II PK 105/14

Sygn. akt II PK 105/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 marca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Roman Kuczyński

w sprawie z powództwa K. C.

przeciwko A. Spółce z o.o. w Z.

o przywrócenie do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 10 marca 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Z.

z dnia 10 grudnia 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną i przyznaje od strony pozwanej na

rzecz strony powodowej 120 zł (sto dwadzieścia) tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w Z. wyrokiem z dnia 11 września 2013 r. zasądził od

pozwanej na rzecz powoda odszkodowanie w kwocie 22.950 zł za niezgodne z

2

prawem rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika i

oddalił żądanie przywrócenia powoda do pracy. Sąd ustalił, że powód zatrudniony

był przez pozwaną A. Sp. z o.o. w Z. od dnia 1 marca 2010 r. na podstawie umowy

o pracę zawartej na czas nieokreślony w pełnym wymiarze czasu pracy na

stanowisku inżyniera ds. utrzymania sieci. W dniu 22 maja 2012 r. powód stawił się

w miejscu pracy w biurze pozwanej w P., mając przy sobie dwa noże, którymi

zaatakował współpracownika, wykrzykując jednocześnie w jego kierunku groźby

pozbawienia życia. Zagrożony atakiem współpracownik uciekł, ratował się, skacząc

z balkonu. Z kolei zawiadomieni jego krzykiem inni pracownicy pozwanej

pozamykali się w pokojach. Powód po tym zdarzeniu uciekł z budynku. Następnie

na portalu społecznościowym dokonał wpisy zawierające groźby wobec

pracowników pozwanej oraz pracodawcy. Po pewnym czasie powód ponownie

próbował dostać się do budynku wykrzykując groźby pod adresem pracowników

pozwanej. Policja zatrzymała powoda jak uciekał spod biur pozwanej. Po tym

zdarzeniu powód został umieszczony w Klinice Psychiatrii Dorosłych Uniwersytetu

Medycznego w P., gdzie przebywał do 4 października 2012 r. z rozpoznaniem

schizofrenia, zespół paranoidalny. U powoda rozpoznano również uzależnienie

mieszane od alkoholu i narkotyków. W chwili podjęcia opisanych zachowań powód

z powodu ostrej psychozy miał zniesioną zdolność rozpoznania znaczenia czynu i

pokierowania swoim postępowaniem. Nie zostało jednocześnie wykazane, że dniu

22 maja 2012 r. powód działał pod wpływem alkoholu lub narkotyków. W dniu 6

czerwca 2012 r. pozwana złożyła powodowi pisemne oświadczenie o rozwiązaniu

umowy o pracę bez wypowiedzenia, wskazując jako podstawę art. 52 § 1 pkt 1 i 2

k.p. Jako przyczyny rozwiązania umowy o pracę podano: 1) naganne zachowanie

w pracy, godzące w spokój i porządek, polegające na grożeniu współpracownikom

w dniu 22 maja 2012 r. nożami wniesionymi na teren biura A. Spółka z o.o. w P.; 2)

zaatakowanie nożami współpracownika pana M. P. w sposób stanowiący realne

zagrożenie utraty przez niego życia, co jako przestępstwo podlegające

odpowiedzialności karnej uniemożliwia dalsze zatrudnianie, 3) umieszczenie w dniu

22 maja 2012 r. na portalu społecznościowym Facebook gróźb wobec pracowników

spółki oraz pracodawcy takich jak, „M. P. – K. T.! Uciekł mi grubas właśnie z A.!

Tam jest ich więcej! Całe A. ma spłonąć!”

3

Prawomocnym postanowieniem z dnia 27 grudnia 2012 r. prokurator

Prokuratury Rejonowej w P. umorzył postępowanie przygotowawcze prowadzone

przeciwko powodowi podejrzanemu m.in. o to, że w dniu 22 maja 2012 r. w P.,

trzymając w ręce dwa noże, groził słownie M. P. pozbawieniem życia, które to

groźby wzbudziły u pokrzywdzonego uzasadnioną obawę, że zostaną spełnione,

wobec stwierdzenia, że sprawca nie popełnił przestępstwa, gdyż z przyczyn

chorobowych (ostra psychoza) miał zniesioną zdolność rozpoznania znaczenia

czynu i pokierowania swoim postępowaniem.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy stwierdził na wstępie, że

okoliczności sprawy mogły rodzić wątpliwość czy oświadczenie o rozwiązaniu

umowy o pracę zostało skutecznie złożone powodowi w dniu 6 czerwca 2012 r.

Niemniej z uwagi na wniesienie odwołania od rozwiązania umowy o pracę przez

pełnomocnika powoda w terminie, Sąd uznał fakt skutecznego rozwiązania z

powodem stosunku pracy za przyznany. Sąd stwierdził, że żadna z podstaw

wskazanych w oświadczeniu o rozwiązaniu umowy o pracę z powodem nie okazała

się trafiona. Podkreślił, że chociaż zachowania powoda w dniu 22 maja 2012 r. były

zachowaniami bezprawnymi, to nie można ich zakwalifikować jako ciężkiego

naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych ani jako przestępstwa, ze

względu na brak winy po stronie powoda. Sąd Rejonowy stwierdził, że podniesiona

przez pozwaną okoliczność, że powód sam doprowadził się do stanu psychozy na

skutek uzależnienia od alkoholu, narkotyków i gier komputerowych nie miała

wpływu na ocenę zasadności rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia,

ponieważ zarzuty z oświadczenia o rozwiązaniu umowy o pracę nie dotyczyły

niehigienicznego trybu życia powoda, którego skutkiem były zachowania z dnia 22

maja 2012 r. Sąd I instancji uznał, że rozwiązanie umowy o pracę bez

wypowiedzenia z winy pracownika nastąpiło z naruszeniem przepisów o

rozwiązywaniu umów o pracę w tym trybie. Jednocześnie, mając na względzie

rozmiar terroru spowodowany przez powoda wobec współpracowników, niezależnie

od poprawy stanu jego zdrowia, ocenił, że restytucja zatrudnienia powoda

skutkowałaby nadmiernym naruszeniem interesów pracodawcy.

Apelację od wyroku Sądu Rejonowego wniosła pozwana, zarzucając

naruszenie art. 477 k.p.c. w zw. z art. 56 § 2 k.p. oraz art. 8 k.p. poprzez

4

zasądzenie od pozwanej spółki na rzecz powoda wbrew zasadom współżycia

społecznego odszkodowania w kwocie 22.950 zł oraz dodatkowo naruszenie art. 8

k.p.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 10 grudnia 2013 r. oddalił apelację. Podzielił

ustalenia Sądu Rejonowego i przyjął je za własne. Podkreślił, że rozwiązanie

stosunku pracy bez wypowiedzenia z winy pracownika powinno być stosowane

przez pracodawcę wyjątkowo i z ostrożnością. Pozwana natomiast podjęła decyzję

o rozwiązaniu umowy o pracę w tym trybie, posiadając wiedzę o tym co się stało z

powodem po zdarzeniu, jakie miało miejsce w dniu 22 maja 2012 r. Sąd Okręgowy

za chybiony ocenił zarzut naruszenia art. 8 k.p. po pierwsze dlatego, że pozwana

nie wskazała, czy chodzi o sprzeczność żądania powoda ze

społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa czy z zasadami współżycia

społecznego. Po drugie, pozwana nie wskazała jakie zasady współżycia

społecznego zostały naruszone przez Sąd I instancji. Sąd Okręgowy stwierdził,

ponadto, że trudno powoływać się na art. 8 k.p. w sytuacji gdy pracownik dopuścił

się naruszeń będąc w stanie niepoczytalności, której oczywiste symptomy zostały

zupełnie zignorowane przez pracodawcę rozważającego rozwiązanie umowy o

pracę w trybie art. 52 k.p.

Od wyroku Sądu Okręgowego skargę kasacyjną wniósł pełnomocnik

pozwanej, zaskarżając wyrok w całości. Zarzucono naruszenie przepisów prawa

materialnego przez ich błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie:

art. 111

, art. 15, art. 94 pkt 4 oraz 10 k.p. co do określenia obowiązków

pracodawcy względem pozostałych pracowników przy podejmowaniu decyzji o

rozwiązaniu umowy o pracę w trybie natychmiastowym,

art. 100 § 2 pkt 6 k.p. co do braku uwzględnienia, iż podstawowym

obowiązkiem powoda jako pracownika było przestrzeganie przez niego zasad

współżycia społecznego i nie wprowadzanie się w stan uzależnienia alkoholowego,

narkotycznego oraz uzależnienia od gier komputerowych skutkującego głęboką

pogardą dla życia i zdrowia współpracowników czego finalnym skutkiem był podjęty

atak z użyciem przemocy,

art. 52 § 1 pkt 1 k.p. co do braku uwzględnienia, iż „zawinienie” i

„poczytalność” pracownika nie są elementami konstrukcyjnymi przepisu a ich

5

uwzględnianie wynika z dotychczasowo stosowanej interpretacji rozszerzającej

normy wywiedzionej z przepisu, przy czym prawidłowa interpretacja normy nie

powinna wyłączać uznania ew. zachowania pracownika jako ciężko naruszającego

podstawowe obowiązki pracownicze w sytuacji gdy następują okoliczności

wyłączające możliwość przypisania mu winy jednakże gdy sam czyn pozostaje

rażąco bezprawny,

art. 8 k.p. co do uznania, iż w przypadku powoływania się na podstawową

zasadę współżycia społecznego - prawa do życia i zdrowia oraz obowiązku

przestrzegania prawa do życia i zdrowia innych - istnieje obowiązek szczegółowego

powołania się na brzmienie zasady a ponadto, iż naruszenie warunków rozwiązania

umowy w trybie natychmiastowym wyłącza możliwość zastosowania tego przepisu

celem odparcia roszczenia pracownika o zapłatę odszkodowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zdaniem Sądu Najwyższego skarga kasacyjna okazała się nie mieć

uzasadnionych podstaw.

W pierwszej kolejności należało rozważyć zarzut naruszenia art. 52 § 1 pkt 1

k.p. Zdaniem skarżącego z przepisu tego nie wynika konieczność wystąpienia

przesłanki winy, gdyż jako „ciężkość” naruszenia podstawowych obowiązków

pracowniczych może być kwalifikowane zachowanie pracownika nacechowane

rażącą bezprawnością. Tym samym zaprezentowano pogląd, iż niepoczytalność

nie wyłącza możliwości przypisania pracownikowi ciężkiego naruszenia

podstawowych obowiązków pracowniczych. Jest to niewątpliwie pogląd błędny.

Bowiem już od samego początku wejścia w życie przepisów kodeksu pracy

zarówno w doktrynie prawa pracy, jak i orzecznictwie Sądu Najwyższego jednolicie

przyjmuje się, że konieczną przesłanką zastosowania art. 52 § 1 pkt 1 k.p. jest wina

pracownika.

Sąd Najwyższy wielokrotnie i jednolicie stwierdzał ponadto, że w pojęciu

ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych mieści się wina

umyślna oraz rażące niedbalstwo (zob. np. wyroki z dnia11 września 2001 r., I PK

634/00, OSNP 2003 nr 16, poz. 381, czy z dnia 27 października 2010 r., III PK

6

21/10, Lex Polonica nr 2793042). Tak więc w żadnym razie nie jest możliwe

przyjęcie, iż sama bezprawność uzasadnia rozwiązanie umowy o pracę w trybie

art. 52 § 1 pkt 1 k.p. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 2008 r., II PK

162/07, OSNP 2009 nr 7-8, poz. 98). W tej sytuacji więc nawet w przypadku

wyjątkowo rażącego naruszenia obowiązków pracowniczych konieczną przesłanką

rozwiązania natychmiastowego umowy o pracę pozostaje przesłanka winy.

W związku z powyższym konieczne jest odniesienie się do wpływu

niepoczytalności na ocenę możliwości przypisania sprawcy winy. Podkreślenia

wymaga, że w ustalonych okolicznościach sprawy, które nie były kwestionowane

przez stronę skarżącą pracownik w chwili popełnienia czynu był niepoczytalny z

uwagi na rozpoznaną chorobę psychiczną w postaci schizofrenii paranoidalnej. W

tej sytuacji bez znaczenia dla możliwości przypisania powodowi winy pozostają

przyczyny tej choroby (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 października

2000 r., I PKN 76/00, OSNP 2002 nr 10, poz. 237). Stan niepoczytalności nie

wynikał bowiem z powodu użycia środków odurzających ale z powodu choroby

psychicznej. Niezasadny okazał się więc zarzut naruszenia art. 100 § 2 k.p., jak

powołanie w skardze orzecznictwa dotyczącego wprowadzenia się w stan

odurzenia alkoholowego. Tak więc nie zachodzi w tej sytuacji przesłanka

odpowiedzialności przewidziana w art. 425 § 2 k.c., która mogłaby mieć

zastosowanie poprzez art. 300 k.p. W tak jednoznacznie ustalonych

okolicznościach faktycznych sprawy rozstrzygnięcia wymagało, czy stan

niepoczytalności może pozostać bez wpływu na ustalenia dotyczące winy powoda.

Problem powyższy jest dosyć oczywisty. Bowiem i w tym przypadku już od dawna

stanowisko doktryny i orzecznictwa jest jasne i zgodne. Twierdzi się więc, że stan

niepoczytalności wyłącza winę pracownika i tym samym jego odpowiedzialność

opartą na tej przesłance (W. Sanetra: Wina w odpowiedzialności pracowniczej,

Warszawa – Wrocław 1975, s. 180).

Akceptując powyższe poglądy należało więc przyjąć, że w okolicznościach

niniejszej sprawy doszło do naruszenia art. 52 § 1 pkt 1 k.p. z uwagi to, że stan

niepoczytalności powoda wykluczał możliwość przypisania mu winy, stanowiącej

konieczną przesłankę zastosowania tego przepisu. Z tego powodu nieuzasadniony

okazał się więc zarzut naruszenia art. 52 § 1 pkt 1 k.p.

7

Jedynie na marginesie, gdyż w skardze kasacyjnej nie podniesiono takiego

zarzutu, należy zauważyć, że stan świadomości może oznaczać, iż oświadczenie

woli o rozwiązaniu umowy o pracę w ogóle nie zostało złożone (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 12 lutego 2010 r., II PK 204/09, OSNP 2011 nr 15-16,

poz. 202, LEX nr 584739).

Niezasadny okazał się także zarzut naruszenia przepisów art. 111

, art. 15,

art. 94 pkt 4 i 10 k.p. Należy co prawda zgodzić się z tym, że pracodawca ma

obowiązek zapewnienia pracownikom bezpiecznych warunków pracy. Jednak nie

wynika z tego, że jedyną możliwością było w okolicznościach sprawy rozwiązanie

umowy o pracę w trybie natychmiastowym. Po pierwsze, jak wynika z ustaleń,

powód nie zgłaszał gotowości do wykonywania pracy po zaistniałym zdarzeniu. Po

drugie rozwiązanie niezwłoczne umowy nie było w tej sytuacji jedynym sposobem

rozwiązania problemu. Ponadto nie ulega żadnej wątpliwości, że ten sposób

rozwiązania stosunku pracy jest sposobem wyjątkowym (nadzwyczajnym) i z tego

powodu powinien być stosowany przez pracodawcę z wyjątkową ostrożnością.

Jedynie na marginesie można w tym miejscu zauważyć, że pracodawca powinien w

tym przypadku zachować wyjątkową ostrożność właśnie z uwagi na wyjątkowe

zachowanie pracownika świadczące wyraźnie o zaburzeniach psychicznych. Poza

tym konieczność zapewnienia bezpieczeństwa pozostałym pracownikom nie

wymuszała rozwiązania niezwłocznego, gdyż powód przebywał w tym czasie na

leczeniu w szpitalu psychiatrycznym. Jak wynika z ustaleń faktycznych okoliczność

ta była znana pozwanemu pracodawcy.

Kolejny zarzut skargi kasacyjnej dotyczy naruszenia art. 8 k.p. Także i ten

zarzut okazał się nieuzasadniony.

Powołany przez skarżącego wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 lipca

2013 r., I PK 16/13 (LEX nr 1392612) nie wnosi do sprawy niczego nowego. W

wyroku tym Sąd Najwyższy podtrzymał dotychczasowe poglądy stwierdzając, że

ocena czy w danej sprawie ma zastosowanie art. 8 k.p. mieści się w granicach

swobodnego uznania sędziowskiego, wobec czego ta sfera w ramach

postępowania kasacyjnego może podlegać kontroli tylko w szczególnie rażącego i

oczywistego naruszenia prawa. W ocenie skarżącego naruszenie zasad współżycia

społecznego polega na rażącym naruszeniu obowiązków przez powoda oraz na

8

tym, że obowiązek zapłaty odszkodowania stanowi swoiste premiowanie

pracownika. Skarżący pomija jednak zasadnicze dla sprawy okoliczności jak brak

winy powoda oraz to, że pracodawca dokonał rozwiązania umowy o pracę z

naruszeniem przepisów. Ponadto należy mieć na względzie, że to na pracodawcy

spoczywa ryzyko osobowe. Zasadniczo polega ono na ponoszeniu niekorzystnych

skutków zatrudnienia (doboru) nieodpowiednich pracowników. Pomimo pewnych

wątpliwości występujących w tej kwestii z uwagi na przyczyny choroby psychicznej

powoda, jak i jego rażące zachowanie wobec pozostałych współpracowników w

żadnym razie nie można stwierdzić by w zaskarżonym wyroku doszło do

szczególnie rażącego i oczywistego naruszenia prawa. Rozstrzygając ten problem

należało również mieć na uwadze sytuację w jakiej znalazł się powód. Klauzula

generalna z art. 8 k.p. ma celu uniknięcie sytuacji, kiedy proste zastosowanie

przepisu prowadziłoby do niemożliwych do zaakceptowania skutków z powodów

celu danej regulacji prawnej lub norm moralnych. Jednak ze względu na to, że

zastosowanie art. 8 k.p. osłabia pewność prawa może to mieć miejsce jedynie w

szczególnych przypadkach oraz powinno mieć precyzyjne uzasadnienie.

Przyznanie powodowi odszkodowania w miejsce przywrócenia do pracy, choć

może budzić wątpliwości strony pozwanej, można uznać za kompromisowe

rozstrzygnięcie problemu (por. powoływany wcześnie wyrok Sądu Najwyższego

I PKN 76/00). Należy jednak także mieć na uwadze, że naruszenie przepisu art. 52

§ 1 pkt 1 stanowi uzasadnioną podstawę roszczenia o przywrócenie do pracy.

Skarżący, podobnie jak w apelacji, nie sprecyzował o którą z przesłanek z art. 8

k.p. w tym przypadku chodzi. Sąd Okręgowy niewątpliwie miał na uwadze problem

naruszenia art. 8 k.p. trafnie w tej kwestii przyjmując, że w okolicznościach sprawy

wykluczone jest zastosowanie art. 8 k.p. Także zdaniem Sądu Najwyższego z

uwagi na niepoczytalność powoda i naruszenie prawa przez pozwanego

zasądzając odszkodowanie Sąd Okręgowy nie naruszył art. 8 k.p.

Skarga kasacyjna nie była także oczywiście uzasadniona. Bowiem

przedstawione w niej wątpliwości i problemy prawne ewidentnie przeczą

twierdzeniu o jej oczywistości.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji wyroku.

9