II UK 79/14

Sygn. akt II UK 79/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 marca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący)

SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z wniosku C. sp. z o.o. sp. k. z siedzibą w P.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w G.

o wydanie pisemnej interpretacji przepisów prawnych,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 12 marca 2015 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 17 października 2013 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala apelację,

2. zasądza od wnioskodawcy na rzecz Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych Oddziału w G. kwotę 120 zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w P. wyrokiem z dnia 14 listopada 2012 r. oddalił odwołanie

C. Spółki z o.o., Spółki komandytowej (dalej płatnika lub przedsiębiorcy albo

2

wnioskodawcy) z siedzibą w P. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

Oddziału w G. z dnia 27 maja 2011 r., którą odmówiono wydania interpretacji w

sprawie z jej wniosku dotyczącego ustalenia podstawy wymiaru składek

zatrudnionych zleceniobiorców świadczących usługi opiekuńcze w Niemczech.

Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 17 marca 2011 r. do Oddziału Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych w G. wpłynął wniosek płatnika o wydanie pisemnej

interpretacji w trybie art. 10 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności

gospodarczej (jednolity tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 220, poz. 1447 ze zm.).

Przedsiębiorca wniósł o udzielenie odpowiedzi, czy Spółka może uznać, że

zwróconych kosztów podróży i wypłaconych diet - zgodnie z rozporządzeniem w

sprawie podróży służbowych pracowników sfery budżetowej - nie wlicza się do

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, a tym samym podstawę

wymiaru składek na te ubezpieczenia stanowi wynagrodzenie wskazane kwotowo

w umowie zlecenia.

Zdaniem wnioskodawcy, diety, które Spółka zamierza wypłacić

zleceniobiorcom w związku z odbywanymi przez nich podróżami do Niemiec,

powinny być wyłączone z podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne.

Przedsiębiorca wyjaśnił, że umowa zlecenia zawierana przez Spółkę będzie

określała wynagrodzenie kwotowo na poziomie 2 - 2,5 tysiąca złotych, a tym

samym podstawą wymiaru składek będzie ta właśnie kwota wynagrodzenia

ustalona pomiędzy stronami. W uzupełnieniu wniosku Spółka wskazała, że jest

zainteresowana świadczeniem usług w zakresie opieki nad osobami w podeszłym

wieku. Spółka zamierza współpracować z osobami fizycznymi, które w jej imieniu

będą wykonywać obowiązki opiekuńcze nad takimi osobami na podstawie umowy

zlecenia. Umowy te zawierane są obecnie przez Spółkę na czas nieokreślony i

wykonywane są na terytorium Polski. Jednak Spółka zamierza także pozyskiwać

klientów w Niemczech, co wiąże się z wysyłaniem zleceniobiorcy do pracy za

granicę. W przypadku umów zlecenia Spółka nie może jednak wydawać

zleceniobiorcy polecenia wyjazdu służbowego, a więc wysyłać zleceniobiorcy w

podróż służbową (na gruncie Kodeksu cywilnego regulującego kwestię umów

zlecenia nie istnieje instytucja podróży służbowej ani oddelegowania). Z tego

powodu Spółka zobowiązana jest w inny sposób uregulować zobowiązanie

3

zleceniobiorcy do wyjazdu za granicę i wykonywania tam czynności opiekuńczych

przez określony czas. Konkretnie rozwiązano to w ten sposób, że umowa zlecenia

zawarta jest między stronami i jest wykonywana na terytorium Polski, na czas zaś

wykonywania czynności opiekuńczych w Niemczech jest zawieszana, a strony

zwierają porozumienie (odrębną umowę zlecenia), w ramach którego

zleceniobiorca zobowiązuje się w określonym czasie do wykonywania czynności

opiekuńczych na terytorium Niemiec. Porozumienie dotyczące pracy w Niemczech

określa czas wykonywania czynności opiekuńczych w Niemczech, wynagrodzenia z

tego tytułu, a także miejsce wykonywania tych czynności - tj. miejscowość w

Niemczech, w której mieszka podopieczny, na rzecz którego ma być świadczona

usługa opiekuńcza. Po zakończeniu wykonywania przez zleceniobiorcę czynności

w Niemczech i powrocie do Polski, wygasa odrębna umowa zlecenia zawarta na

czas wykonywania czynności opiekuńczych w Niemczech i automatycznie zostaje

„odwieszona” (przywrócona pomiędzy stronami) stała umowa zlecenia wykonywana

przez zleceniobiorcę na terenie Polski.

Precyzując zaś swój wniosek, wnioskodawca wskazał, że zarówno podróż

służbowa, jak również oddelegowanie nie znajdują bezpośredniego zastosowania w

przypadku umów zlecenia, albowiem Kodeks cywilny, który reguluje umowy

zlecenia, nie przewiduje w stosunku do zleceniobiorców możliwości ich

oddelegowania lub wysyłania w podróż służbową. Tym samym nie jest możliwe

jednoznaczne wskazanie, czy świadczenie usług opiekuńczych przez

zleceniobiorców w Niemczech będzie odbywać się w ramach podróży służbowych

czy też w ramach oddelegowania. Z drugiej zaś strony, w ocenie wnioskodawcy,

wyjazdy zleceniobiorców poza terytorium kraju najbardziej przypominają sytuację

pracownika odbywającego podróż służbową i dlatego powinny mieć zastosowanie

w ich przypadku przepisy § 2 pkt 15 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki

Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz.U. Nr 161,

poz. 1106 ze zm.).

Decyzją z dnia 27 maja 2011 r. organ rentowy odmówił wydania decyzji

interpretacyjnej w zakresie tak sformułowanego i uzupełnionego wniosku.

4

Mając tak ustalony stan faktyczny, Sąd pierwszej instancji wskazał, iż z treści

art. 10 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej, jednoznacznie wynika, że

wydanie pisemnej interpretacji dotyczy wyłącznie tych przepisów, z których

bezpośrednio wynika obowiązek świadczenia przez przedsiębiorcę składek na

ubezpieczenie społeczne. Natomiast brak jest podstaw prawnych, aby organ

rentowy mógł w tym trybie oceniał, czy wyjazd zleceniobiorców do Niemiec w celu

świadczenia usług opiekuńczych może być realizowany w ramach podróży

służbowej bądź też oddelegowania, gdyż z tej kwalifikacji bezpośrednio nie wynika

obowiązek świadczenia składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne w

rozumieniu powyższego przepisu.

Sąd pierwszej instancji uznał, że stan faktyczny w ujęciu zaprezentowanym

we wniosku nie stanowił jednoznacznego stwierdzenia, że usługi opiekuńcze

świadczone przez zleceniobiorców na terenie Niemiec będą wykonywane w ramach

podróży służbowej, co uniemożliwiło wydanie władczego rozstrzygnięcia.

Tym samym Sąd Okręgowy podzielił pogląd organu rentowego, że

stanowisko Spółki w niniejszej sprawie opierało się na swoistej nadinterpretacji i

uznaniu, że postępowanie w zakresie wydania interpretacji powinno korzystać z

wykładni rozszerzającej. Tymczasem rolą organu administracji publicznej jest

ocena stanowiska strony, a nie przedstawiania poglądów i interpretacji mających

zastosowanie w sprawie przepisów prawa w odniesieniu do różnych sytuacji

faktycznych. Organ wydający decyzje nie ingeruje w zaistniały stan faktyczny

opisany we wniosku, a jedynie ogranicza się do wykładni treści właściwych

przepisów i sposobu ich zastosowania w odniesieniu do określonej indywidualnie

sprawy.

Sąd Apelacyjny, w wyniku apelacji wnioskodawcy, wyrokiem z dnia 17

października 2013 r. zmienił zaskarżony wyrok w oraz poprzedzającą go decyzję i

nakazał organowi rentowemu wydanie interpretacji w trybie art. 10 ustawy o

swobodzie działalności gospodarczej, dotyczącej stanu faktycznego

przedstawionego przez odwołującego we wniosku z dnia 11 marca 2011 r.

Sąd drugiej instancji uznał, że Sąd pierwszej instancji nie ma racji, twierdząc,

iż to wnioskodawca powinien dokładnie wskazać, czy wyjazdy zleceniobiorców do

pracy do Niemiec w ramach umowy zlecenia z prawnego punktu widzenia stanowią

5

podróż służbową bądź oddelegowanie. W jego ocenie, przedstawiony przez

wnioskującą Spółkę stan faktyczny był jednoznaczny i organ rentowy powinien

dokonać - mając na uwadze wszystkie niezbędne przepisy, z których wynika

obowiązek zapłaty składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe - jego oceny

prawnej i rozstrzygnąć, czy wyjazdy zleceniobiorców do Niemiec mogą być uznane

za podróż służbową, czy też powinny być uznane za oddelegowanie i czy wówczas

znajdzie zastosowanie rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18

grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru

składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe - § 2 ust 1 pkt 15 bądź § 2 ust 1 pkt

16 tego rozporządzenia.

Sąd drugiej instancji wskazał także, że nie można interpretować przepisów

prawa wyłącznie w wąskim zakresie i obracać się w zakresie ustawodawstwa

dotyczącego tylko ściśle określonej dziedziny prawa. Istnienie i zakres

obowiązywania określonych świadczeń o charakterze publicznoprawnym wynika

bowiem nie tylko ze ściśle rozumianych przepisów dotyczących prawa

ubezpieczeniowego, ale z całokształtu norm prawa pozwalających na prawidłową

interpretację stanu faktycznego. Na treść przepisów i na obowiązek ich stosowania

mają więc wpływ różne regulacje, nie tylko te wynikające wprost z przepisów

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 1442 ze zm.) i rozporządzeń wydanych na jej

podstawie, bowiem chociaż przepisy dotyczące naliczania składek na

ubezpieczenia emerytalne i rentowe, stanowią autonomiczną dziedzinę prawa, to

jednak nie są one całkowicie odrębne, niezależne i niepowiązane z innymi

dziedzinami systemu prawnego.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w G. zaskarżył ten wyrok skargą

kasacyjną, zarzucając mu naruszenie prawa materialnego: art. 10 ust 2 ustawy z

dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej w związku z art. 83d

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, przez błędną wykładnię na skutek

uznania przez Sąd Apelacyjny, że pozwany ma obowiązek dokonać rozstrzygnięcia

w drodze pisemnej interpretacji, czy zatrudnieni zleceniobiorcy przebywają w

podróży służbowej czy też są oddelegowani, podczas gdy art. 83d do ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych nie daje prawnej możliwości wydania przez

6

organ pisemnej interpretacji w tym zakresie i przedmiocie, a także naruszenie

prawa procesowego, tj. art. 47714

§ 1 k.p.c., przez bezpodstawne przyjęcie, że w

sprawie zachodzą podstawy i powody do zmiany zaskarżonej decyzji.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Zgodnie z art. 10 ust. 1, 2, 3 oraz 5 ustawy o swobodzie działalności

gospodarczej, przedsiębiorca może złożyć do właściwego organu administracji

publicznej lub państwowej jednostki organizacyjnej wniosek o wydanie pisemnej

interpretacji co do zakresu i sposobu zastosowania przepisów, z których wynika

obowiązek świadczenia przez przedsiębiorcę daniny publicznej oraz składek na

ubezpieczenia społeczne lub zdrowotne, w jego indywidualnej sprawie (ust. 1).

Wniosek o wydanie interpretacji może dotyczyć zaistniałego stanu faktycznego lub

zdarzeń przyszłych (ust. 2). Przedsiębiorca we wniosku o wydanie interpretacji jest

obowiązany przedstawić stan faktyczny lub zdarzenie przyszłe oraz własne

stanowisko w sprawie (ust. 3). Udzielenie interpretacji następuje w drodze decyzji,

od której przysługuje odwołanie. Interpretacja zawiera wskazanie prawidłowego

stanowiska w sprawie wraz z uzasadnieniem prawnym oraz pouczeniem o prawie

wniesienia środka zaskarżenia (ust. 5). Stosownie zaś do art. 10a ustawy,

interpretację wydaje się bez zbędnej zwłoki, jednak nie później niż w terminie 30 dni

od dnia otrzymania przez organ administracji publicznej lub państwową jednostkę

organizacyjną kompletnego i opłaconego wniosku (ust. 1). Interpretacja nie jest

wiążąca dla przedsiębiorcy, jednakże nie może być on obciążony jakimikolwiek

daninami publicznymi, sankcjami administracyjnymi, finansowymi lub karami w

zakresie, w jakim zastosował się do uzyskanej interpretacji (ust. 2). Jest ona

(interpretacja) natomiast wiążąca dla organów administracji publicznej lub

państwowych jednostek organizacyjnych właściwych dla przedsiębiorcy i może

zostać zmieniona wyłącznie w drodze wznowienia postępowania (ust. 3).

Z dniem 1 stycznia 2013 r. dodany został do ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych art. 83d (art. 7 ustawy z dnia 16 listopada 2012 r. o redukcji niektórych

obciążeń administracyjnych w gospodarce; Dz.U. z 2012 poz. 1342), zgodnie z

którym Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydaje interpretacje indywidualne, o

7

których mowa w art. 10 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności

gospodarczej w zakresie obowiązku podlegania ubezpieczeniom społecznym,

zasad obliczania składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne,

Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i Fundusz

Emerytur Pomostowych oraz podstawy wymiaru tych składek.

Wzajemna relacja tych przepisów polega na doprecyzowaniu przez

ustawodawcę zwrotu użytego w art. 10 ust. 1: „zakres i sposób zastosowania

przepisów, z których wynika obowiązek świadczenia przez przedsiębiorcę daniny

publicznej oraz składek na ubezpieczenia społeczne lub zdrowotne”. Mianowicie

chodzi o interpretację tych wszystkich przepisów, z których wynika obowiązek

opłacania przez płatnika składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie

zdrowotne, Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i

Fundusz Emerytur Pomostowych oraz ich wysokość.

W prawie ubezpieczeń powstanie tytułu ubezpieczenia społecznego, a także

określenie wysokości składek na to ubezpieczenie regulowane jest przepisami

ustawy o systemie ubezpieczeń. Mają one charakter norm odwołujących się do

pojęć prawnych usytuowanych w innych gałęziach prawa, o ile nie zwierają ich

samodzielnej definicji (np. art. 8 ust. 2a – kreujący definicję pracownika na użytek

prawa ubezpieczeń społecznych). Jest to zresztą zasada powszechnie

obowiązująca w każdej gałęzi prawa, gdyż normy prawne tworzą system, w którym

występują określone więzi, między innymi polegające na tym, że treść norm

prawnych z różnych gałęzi prawa wzajemnie się uzupełnia i rozwija. Wykładnia i

stosowanie prawa ubezpieczeń społecznych musi zatem odbywać się w kontekście

norm np. należących do gałęzi prawa cywilnego, w tym prawa pracy. W praktyce

oznacza to, że rozstrzyganie o istnieniu stosunku ubezpieczenia społecznego i

wysokości należnych z tego tytułu składek nie jest możliwe bez sięgania do pojęć i

definicji ustawowych funkcjonujących w systemie prawa. Dalej jednakże jest to

rozstrzyganie o obowiązku podlegania ubezpieczeniom społecznym, zasadach

obliczania składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne,

Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i Fundusz

Emerytur Pomostowych oraz o podstawie wymiaru tych składek. W takim

8

przypadku przepisy z innych gałęzi prawa, jeśli uzupełniają i rozwijają przepisy

prawa ubezpieczeń, stają się częścią norm prawa ubezpieczeń społecznych.

W rezultacie więc co do zasady interpretacja przepisów prawa ubezpieczeń

społecznych (także dokonana na podstawie wskazanych na wstępie przepisów)

polega na prawnej kwalifikacji określonych zdarzeń wywołujących skutek w prawie

ubezpieczeń społecznych. Jeśli więc organ rentowy ma się wypowiedzieć co do

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, obowiązany jest poddać

ocenie prawnej wszystkie te stosunki i zdarzenia prawne, które prowadzą do

zastosowania określonego przepisu ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i

jej aktów wykonawczych, przy uwzględnieniu jednakże, czy w określonej sytuacji

faktycznej w ogóle mają zastosowanie przepisy polskiego prawa ubezpieczeń

społecznych.

W przedstawionym przez wnioskodawcę stanie faktycznym organ rentowy

ma ocenić, czy umowę zlecenia (o świadczenie usług – art. 750 k.c.), w ramach

której zleceniobiorca zobowiązuje się w określonym czasie do wykonywania

czynności opiekuńczych na terytorium Niemiec, można zakwalifikować jako podróż

służbową w rozumieniu art. 775

k.p. (z tej racji, że między stronami obowiązuje

wcześniejsza umowa o świadczenie usług na terenie Polski „zawieszona” na czas

świadczenia usług w Niemczech). Tymczasem w tak ujętym problemie podstawową

kwestię stanowi podleganie takiego zleceniobiorcy ustawodawstwu polskiemu w

zakresie ubezpieczeń społecznych, bo tylko wtedy można rozważać zastosowanie

§ 2 ust. 1 pkt 15 bądź § 2 ust. 1 pkt 16 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki

Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, właściwego dla

określenia podstawy wymiaru składek. Dla oceny, czy zleceniobiorca może być

uznany za pracownika oddelegowanego w rozumieniu art. 12 ust. 1 rozporządzenia

Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 w sprawie ustawodawstwa

mającego zastosowanie do pracowników delegowanych i osób wykonujących pracę

na własny rachunek, tymczasowo pracujących poza państwem właściwym (Dz.Urz.

UE C 106/5 z 24 kwietnia 2010 r.), do którego stosuje się przepisy prawa

krajowego, przedstawiony stan faktyczny jest dalece niewystarczający, a poza tym

wniosek Spółki w ogóle nie odnosi się do tej najistotniejszej kwestii.

9

W konsekwencji, Sąd Apelacyjny, nakazując wydanie decyzji interpretacyjnej,

naruszył art. 10 ust 2 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej w związku z

art. 83d ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych z uwagi na to, że

przedstawiony stan faktyczny nie pozwalał na dokonanie oceny prawnej w kwestii

mającej pierwszorzędne znaczenie, a dotyczącej podlegania zleceniobiorcy

ustawodawstwu polskiemu w zakresie ubezpieczeń społecznych, a tylko w takim

przypadku możliwe byłoby rozważanie możliwości zastosowania § 2 ust. 1 pkt 15

bądź § 2 ust. 1 pkt 16 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18

grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru

składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, właściwego dla określenia

podstawy wymiaru składek.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na podstawie art. 39816

k.p.c.

orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto po

myśli art. 98 § 1 k.p.c. w związku z § 11 ust. 2 w związku z § 12 ust. 4 pkt 2

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie

opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa

kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z

urzędu (Dz. U. z 2013 r., poz. 490).