V KK 212/14

Sygn. akt V KK 212/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 marca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Cesarz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Puszkarski

SSN Włodzimierz Wróbel

Protokolant Katarzyna Wełpa

w sprawie J. K.

uniewinnionej od zarzutu popełnienia czynu z art. 212 § 1 kk w zb. z art. 216 kk w

zw. z art. 11 § 2 kk

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 12 marca 2015 r.,

kasacji, wniesionej przez pełnomocnika oskarżycielki prywatnej – E. M.

od wyroku Sądu Okręgowego w S.

z dnia 24 stycznia 2014 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w S. z

dnia 2 sierpnia 2013 r.,

1) uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w S. do ponownego rozpoznania,

2) nakazuje zwrócić E. M. opłatę od kasacji w kwocie 450

(czterysta pięćdziesiąt) zł.

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 2 sierpnia 2013 r., uniewinnił J. K. od

zarzutu, że „w dniu 11 października 2011 r. w obecności trzech pracowników

2

Gimnazjum […] pomówiła E. M. o to, że napisała ona anonim wyrażający krytyczną

opinię o jednym z nauczycieli placówki oraz zarzuciła jej niechęć przyznania się do

tego zachowania, czym naruszyła jej godność, poniżyła ją w opinii obecnych osób

oraz naraziła na utratę zaufania potrzebnego do wykonywania zawodu nauczyciela”

to jest od popełnienia czynu zakwalifikowanego z art. 212 § 1 k.k. w zb. z art. 216

k.k. i 11 § 2 k.k.

Apelacje do tego wyroku złożyły: oskarżycielka prywatna E. M. i jej

pełnomocniczka, która zarzuciła:

„ I. mającą wpływ na treść zaskarżonego wyroku obrazę przepisów postępowania tj.

1. art. 7 k.p.k. w zw. z art. 2 § 1 pkt 1 - 3 i § 2 k.p.k. i art. 4 k.p.k. poprzez

dowolną i wybiórczą, a nie swobodną ocenę materiału dowodowego

polegającą, po pierwsze, na zaniechaniu przeprowadzenia pełnego

postępowania dowodowego w tym zaniechaniu przeprowadzenia dowodów

z zeznań świadków, zaniechaniu włączenia w poczet materiału części

dokumentów złożonych i zawnioskowanych przez oskarżycielką prywatną,

po drugie, nieuwzględnieniu zasad prawidłowego rozumowania oraz

wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego przy ocenie przeprowadzonych

dowodów, w tym brak rozważania, jaki wpływ na treść zeznań składanych

przez M. M. i K. K. ma zależność służbowa od oskarżonej;

2. art. 167 k.p.k., art. 170 § 1 pkt 3 i 5 k.p.k. poprzez oddalenie wniosków

dowodowych o przeprowadzenie dowodu z zeznań […] oraz brak

jakiegokolwiek rozstrzygnięcia Sądu co do wniosków dowodowych o

przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków […] oraz części dokumentów

w tym pisma MEN z dnia 16 kwietnia 2013 r. oraz opinii R. I., dokumentów

na podstawie których opinię wydała A. S.;

3. art. 170 § 1 pkt 5 k.p.k. w zw. z art. 201 k.p.k., art. 196 § 3 k.p.k. poprzez

oddalenie wniosku dowodowego o przeprowadzenie dowodu z opinii innego

biegłego z zakresu badania pisma ręcznego, podczas gdy zachodzą w

sprawie poważne wątpliwości co do rzetelności wydanej opinii, w tym

kompetencji opiniującego, opinia jest niejasna, wewnętrznie sprzeczna a

nadto sprzeczna z inną opinią dotyczącą tej samej sprawy;

3

I. błędy w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wyroku, a polegających

na ustaleniu, że anonimy kierowane do A. P. oraz do J. K. zostały sporządzone

przez E. M., podczas gdy oskarżycielka prywatna pism tych nie napisała,

polegające na przyjęciu, że oskarżona w ramach kontroli zarządczej miała prawo

powołania w szkole komisji etyki, przyjęciu, że podczas posiedzenia komisji etyki

J. K. nie przypisała oskarżycielce prywatnej autorstwa anonimu i jedynie

wspomniała o ewentualnej, generalnej możliwości skierowania sprawy do

rozpoznania przez komisję dyscyplinarną nauczycieli, podczas gdy ustalenia te

nie są zgodne z prawdę i stoją w sprzeczności choćby ze sporządzonym przez

komisję protokołem, przyjęciu że atmosfera spotkania była spokojna i nie mogła

spowodować u pokrzywdzonej poczucia jej znieważenia, jak również, że

przebieg spotkania nie wywołał u biorących w nim udział wrażenia, jakoby E. M.

była autorem anonimu,

II. w konsekwencji naruszenia przepisów postępowania i wynikających z nich

błędów w ustaleniach faktycznych - obrazę przepisów prawa materialnego a

mianowicie art. 212 § 1 k.k. i 216 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. poprzez

przyjęcie, że nie można przypisać oskarżonej sprawstwa i winy w zakresie

zarzuconych jej czynów, podczas gdy oskarżona swoim zachowaniem na

posiedzeniu komisji etyki wypełniła znamiona czynów zabronionych określonych

w art. 212 § 1 k.k. i 216 § 1 k.k.”

Oskarżycielka prywatna wniosła o zmianę wyroku, zaś jej pełnomocniczka o

uchylenie go i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.

Wyrokiem z dnia 24 stycznia 2014 r., Sąd Okręgowy utrzymał w mocy

zaskarżony wyrok, uznając obie apelacje za oczywiście bezzasadne.

W kasacji od wyroku Sądu odwoławczego pełnomocniczka oskarżycielki

prywatnej zarzuciła „mającą wpływ na treść zaskarżonego wyroku rażącą obrazę

przepisów postępowania:

1) art. 2 § 1 pkt 2 i 3 oraz § 2 k.p.k. poprzez nietrafne zastosowanie środków

przewidzianych w prawie karnym, naruszenie zasady prawdy materialnej, a przez

to podważenie respektowania zasady poszanowania prawa oraz zasad współżycia

społecznego, a także brak uwzględnienia interesów pokrzywdzonego;

4

2) art. 433 § 2 k.p.k. poprzez brak faktycznego rozważenia wszystkich wniosków i

zarzutów wskazanych w apelacji, w tym popełnienie szeregu błędów w odniesieniu

się do stanu faktycznego sprawy;

3) art. 438 pkt 2 i 3 k.p.k. poprzez brak uchylenia wyroku i przekazania sprawy do

ponownego rozpoznania, bo podczas postępowania przed Sądem I instancji doszło

do obrazy przepisów postępowania, która mogła mieć wpływ na treść orzeczenia

oraz błędów w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, które

mogły mieć wpływ na treść tego orzeczenia;

4) art. 167 k.p.k. oraz 170 § 1 pkt 3 i 5 k.p.k. w zw. z art. 201 k.p.k., art. 196 § 3

k.p.k. poprzez uznanie, że:

- oddalenie wniosków dowodowych o przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków

[…] nie miało wpływu na treść rozstrzygnięcia;

- nierozpoznanie wniosków dowodowych o przeprowadzenie dowodu z zeznań

świadków […] oraz dopuszczenie dowodu z pisma MEN z dnia 16 kwietnia 2013 r.

oraz dokumentów, na podstawie których opinię wydała A. S. choć stanowiło

naruszenie art. 167 k.p.k., nie miało wpływu na treść rozstrzygnięcia”.

W konkluzji skarżąca wniosła o „uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd Rejonowy”.

Obrońca oskarżonej wniósł, w pisemnej odpowiedzi na kasację, o

pozostawienie jej bez rozpoznania albo oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Na wstępie należy zauważyć, że bez uchylenia wyroku Sądu I instancji, o co

nie wnoszono w kasacji, niemożliwe byłoby przekazanie sprawy temu Sądowi do

ponownego rozpoznania. Nie mogło też być skuteczne podnoszenie zarzutów

naruszenia : art. 2, ponieważ wskazuje on tylko cele postępowania, i art. 167 k.p.k.,

bowiem nie jest zadaniem sądu z urzędu dopuszczać i przeprowadzać dowody na

niekorzyść oskarżonego, gdy oskarżyciel nie tylko nie jest osobą nieporadną, ale od

początku korzysta z pomocy fachowego pełnomocnika (adwokata), który również w

postępowaniu odwoławczym mógł składać wnioski dowodowe. Pełnomocniczka

oskarżycielki prywatnej w tej fazie postępowania, w tym w apelacji, nie wniosła o

przeprowadzenie jakichkolwiek dowodów, więc Sąd odwoławczy nie mógł wprost

uchybić pozostałym przepisom wymienionym w 4. zarzucie.

5

Oczywiście nietrafny był 3. zarzut, skoro w art. 438 pkt 2 i 3 k.p.k. wskazane

są tzw. względne powody odwoławcze oraz sposób postąpienia sądu

odwoławczego w razie ich uwzględnienia, do czego tutaj nie doszło.

Zasadny natomiast okazał się zarzut z pkt 2, w postaci zmodyfikowanej w

uzasadnieniu, w którym wskazano celne argumenty świadczące o naruszeniu art.

433 § 2 k.p.k. Mianowicie, w apelacji zostały sformułowane zarzuty obrazy: art. 7

k.p.k. przez m.in. nieuwzględnienie zasad prawidłowego rozumowania i

doświadczenia życiowego oraz art. 196 § 3 k.p.k. poprzez oddalenie wniosku o

dopuszczenie dowodu z opinii innego biegłego do spraw ekspertyzy pisma, z uwagi

na poważne wątpliwości co do rzetelności opinii, w tym kompetencji opiniującego

G. M. Sąd odwoławczy podzielił stanowisko Sądu I instancji, stwierdzając, że, po

pierwsze, oskarżona na zebraniu Komisji Etyki w dniu 11 października 2011 r. nie

dopuściła się pomówienia oskarżycielki prywatnej, ani jej nie znieważyła (s. 7

uzasadnienia), a, po drugie, nawet gdyby uznać, że zrealizowała znamiona

pomówienia, to uczyniony niepublicznie zarzut był prawdziwy, czego dowodzi treść

opinii biegłego G. M. (s. 5- 6 motywów). Co do pierwszej kwestii, w art. 433 § 2

k.p.k. ani w innych przepisach nie wskazano, jakimi przesłankami powinien

kierować się sąd odwoławczy rozważając zarzuty apelacji. W myśl jednak

dyspozycji art. 458 k.p.k. polecającej odpowiednie stosowanie przepisów

dotyczących postępowania przed sądem pierwszej instancji, Sąd Okręgowy

obowiązany był nie pomijać zasad prawidłowego rozumowania ani wskazań

doświadczenia życiowego, a przede wszystkim przeprowadzonych dowodów.

Najwymowniejszymi były: „PROTOKÓŁ Z POSIEDZENIA KOMISJI ETYKI” (k. 2) i

wyjaśnienia samej oskarżonej. Tylko jedna osoba – oskarżycielka prywatna –

została zaproszona na to posiedzenie, tylko ona była rozpytywana co do autorstwa

anonimu, do niej jedynie odnosiła się tzw. ekspertyza grafologiczna A. S., okazana

oskarżycielce na tym posiedzeniu, a na jego zakończenie oskarżona

„poinformowała, że odda sprawę do rozpoznania Komisji Dyscyplinarnej dla

nauczycieli …„ (k. 2), co zakomunikowała oskarżycielce prywatnej (wyjaśnienia – k.

57). W polu uwagi Sądów, w szczególności Sądu odwoławczego, winien zatem

znaleźć się kluczowy fakt wynikający z tych okoliczności: oskarżona wobec

oskarżycielki prywatnej wyartykułowała twierdzenie o sporządzeniu przez nią

6

rzeczonego anonimu, zapowiadając zainicjowanie przeciwko niej postępowania

dyscyplinarnego. Tymczasem Sąd Okręgowy skupił uwagę na obocznych

okolicznościach, takich jak zadawanie „tylko” pytań przez oskarżoną, choć jest

oczywiste, że wypowiedź pomawiająca może być wyrażona nie tylko w trybie

oznajmującym, ale również w trybie przypuszczającym, gdy kierowana jest np. w

postaci pytania do konkretnej osoby, ale pytanie służy tylko potwierdzeniu

przekonania o prawdziwości zarzutu. To przekonanie oskarżona ujawniła okazując

oskarżycielce tzw. ekspertyzę grafologiczną, której treść była przecież powodem

poproszenia na posiedzenie tylko oskarżycielki prywatnej i indagowania tylko jej o

autorstwo anonimu. Faktycznie owa „ekspertyza” stwierdzała jedynie, że „analiza

grafologiczna (…) ukazuje portret psychologiczny zbieżny z pismem pani E. M.” To

sformułowanie nie identyfikowało autora anonimu, co oczywiście dostrzegł już Sąd

Rejonowy dopuszczając dowód z opinii G. M., przez to czyniąc go biegłym ad hoc.

Przechodząc tu do drugiej kwestii, w toku przesłuchania przed Sądem I instancji

ujawnił on fakty, które nakazywały co najmniej sprawdzenie, czy nie zachodzą

okoliczności określone w art. 196 § 3 k.p.k. (k. 170). Tymczasem także Sąd

odwoławczy przeszedł nad nimi do porządku, rażąco w ten sposób naruszając art.

433 § 2 k.p.k., co mogło mieć istotny wpływ na treść jego wyroku. Należało

bezwzględnie co najmniej zwrócić się do Prezesa Sądu Okręgowego o podanie

przyczyny skreślenia G. M. z listy biegłych sądowych, w tym do spraw ekspertyzy

pisma, w 2009 roku. Usunięcie z listy biegłych zdarza się wyjątkowo i następuje

przede wszystkim wówczas, gdy ujawnią się powody trwale osłabiające zaufanie do

wiedzy lub bezstronności biegłego (zob. § 6 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 24 stycznia 2005 r. w sprawie biegłych sądowych – Dz. U.

Nr 15, poz. 133). Ograniczenie się Sądu odwoławczego do uwag zawartych na s. 5

– 6 uzasadnienia, w tym przyjęcie, że odebranie przyrzeczenia od biegłego uchyla

określony w art. 196 § 3 k.p.k. obowiązek powołania innego biegłego, a przez to

czyni zbędnym choćby próbę zweryfikowania, czy zachodzą okoliczności

wymienione w tym przypisie, było sprzeczne z wymogiem należytego rozpoznania

zarzutu apelacyjnego obrazy przez Sąd Rejonowy dyspozycji tegoż art. 196 § 3

k.p.k.

7

Z przytoczonych względów zaskarżony wyrok nie mógł się ostać. Ponownie

rozpoznając sprawę Sąd odwoławczy dopuści dowód z opinii biegłego do spraw

ekspertyzy pisma, którym nie będzie G. M. ani R. I. Ten ostatni, będąc biegłym

sądowym, podjął się wydania tzw. prywatnej opinii na podstawie ograniczonego

materiału dowodowego, wiedząc, że ze względu na treść zakazu z art. 393 § 3

k.p.k. sporządzony przez niego dokument prywatny nie może być dowodem w

sprawie. R. I. nie może być też słuchany jako świadek, bo nie ma wiedzy na temat

inkryminowanego zdarzenia. Z kolei uznanie go za źródło dowodowe w trybie art.

169 § 2 k.p.k., prowadziłoby do ominięcia dyspozycji art. 196 § 1 k.p.k. Wcześniej

jednak Sąd rozważy potrzebę dopuszczenia dowodu z zeznań M. U., bacząc

jednak i zwracając uwagę oskarżycielki prywatnej przy zgłaszaniu tego dowodu,

aby nie spotkała się z zarzutem, jaki dotknął ją w niniejszej sprawie.

O zwrocie opłaty od kasacji orzeczono na podstawie art. 527 § 4 k.p.k.