I CSK 201/14

Sygn. akt I CSK 201/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 marca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

Protokolant Justyna Kosińska

w sprawie z powództwa A. S.

przeciwko Bankowi […] S.A. w W.

o uznanie postanowienia wzorca umowy za niedozwolone,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 12 marca 2015 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 19 czerwca 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd pierwszej instancji oddalił wyrokiem powództwo skierowane przeciwko

Bankowi o uznanie postanowienia wzorca umowy za niedozwolone.

Uznał, że pozwany Bank łączy z nieuczestniczącym w tym sporze

Ubezpieczycielem umowa, której integralną część stanowią Warunki Ubezpieczenia

na Życie Kredytobiorców - klientów Banku, zatwierdzone uchwałą Zarządu

nieuczestniczącego w tym sporze Ubezpieczyciela.

W ocenie tego Sądu, pozwany Bank nie ma legitymacji procesowej biernej,

ponieważ nie stosuje on wzorca umowy zawierającego kwestionowane

postanowienie, a legitymacja bierna przysługuje tylko przedsiębiorcy stosującemu

takie sporne postanowienie, którym jest nieuczestniczący w tym sporze

ubezpieczyciel.

Apelację powódki od tego orzeczenia oddalił Sąd Apelacyjny. Zaaprobował

zarówno dokonane ustalenia faktyczne, jak i ich ocenę prawną, które podzielił

i przyjął za własne.

Za rozstrzygającą uznał Sąd drugiej instancji kwestię określenia podmiotu

stosującego wzorzec umowy, co warunkuje dokonanie oceny abuzywności

zawartego w tym wzorcu postanowienia. Przyjął, że kwestionowana klauzula

wzorca odnosi się tylko do relacji między ubezpieczonym, a ubezpieczycielem,

ograniczając odpowiedzialność ubezpieczyciela wobec ubezpieczonego.

Jako okoliczność pozbawioną znaczenia ocenił Sąd drugiej instancji fakt, że to

pozwany Bank proponuje konsumentowi - kredytobiorcy zawarcie umowy

ubezpieczenia z konkretnym ubezpieczycielem, jak również to, że umowa

ubezpieczenia stanowi integralną część umowy kredytowej.

W ocenie Sądu drugiej instancji, okoliczność, że pozwany Bank jest stroną

umowy ubezpieczenia jako ubezpieczający nie zmienia stanowiska, że nie stosuje

on zaskarżonego postanowienia wzorca, ponieważ jego treść odnosi się

wyłącznie do stosunku między ubezpieczonym i ubezpieczycielem, wprowadzając

ograniczenie odpowiedzialności w ramach tej ostatniej relacji podmiotowej.

3

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, ubezpieczony może powoływać się na

naruszenie przez ubezpieczyciela przepisów i zgłaszać zarzut nieskuteczności

postanowień wzorca umowy, jeżeli tylko będą one dotyczyły ich praw i obowiązków.

Wyrok Sądu Apelacyjnego powódka zaskarżyła w całości, opierając skargę

kasacyjną na obu podstawach kasacyjnych.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzuciła naruszenie art. 47938

§ 1

k.p.c. przez przyjęcie, że § 7 ust. 1 Ogólnych Warunków Ubezpieczenia odnosi się

wyłącznie do relacji między ubezpieczonym a ubezpieczycielem, ponieważ

ogranicza odpowiedzialność ubezpieczyciela względem ubezpieczonego,

pomimo, że - w ocenie skarżącej - przedmiotowa klauzula dotyczy również

relacji między ubezpieczonym (konsumentem - kredytobiorcą), a pozwanym

Bankiem tj. ubezpieczającym. Spowodowało to błędne przyjęcie przez Sąd

Apelacyjny, że pozwany Bank nie stosował § 7 ust. 1 Ogólnych Warunków

Ubezpieczenia.

W ramach tej samej podstawy kasacyjnej zarzucono nadto naruszenie art.

233 § 1 k.p.c.

Zarzuty mieszczące się w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej obejmują

naruszenie art. 3851

w zw. z art. 808 § 5 k.c. przez ich niezastosowanie do oceny

abuzywności postanowienia § 7 ust. 1 wzorca umowy. W części uzasadnienia

skargi kasacyjnej poświęconej wykazaniu wystąpienia podstaw kasacyjnych,

powódka akcentuje tezę, że ustalenie przez Sąd odwoławczy, iż postanowienia

wzorca umowy w postaci o.w.u. są integralną częścią umowy kredytowej

oferowanej przez pozwanego, nie może racjonalnie prowadzić do wniosku,

że pozwany nie stosuje tych postanowień wzorca, a w konsekwencji, że nie ma

legitymacji biernej w niniejszej sprawie. To z kolei skutkowało błędnym

zaniechaniem dokonania oceny abuzywności spornej klauzuli a więc naruszeniem

przez niezastosowanie art. 3851

k.c. w zw. z art. 808 § 5 k.c., wywodzi skarżąca.

Na rozprawie strony podtrzymały dotychczas reprezentowane stanowiska.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Najwyższy z mocy art. 39813

§ 1 k.p.c. rozpoznaje skargę kasacyjną

w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw, biorąc z urzędu pod rozwagę

nieważność postępowania.

Zasadnie zarzuciła skarżąca naruszenie art. 47938

§ 1 k.p.c. przez przyjęcie,

że pozwany Bank pozbawiony jest w tym postępowaniu legitymacji biernej,

co skutkowało najpierw oddaleniem powództwa, a następnie oddaleniem apelacji

powódki przez Sąd drugiej instancji. Naruszenie tego przepisu mogło więc mieć

istotny wpływ na wynik sprawy, skoro uznanie braku po stronie pozwanego Banku

legitymacji biernej było wyłączną przyczyną wydania zaskarżonego orzeczenia.

Przepis art. 47938

§ 1 k.p.c. określa precyzyjniej krąg podmiotów czynnie

legitymowanych do wytoczenia powództwa w sprawie o uznanie postanowień

wzorca umowy za niedozwolone. Nie określa natomiast w podobny sposób

podmiotów biernie legitymowanych w tym postępowaniu. Wykładnia analizowanego

art. 47938

§ 1 zdanie pierwsze in fine k.p.c. powala jednak przyjąć, że chodzi także

o podmiot, według oferty którego możliwe byłoby zawarcie z nim umowy

zawierającej postanowienie uznawane przez powoda za niedozwolone. Brzmienie

badanej normy nie wiąże więc przysługiwania legitymacji biernej wyłącznie

z podmiotem będącym twórcą wzorca umowy, lecz z ofertą pozwanego i takim

postanowieniem umowy możliwej do zawarcia z pozwanym, które w ocenie powoda,

jest niedozwolone, choćby pozwany nie był twórcą wzorca umowy zawierającego to

postanowienie.

W piśmiennictwie stwierdzono, że legitymacja bierna przysługuje

w omawianym postępowaniu przedsiębiorcy, który stosuje kwestionowane

postanowienie wzorca, a więc posługuje się wzorcem zawierającym takie

postanowienie, niekoniecznie będąc jego twórcą. Innymi słowy, w świetle art. 47938

§ 1 zdanie pierwsze k.p.c. biernie legitymowanym w sprawie o uznanie

postanowień wzorca umowy za niedozwolone może być także podmiot jedynie

posługujący się wzorcem, a więc wyłącznie stosujący w stosunkach kontraktowych

wzorzec umowy, którego twórcą jest inny podmiot. Analizowany przepis nie

pozwala na wyłączenie poza zakres objęty kontrolą abstrakcyjną postanowień

5

wzorca umowy w postępowaniu, w którym powództwo skierowane zostało

przeciwko podmiotowi nie będącemu twórcą wzorca, a nawet niezwiązanemu

umową z twórcą wzorca, jeśli tylko według oferty tego pozwanego możliwe byłoby

zawarcie z nim umowy zawierającej postanowienie odpowiadające, w ocenie

powoda, niedozwolonemu postanowieniu wzorca.

Nie można zaaprobować stanowiska Sądu Apelacyjnego, że skoro

przedmiotowa klauzula wzorca umowy odnosi się wprost wyłącznie do relacji

między ubezpieczonym a ubezpieczycielem, bo ogranicza odpowiedzialność

ubezpieczyciela wobec ubezpieczonego, to miałoby to automatycznie przesądzać

o niestosowaniu kwestionowanego postanowienia wzorca, czy nieposługiwaniu się

tym postanowieniem przez pozwany Bank w swojej ofercie kredytowej. Nie można

więc zaakceptować tezy Sąd Apelacyjnego, że bez znaczenia pozostaje fakt,

iż pozwany Bank proponuje, a więc oferuje, potencjalnemu kredytobiorcy zawarcie

ubezpieczenia z konkretnym ubezpieczycielem, a umowa ubezpieczenia stanowi

integralną część umowy kredytowej. Takie stanowisko Sądu drugiej instancji

potwierdza wręcz tezę, że umowa ubezpieczenia z wiążącymi jej strony

postanowieniami wzorca umowy, w postaci Ogólnych Warunków ustalonych przez

Ubezpieczyciela, wypełnia treść stosunku zobowiązaniowego powstającego

w wyniku zawarcia umowy o kredyt gotówkowy, której wzór stanowi załącznik nr 3

do pozwu (k. 45 - 48 akt). Z postanowień § 1 i § 2 tej umowy kredytowej, zawieranej

przez pozwanego z kredytobiorcą, wprost wynika, że kredyt jest udzielany przez

Bank z przeznaczeniem m.in. na pokrycie opłaty za udostępnienie kredytobiorcy

ubezpieczeń, a kwota udzielonego kredytu jest udostępniana kredytobiorcy po jej

pomniejszeniu o opłatę za udostępnienie ubezpieczeń. W tej sytuacji nie można

uznać, że według oferty pozwanego Banku będącego ubezpieczającym, Bank ten

nie stosuje, czy też nie posługuje się zaskarżonym postanowieniem zawartym we

wzorcu umowy, skoro można z nim zawrzeć umowę kredytową zawierającą

postanowienie objęte treścią stosunku ubezpieczeniowego, a będącego integralną

częścią zawartej umowy o kredyt gotówkowy.

Trafność zarzutu naruszenia art. 47938

§ 1 k.p.c. przesądziła o uwzględnieniu

skargi kasacyjnej.

6

Chybiony okazał się natomiast zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c.

uzasadniony dowolną oceną materiału dowodowego bez bliższego jego

dookreślenia, zważywszy, że z mocy art. 3983

§ 3 k.p.c. podstawą skargi

kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące m.in. oceny dowodów.

Wobec wadliwego uznania braku po stronie pozwanego legitymacji

procesowej biernej Sąd Apelacyjny uchylił się od zbadania spornej klauzuli wzorca

z uwzględnieniem materialnoprawnych przesłanek określonych w art. 3851

k.c., jak

również nie poczynił w tym przedmiocie stosownych ustaleń faktycznych i nie

dokonał ich prawnej oceny.

W sytuacji zatem braku w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku stosownych

ustaleń faktycznych nietrafnym jest zarzut skarżącej niezastosowania art. 3851

k.c.

w zw. z art. 808 § 5 k.c., ponieważ dokonywanie aktu ich subsumpcji nie było

możliwe w przyjętym przez Sąd Apelacyjny za podstawę orzekania stanie

faktycznym sprawy.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art.

39815

§ 1 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie

art. 108 § 2 k.p.c.