Wydział

Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego po rozpoznaniu sprawy na

posiedzeniu niejawnym przyznał P. K. kwotę 500 zł tytułem wynagrodzenia za

sprawowanie kurateli i zasądził ją na rzecz wnioskodawcy od C. sp. z o.o. Podniósł,

że nie udało się jeszcze powołać zarządu, gdyż na zgromadzenie nie stawił się

jedyny wspólnik spółki. Dokonując kontroli prawidłowości wykonania kurateli i

nakładu pracy za dotychczasowe działania kuratora uznał, że wynagrodzenie w

kwocie 500 zł nie jest wygórowane. Wskazał, że obciążył nim C. sp. z o.o. na

podstawie art. 179 k.r.o. i podniósł, że wniosek o zasądzenie wynagrodzenia od

Skarbu Państwa jest nieuzasadniony, gdyż kurator nie podał, jaki jest stan

3

majątkowy spółki dla której został ustanowiony, a zatem nie wykazał, że spółka nie

jest w stanie pokryć kosztów kurateli.

Kurator zaskarżając postanowienie w części dotyczącej zasądzenia

wynagrodzenia od C. sp. z. o.o. zarzucił, że wykazał, iż spółka objęta kuratelą nie

jest w stanie wypłacić zasądzonego wynagrodzenia. Nie posiada organów do

reprezentowania jej na zewnątrz, w tym także do dokonywania operacji

finansowych. Z tego względu uznał, że brak jest możliwości wyegzekwowania

wynagrodzenia na drodze postępowania egzekucyjnego. Podniósł, że spółka nie

prowadzi działalności gospodarczej. Wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia

przez zasądzenie wynagrodzenia kuratora od Skarbu Państwa - Prezesa Sądu

Rejonowego […].

Rozpoznając zażalenie Sąd Okręgowy powziął poważne wątpliwości co do

regulacji dotyczącej wynagrodzenia dla kuratora osoby prawnej ustanowionego

z urzędu, a także możliwości wypłaty tego wynagrodzenia ze środków publicznych

w sytuacji, gdy osoba prawna, dla której ustanowiono kuratora, nie ma majątku ani

dochodów i dał temu wyraz w przedstawionym zagadnieniu prawnym (art. 390 § 1

k.p.c.).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W art. 178 § 1 k.r.o. ustawodawca ogólnie unormował, że kuratora

ustanawia się w wypadkach w ustawie przewidzianych, gdyż kuratela jest instytucją

niejednorodną, zróżnicowaną i służy realizacji różnych celów i funkcji (por. art. 70

§ 2, art. 82 § 3, art. 84 § 2, art. 99, art. 102, art. 109 § 3, art. 125 § 2, art. 157, art.

182, art. 183 § 1 i art. 184 § 1 k.r.o. art. 16 § 2 i art. 42 § 1 k.c., art. 69, art. 143,

art. 447 § 1 i 2, art. 454 § 1 i § 11, art. 454 § 2 i 3, art. 556 § 1, art. 666 § 1, art. 802,

art. 818 § 1, art. 819 § 2, art. 908 § 1, art. 928 k.p.c.). W wielu przypadkach kurator

powoływany jest na wniosek osoby, która go potrzebuje lub osoby trzeciej,

a także ustanawiany jest z urzędu. Regulacja kurateli (art. 179 - 184 k.r.o.)

nie ma charakteru wyczerpującego, gdyż zgodnie z art. 179 § 2 k.r.o., w zakresie

nieunormowanym w tych artykułach, stosować należy odpowiednio przepisy

kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o opiece. Oznacza to, że kuratela

konstrukcyjnie nie różni się od opieki, gdyż obie instytucje stanowią formę

pieczy prawnej.

4

Kuratora dla osoby prawnej, po kolejnej nowelizacji kodeksu postępowania

cywilnego, począwszy od dnia 19 kwietnia 2010 r. ustanawia na wniosek lub

z urzędu sąd rejestrowy, w którego okręgu osoba ta ma lub miała

ostatnią siedzibę (art. 603 § 1 i 2 k.p.c.). W kwestiach nieunormowanych w art.

599 - 605 k.p.c. do spraw z zakresu kurateli stosuje się odpowiednio przepisy

kodeksu postępowania cywilnego o postępowaniu w sprawach z zakresu

opieki (art. 605 k.p.c.). Odesłanie to należy rozumieć ściśle. Oznacza, że do

postępowania w sprawie ustanowienia kuratora na podstawie art. 42 k.c.

odpowiednie zastosowanie mają wyłącznie przepisy z zakresu opieki art. 590-59821

k.p.c. oraz wprost przepisy ogólne w sprawach opiekuńczych (art. 569-5781

k.p.c.),

a w następnej kolejności - jeśli wymienione przepisy nie stanowią inaczej - przepisy

ogólne o postępowaniu nieprocesowym (art. 506-525 k.p.c.) i w końcu -

na podstawie art. 13 § 2 k.p.c. odpowiednio właściwe przepisy dotyczące procesu.

Z treści art. 597 § 2 w związku z art. 605 k.p.c. wynika, że postanowienie

w przedmiocie przyznania wynagrodzenia kuratorowi jest zaskarżalne.

W judykaturze odstąpiono od poglądu wyrażanego w dawniejszym orzecznictwie,

że jest to orzeczenie formalne, od którego służy zażalenie (por np. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 8 maja 1975 r., III CZP 26/75, OSNC 1976, nr 2, poz. 31,

postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 3 lutego 1970 r., II CZ 32/69, OSNC 1970,

nr 9, poz. 165 i z dnia 5 października 2005 r, II CZ 84/05, nie publ.).

Odmienne zapatrywanie, prowadzące do wniosku, że od postanowienia

w przedmiocie wynagrodzenia dla kuratora służy apelacja, wyrażone zostało

w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 2011 r., III CZP 140/10 (OSNC

2011, nr 11, poz. 123). Wynikło ono ze zmiany art. 162 § 2 k.r.o., aksjologii

motywów podejścia do kwestii wynagrodzenia za wykonaną pracę oraz poglądów

na istotę i znaczenie środków odwoławczych. W każdym razie, gdy sprawa

dotyczy kuratora prawa materialnego orzeczenie w przedmiocie jego

wynagrodzenia stanowi postanowienie co do istoty sprawy w rozumieniu art. 518

k.p.c., zawierające merytoryczne rozstrzygnięcie żądania objętego wnioskiem

(por. np. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 28 marca 2014 r., III CZP 6/14,

OSNC 2015, nr 1, poz. 5 i tam powołane dalsze orzeczenia).

5

Interes prawny w postępowaniu nieprocesowym ma inne znaczenie

niż w procesie; wynika nie z naruszenia lub zagrożenia sfery prawnej, lecz

z pewnych zdarzeń prawnych, które wywołują konieczność uregulowania

wiążących się z nimi stosunków prawnych i stwarzają obiektywną potrzebę

wszczęcia postępowania lub wzięcia w nim udziału (por. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 19 lutego 1981 r., III CZP 2/81, OSNCP 1981, nr 8, poz. 144).

W orzecznictwie i literaturze wyrażony został pogląd, że zainteresowanie

uczestnictwem w tym postępowaniu wyznaczone być może również wynikiem

postępowania, w którym na osobę trzecią nałożono określony obowiązek.

Powszechnie przyjmowane jest w praktyce, że interes prawny uczestnika powinien

być badany w toku całego postępowania (por. postanowienia Sądu Najwyższego:

z dnia 1 października 1999 r., II CKN 606/99, OSNC 2000, nr 4, poz. 68 i z dnia

20 października 2004 r., IV CK 91/04, OSNC 2005, nr 10, poz. 177). Sąd może

odmówić dalszego udziału w postępowaniu osobie, która nie jest zainteresowana

wynikiem postępowania, jeżeli dojdzie do takiego przekonania w jego toku.

W sprawie o przyznanie wynagrodzenia kuratorowi, prowadzonej na jego wniosek,

w której działa on we własnym imieniu i na swoją rzecz, jego zainteresowanie

wynikiem postępowania nie budzi wątpliwości. W postanowieniu sąd powinien

przyznać wynagrodzenie, określić jego wysokość, oraz zobowiązanego do jego

uiszczenia.

Kurator ustanowiony na podstawie art. 42 § 1 k.c. jest kuratorem prawa

materialnego i jest powoływany przez sąd, jeżeli osoba prawna nie może

prowadzić swoich spraw z braku powołanych do tego organów. Jest on

zobligowany (art. 42 § 2 k.c.) do niezwłocznego podejmowania czynności,

mających doprowadzić do powołania organów osoby prawnej, a w razie potrzeby jej

likwidacji. Taki kurator osoby prawnej, jeżeli został do tego umocowany, może

wystąpić do sądu w imieniu reprezentowanej spółki z wnioskiem o jej rozwiązanie

(por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2012 r., III CZP 95/11,

OSNC 2012, nr 11, poz. 125). W toku tego postępowania o rozwiązanie spółki pełni

równocześnie więc rolę kuratora procesowego.

Bezpośrednio wynagrodzenia kuratora ustanowionego na podstawie art. 42

k.c. dotyczy art. 179 § 1 i 2 k.r.o. Zgodnie z tym unormowaniem sąd, który

6

ustanowił kuratora, na jego żądanie przyzna mu, stosowne wynagrodzenie.

W zdaniu pierwszym art. 179 § 1 k.r.o. wprowadzona więc została zasada

odpłatności kurateli. Wyjątkowo wynagrodzenia nie przyznaje się, jeżeli nakład

pracy kuratora jest nieznaczny, a sprawowanie kurateli czyni zadość zasadom

współżycia społecznego (art. 179 § 2 k.c.). Można przyjąć, że w sprawie ten

wyjątek nie występuje, skoro były trudności z powołaniem przez jedynego

wspólnika C. sp. z o.o. zarządu, a J. G. został powołany na prezesa tego organu

dopiero na walnym zgromadzeniu spółki w dniu 25 kwietnia 2014 r. Kurator także

występował z wnioskiem o rozwiązanie spółki C.

Z zestawienia § 2 z § 1 art. 179 k.r.o. wynika, że sąd bada w takim

postępowaniu w pierwszym rzędzie, czy nakład pracy kuratora uzasadnia

przyznanie mu wynagrodzenia, i w jakiej wysokości. Gdy jest zrealizowana hipoteza

normy zawartej w art. 179 § 2 k.r.o., wniosek podlega oddaleniu. Z kolei w zdaniu

drugim art. 179 § 1 k.r.o. ustawodawca unormował, że wynagrodzenie powinno być

pokryte z dochodów lub majątku osoby, dla której kurator został ustanowiony,

a jeżeli ta osoba nie ma odpowiednich dochodów lub majątku, wynagrodzenie

pokrywa ten, kto żądał ustanowienia kuratora. Z takiej konstrukcji tego artykułu

wynika, że ustawodawca założył, iż taka osoba prawna ma dochody lub majątek,

z którego mają być pokryte koszty kurateli (domniemanie). W takiej sprawie

więc sąd zasądza wynagrodzenie od osoby prawnej, dla której został

ustanowiony kurator, chyba że zainteresowani ci wykażą brak aktywów osoby

prawnej na to wynagrodzenie. Wbrew stanowisku Sądu Okręgowego, przyznanie

wynagrodzenia od spółki jest orzeczeniem, na które kurator ma wpływ. Skoro działa

w tym charakterze, to powinien znać sytuację ekonomiczną spółki.

W wypadku braku aktywów osoby prawnej, wynagrodzenie pokrywa ten, kto

żądał ustanowienia kurateli. W sprawie ustanowienie kuratora nastąpiło z urzędu,

co jednak nie oznacza, że sąd jest wtedy wnioskodawcą, a więc, iż na podstawie

unormowania zawartego w art. 179 § 1 zd. ostatnie ma obowiązek pokryć

koszty kurateli. W literaturze i judykaturze zwracano uwagę, że w takim wypadku

brak podstaw normatywnych do obciążenia Skarbu Państwa tymi kosztami

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 października 2005 r., II CZ 84/05).

Stanowisko to straciło aktualność od dnia 13 czerwca 2009 r., tj. od wejścia w życie

7

ustawy z dnia od 6 listopada 2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks rodzinny

i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 220, poz. 1431).

Uzasadnienie projektu tej ustawy wskazuje na zamiar ustawodawcy zrównania

sytuacji opiekuna i kuratora w odniesieniu do pokrywania wynagrodzenia, także

w razie braku dochodów lub majątku osoby, dla której ustanowiony został podmiot

poddany pieczy. Nie ma racjonalnych podstaw do przyjęcia, że wynagrodzenie

ze środków publicznych nie należy się wtedy także kuratorowi, skoro uprawnienie

takie ma opiekun (druk Sejmu VI kadencji nr 888).

Należy przypomnieć, że na podstawie art. 178 § 2 k.r.o. do wynagrodzenia

kuratora w części nieuregulowanej w art. 179 k.r.o. ma zastosowanie unormowanie

dotyczące wynagrodzenia opiekuna, tj. art. 162 § 3 k.r.o. Zakres tej nowej regulacji

jest z jednej strony węższy, gdyż nie jest tu zobowiązanym podmiot, który wnosił

o ustanowienie opiekuna, a z drugiej strony szerszy, gdyż jeżeli osoba dla której

została ustanowiona opieka nie ma odpowiednich dochodów lub majątku,

wynagrodzenie ma być pokrywane ze środków publicznych na podstawie

przepisów o pomocy społecznej.

Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 28 marca 2014 r. III CZP 6/14 wyjaśnił,

że wykładnia art. 178 § 2 k.r.o. nakazuje stosować do kurateli odpowiednio przepisy

o opiece, ponieważ przepisy o kurateli nie regulują problematyki wynagrodzenia

kuratora ustanowionego z urzędu, istnieje podobieństwo obu tych instytucji,

a zamiarem ustawodawcy było objęcie nowo wprowadzoną regulacją, zawartą w art.

162 § 3 k.r.o., także przypadku kurateli, w sytuacji braku podstaw do wypłacenia

wynagrodzenia z majątku osoby objętej kuratelą lub wnioskującej o jej ustanowienie.

Ponadto wskazał, że w razie braku podstaw do pokrycia wynagrodzenia kuratora

osoby częściowo ubezwłasnowolnionej na podstawie art. 179 § 1 k.r.o.,

wynagrodzenie to jest pokrywane ze środków publicznych na podstawie przepisów

o pomocy społecznej (art. 162 § 3 w zw. z art. 178 § 2 k.r.o. i art. 53a ustawy z dnia

12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 182

ze zm., dalej: „u.p.s.”).

Zgodnie z ogólnie przyjętymi w prawie zasadami „odpowiedniego”

stosowania przepisów, niektóre z nich znajdą zastosowanie wprost, bez

żadnych modyfikacji i zabiegów adaptacyjnych, inne tylko pośrednio, a więc

8

z uwzględnieniem konstrukcji, istoty i odrębności postępowania, w którym znajdą

zastosowanie a jeszcze inne nie będą mogły być wykorzystane w żadnym zakresie

(por. np. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

31 marca 2004 r, III CZP 110/03, OSNC 2004, nr 9, poz. 133 i postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 9 grudnia 1975 r., I CO 9/75, OSNCP 1976, nr 10, poz. 219).

Według art. 36 pkt 1 lit. h u.p.s. świadczeniem z pomocy społecznej jest

wynagrodzenie należne opiekunowi z tytułu sprawowania opieki przyznane przez

sąd. Pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej, mającą na celu

umożliwienie osobom fizycznym i ich rodzinom przezwyciężenie trudnych sytuacji

życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia,

zasoby i możliwości (art. 2 ust. 1 u.p.s.).

Ustanowienie kuratora dla spółki handlowej nie mieści się w zakresie

przedmiotowym pomocy społecznej. Inna jest funkcja ustanowienia opieki dla osób

i rodzin znajdujących się w trudnych sytuacjach życiowych, a inny cel ma

ustanowienie kuratora dla osoby prawnej. Z tych przyczyn odpowiednie stosowanie

w sprawie art. 53a u.p.s. budziłoby zasadnicze wątpliwości. Ze względu na

odmienne funkcje pomocy społecznej zobowiązanym do zapłaty wynagrodzenia dla

kuratora osoby prawnej nie może być gmina. Skoro w sprawie chodzi o kuratora

ustanowionego dla spółki handlowej, a nie osoby ubezwłasnowolnionej,

to odesłanie do przepisów ustawy o pomocy społecznej traci swoje ratio legis.

W tym stanie rzeczy odpowiednie stosowanie art. 162 § 3 k.r.o. do

wynagrodzenia kuratora ustanowionego z urzędu dla osoby prawnej na podstawie

art. 42 k.c. może polegać tylko na tym, że w wypadku braku jej dochodów lub

majątku, świadczenie to powinno być pokryte ze środków publicznych, niemniej nie

z funduszy gminy przeznaczonych na pomoc społeczną. Należy więc odpowiedzieć,

czy w takim wypadku zobowiązanym do zapłaty tego wynagrodzenia w obecnym

stanie prawnym może być Skarb Państwa. W literaturze wyrażone są poglądy

udzielające odpowiedzi pozytywnej na to pytanie. Skoro w takim wyjątkowym

wypadku wynagrodzenie jest pokrywane ze środków publicznych i nie mogą to być

środki gminy świadczone na podstawie ustawy o pomocy społecznej (art. 162 § 3

k.r.o.), a na podstawie art. 179 § 1 k.r.o. sąd rejestrowy ma obowiązek przyznania

stosownego wynagrodzenia i brak w ustawie wprost wskazania, kto ma go uiścić,

9

to należy dojść do wniosku, że ustawodawca założył, że spełnić ma to świadczenie

podmiot, który je przyznał. „Pokrycie,” czyli wyrównanie jakieś straty, czy należnego

wynagrodzenia, to nic innego jak w powszechnym rozumieniu tego słowa

„zapewnienie finansowania”.

W końcu trzeba zauważyć, że przesłanki ustanowienia i kompetencje

kuratora ustanowionego na podstawie art. 42 k.c. i kuratora „rejestrowego”

powoływanego na gruncie ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym

Rejestrze Sądowym (jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 1203) są odmienne.

Z tego względu brak przekonywujących argumentów, aby do wynagrodzenia dla

kuratora ustanowionego na podstawie kodeksu cywilnego przez analogię stosować

zasady z ustawy rejestrowej (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 maja

2008 r., III CZP 40/08, nie publ.).

Za przyjętym stanowiskiem przemawiają także racje wynikające

z publicznoprawnego charakteru kurateli. Chociaż kurator działa bezpośrednio

w interesie osoby prawnej, dla której został ustanowiony, to z jego powołaniem

ustawodawca wiąże trwałe ustabilizowanie jej sytuacji prawnej, a zatem instytucja

ta ma znaczenie dla bezpieczeństwa obrotu prawnego, tj. realizuje ten cel

społeczny.

Z tych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął zagadnienie prawne, jak

w uchwale.