IV CNP 38/14

Sygn. akt IV CNP 38/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 marca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Anna Kozłowska (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

SSA Jacek Grela

w sprawie ze skargi powódki M. W.

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku

Sądu Apelacyjnego

z dnia 12 listopada 2013 r.

w sprawie z powództwa J. W. i M. W.

przeciwko Skarbowi Państwa - Prezesowi Sądu Okręgowego w S.

o zadośćuczynienie i odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 marca 2015 r.,

1. oddala skargę;

2. nie obciąża powódki kosztami postępowania przed Sądem

Najwyższym.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 15 marca 2013 r. Sąd Okręgowy w S. zasądził od Skarbu

Państwa reprezentowanego przez Prezesa Sądu Okręgowego w S. na rzecz J. W. i

M. W. zadośćuczynienie w kwotach po 20.000 złotych z ustawowymi odsetkami od

dnia 5 lipca 2012 r. do dnia zapłaty, a w pozostałej części powództwo oddalił.

Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 16 listopada 1972 r. został wydany Akt

Własności Ziemi stwierdzający, iż M. i M. W. - rodzice J. W. - z mocy prawa stali się

właścicielami gospodarstwa rolnego, składającego się z działek gruntu położonych

w miejscowości J. o łącznej powierzchni 19,85 ha. W skład gospodarstwa

wchodziły działki rolne, leśne oraz działka siedliskowa. M. W. zmarł w dniu 22 lipca

1975 r. I spadek po nim, na podstawie ustawy, nabyli: żona M. W. oraz dzieci A. K.

i J. W. w częściach po 1/3, z tym, że wchodzące w skład spadku gospodarstwo

rolne z mocy ustawy nabyła żona M. W. i syn J. W. w częściach po 1/2. W dniu

15 grudnia 1980 r. M. W. zawarła z córką A. K. i jej mężem F. K. umowę

dożywocia, na mocy której przeniosła na nich udział wynoszący 3/4 części we

współwłasności gospodarstwa rolnego w zamian za dożywotnie utrzymanie. J. W.

wraz z żoną M. W. zamieszkują na działce siedliskowej, która wchodzi w skład

gospodarstwa rolnego. Przez kilkadziesiąt lat całe gospodarstwo znajdowało się

w ich wyłącznym posiadaniu. A. K. wraz z mężem F. K. od wczesnych lat 60-tych

XX wieku na stałe zamieszkiwali w W. i trudnili się pracą zawodową niezwiązaną z

rolnictwem.

W dniu 29 sierpnia 1983 r. M. W., A. K. i F. K. wnieśli o dokonanie działu

spadku i zniesienie współwłasności rzeczonego gospodarstwa rolnego.

Uczestnikiem tego postępowania był J. W. Postępowanie przed Sądem Rejonowym

w W. trwało ponad 20 lat. Sąd Rejonowy w W. postanowieniem z dnia 2 grudnia

2003 r. zniósł współwłasność gospodarstwa rolnego w ten sposób, że wszystkie

działki wchodzące w skład gospodarstwa przyznał na własność uczestnikowi

postępowania J. W. i zasądził od niego stosowne spłaty na rzecz A. i F. K. Sąd

Okręgowy w S. postanowieniem z dnia 27 kwietnia 2004 r. uchylił to postanowienie

i przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu w W. do ponownego rozpoznania.

3

Postanowieniem z dnia 14 czerwca 2004 r. Sąd Okręgowy w S. wyznaczył do

rozpoznania tej sprawy Sąd Rejonowy w S. W dniu 18 lutego 2005 r. uczestnik

postępowania J. W. darował udział wynoszący 3/4 części we współwłasności

gospodarstwa rolnego swojej córce J. W., która została wezwania do udziału w

sprawie w charakterze uczestnika postępowania. Postępowanie przed Sądem

Rejonowym w S. trwało blisko 4 lata i postanowieniem z dnia 18 lutego 2008 r. Sąd

ten dokonał działu spadku i zniesienia współwłasności w ten sposób, że działkę

siedliskową przyznał na własność uczestniczce postępowania J. W., zaś pozostałą

część gospodarstwa przyznał na własność A. i F. K. na zasadach wspólności

ustawowej małżeńskiej. Sąd zasądził również stosowne spłaty na rzecz małżonków

K. od J. W. i J. W. Sprawa zakończyła się prawomocnie dopiero dnia 26 marca

2009 r., kiedy po rozpoznaniu apelacji Sąd Okręgowy w S. częściowo zmienił

postanowienie Sądu Rejonowego w ten sposób, że skrócił termin dokonania spłaty

przez J. W. i obniżył należną od J. W. spłatę pieniężną z kwoty 189.673,81 zł do

kwoty 120.002 zł.

Sąd Okręgowy podkreślił, że powodowie dochodzili naprawienia szkody

majątkowej i niemajątkowej na podstawie art. 16 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r.

o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu

przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora

i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (Dz. U. Nr 179, poz. 1843 ze

zm.; dalej: "u.s.n.p."). J. W. w sprawie o dział spadku i zniesienie współwłasności

nie skorzystał z prawa do wniesienia skargi o stwierdzenie przewlekłości

postępowania. Sąd Okręgowy stwierdził, że w tej sytuacji podstawę prawną

określonego w pozwie roszczenia mogą stanowić art. 417, 445 i 448 k.c. Zdaniem

Sądu Okręgowego, trudno uznać, że postępowanie cywilne trwające przeszło

ćwierć wieku nie narusza prawa strony do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej

zwłoki. Postępowanie w sprawie o dział spadku i zniesienie współwłasności trwało

znacznie dłużej niż było to konieczne do wyjaśnienia okoliczności faktycznych i

prawnych w tej sprawie. Sąd Rejonowy w W. nie radził sobie z przebiegiem

postępowania oraz sprawnym i właściwym koncentrowaniem materiału

dowodowego. Zakończenie postępowania dopiero po 26 latach jest więc wynikiem

nieefektywnego prowadzenia sprawy i braku należytej staranności procesowej, co

4

wypełnia przesłanki bezprawności określonej w art. 417 k.c. Nie ulega wątpliwości,

że długotrwałe postępowanie sądowe z zasady jest związane z krzywdą moralną i

wywołuje u strony poczucie frustracji. Wprawdzie uczestnikiem postępowania w

sprawie o dział spadku i zniesienie współwłasności był wyłącznie J. W., ale jest

oczywiste, że bezprawna przewlekłość w tej sprawie bezpośrednio dotknęła

również praw M. W. Doznana przez powodów krzywda jest znaczna i stosowne do

wszystkich okoliczności są kwoty zadośćuczynienia po 20.000 zł na rzecz każdego

z powodów. W ocenie Sądu Okręgowego, nie udało się natomiast powodom

skutecznie wykazać doznania uszczerbku w dobrach majątkowych, który byłby

wynikiem dopuszczenia się przez Skarb Państwa bezprawnej przewlekłości

postępowania.

Obie strony wniosły apelacje od wyroku Sądu Okręgowego.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 12 listopada 2013 r. zmienił zaskarżony

wyrok w pkt I i III w ten sposób, że zasądził ustawowe odsetki od dnia 5 lipca 2011

r. do dnia zapłaty, zmienił zaskarżony wyrok w pkt II w ten sposób, że w tym

zakresie powództwo oddalił, oddalił apelację powoda J. W. i pozwanego w

pozostałej części, a apelację powódki M. W. w całości oraz wzajemnie zniósł

między stronami koszty postępowania apelacyjnego. Podzielił wszystkie ustalenia i

wnioski Sądu Okręgowego w zakresie oceny, że doszło do przewlekłości

postępowania w sprawie o dział spadku i zniesienie współwłasności. Podkreślił

jednak, że powódce M. W. nie przysługują roszczenia z tytułu przewlekłości

postępowania w tej sprawie, gdyż - zgodnie z art. 2, 3 ust. 5 i art. 16 u.s.n.p. -

zarówno skargę na taką przewlekłość, jak i powództwo o odszkodowanie, gdy nie

wniesiono skargi na przewlekłość postępowania, może wnieść tylko strona

(uczestnik postępowania), tymczasem powódka nie była uczestnikiem

postępowania.

Powódka M. W. wniosła skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 12 listopada 2013 r. w części

dotyczącej pkt II (oddalenia powództwa M. W.) oraz w części dotyczącej pkt III

(oddalenia apelacji M. W. w całości), zarzucając naruszenie art. 16 w związku z art.

2 oraz art. 3 ust. 5 (powinno być pkt 5) u.s.n.p., art. 417 k.c. w związku z art. 77 ust.

5

1 i 2 Konstytucji RP oraz art. 448 w związku z art. 23 i 417 k.c. oraz art. 77 ust. 1 i 2

Konstytucji RP.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarżąca zarzuciła naruszenie art. 16 w związku z art. 2 oraz art. 3 ust. 5

u.s.n.p. polegające na błędnej wykładni wyrażającej się w przyjęciu, że ta regulacja

stanowi materialną podstawę roszczenia o zadośćuczynienie za szkodę wynikającą

z przewlekłości postępowania sądowego, skoro określa krąg podmiotów

legitymowanych do wystąpienia z takim roszczeniem do uczestników postępowania

w sytuacji, gdy w świetle jednolitego orzecznictwa Sądu Najwyższego i sądów

powszechnych nie stanowi ona samoistnego źródła roszczeń o naprawienie szkody

wynikłej z przewlekłości postępowania sądowego. Zdaniem skarżącej, podstawą

takich roszczeń są przepisy kodeksu cywilnego, w tym art. 417 i 448 k.c.,

co oznacza, że zanegowanie legitymacji powódki do dochodzenia

zadośćuczynienia z powołaniem się na przepisy u.s.n.p. było wadliwe i powodowało

bezzasadne odmówienie a limine powódce ochrony prawnej w celu

zadośćuczynienia doznanej przez nią krzywdy.

Zgodnie z art. 2 ust. 1 u.s.n.p., strona (a w postępowaniu cywilnym - również

interwenient uboczny i uczestnik postępowania - art. 3 pkt 5 u.s.n.p.) może wnieść

skargę o stwierdzenie, że w postępowaniu, którego skarga dotyczy, nastąpiło

naruszenie jej prawa do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki, jeżeli

postępowanie w tej sprawie trwa dłużej, niż to konieczne dla wyjaśnienia tych

okoliczności faktycznych i prawnych, które są istotne dla rozstrzygnięcia sprawy,

albo dłużej niż to konieczne do załatwienia sprawy egzekucyjnej lub innej

dotyczącej wykonania orzeczenia sądowego (przewlekłość postępowania). Skargę

tę wnosi się w toku postępowania w sprawie (art. 5 ust. 1 u.s.n.p.). Sąd,

uwzględniając skargę, na żądanie skarżącego przyznaje od Skarbu Państwa sumę

pieniężną w wysokości od 2.000 do 20.000 zł (art. 12 ust. 4 u.s.n.p.). Jeżeli skarga

została uwzględniona, strona może w odrębnym postępowaniu dochodzić od

Skarbu Państwa również naprawienia szkody wynikłej ze stwierdzonej.

Postanowienie uwzględniające skargę wiąże sąd w postępowaniu cywilnym

o odszkodowanie lub zadośćuczynienie, co do stwierdzenia przewlekłości

6

postępowania (art. 15 ust. 1 i 2 u.s.n.p. w związku z art. 4171

§ 3 i art. 448 k.c.).

Ustawa o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy

w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez

prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki umożliwia też

stronie, która nie wniosła skargi na przewlekłość postępowania w toku

postępowania w sprawie, dochodzenie na podstawie art. 417 k.c. naprawienia

szkody wynikłej z przewlekłości, po prawomocnym zakończeniu postępowania co

do istoty sprawy (art. 16 u.s.n.p.).

Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 27 czerwca 2008 r., III CZP 25/08

(OSNC 2009, nr 9, poz. 127) podkreślił, że art. 15 i 16 u.s.n.p. stanowią tylko

swego rodzaju wzmocnienie normatywne, za pomocą którego prawodawca usuwa

wszelkie ewentualne wątpliwości co do odpowiedzialności państwa na podstawie

przepisów prawa cywilnego za szkodę wyrządzoną rozpoznaniem sprawy

w postępowaniu sądowym z nieuzasadnioną zwłoką. Wymienionym przepisom

można także przypisać funkcję norm kolizyjnych, co oznacza, że same nie kreują

jakichkolwiek praw podmiotowych ani nie stanowią podstawy prawnej dochodzenia

roszczeń cywilnoprawnych. Takiej podstawy należy poszukiwać w szczególności

w art. 445 i 448 k.c. i ich wykładni, dostosowanej do orzecznictwa Europejskiego

Trybunału Praw Człowieka dotyczącego art. 6 ust. 1 i art. 41 Konwencji o ochronie

praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada

1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284). Analogiczne stanowisko zajął Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 6 maja 2010 r., II CSK 640/09 (niepubl.), w którym

przyjął, że art. 15 u.s.n.p. nie tworzy swoistego uprawnienia do domagania się

odszkodowania lub zadośćuczynienia, ale wskazuje na możliwość uzyskania pełnej

kompensaty oraz ma charakter normy odsyłającej i określającej zakres

prejudycjalnego związania. Przepis ten nie zwalnia strony od obowiązku wykazania

przesłanek odpowiedzialności Skarbu Państwa w postaci szkody i związku

przyczynowego pomiędzy jej powstaniem a przewlekłością. Sąd Najwyższy

wskazał ponadto, że w razie zgłoszenia żądania naprawienia szkody po

prawomocnym zakończeniu postępowania w sprawie przez stronę, która nie

wniosła skargi na przewlekłość (art. 16 u.s.n.p.), rzeczą sądu w postępowaniu

cywilnym jest także ustalenie, czy doszło do zbędnej zwłoki.

7

Z wymienionych orzeczeń Sądu Najwyższego, a także z powołanych

w skardze orzeczeń sądów apelacyjnych, wynika, że art. 15 i 16 u.s.n.p. są

przepisami kolizyjnymi (lub odsyłającymi), które nie stanowią samodzielnych

podstaw odpowiedzialności odszkodowawczej z tytułu przewlekłości postępowania.

Nie oznacza to jednak, że są one pozbawione znaczenia normatywnego. Zgodnie

z art. 4171

§ 3 k.c., jeżeli szkoda została wyrządzona przez niewydanie orzeczenia

lub decyzji, gdy obowiązek ich wydania przewiduje przepis prawa, jej naprawienia

można żądać po stwierdzeniu we właściwym postępowaniu niezgodności z prawem

niewydania orzeczenia lub decyzji, chyba że przepisy odrębne stanowią inaczej.

"Właściwe postępowanie" w rozumieniu tego przepisu zostało uregulowane m.in.

w ustawie o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy

w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez

prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki. Wniesienie

skargi i jej uwzględnienie przez sąd umożliwiają dochodzenie naprawienia szkody

wynikłej ze stwierdzonej przewlekłości od Skarbu Państwa (art. 15 u.s.n.p.).

„Przepisem odrębnym” w rozumieniu art. 4171

§ 3 k.c. jest zaś art. 16 u.s.n.p., który

wyłącza konieczność uzyskania postanowienia sądu stwierdzającego przewlekłość

postępowania. W obu wypadkach uprawnienie do dochodzenia od Skarbu Państwa

odszkodowania za szkodę wyrządzoną przez przewlekłość postępowania

przysługuje wyłącznie stronie (uczestnikowi postępowania, interwenientowi

ubocznemu) postępowania, w którym doszło do przewlekłości. Przeciwne

rozumowanie przedstawione przez skarżącą prowadziłoby do paradoksalnego

wniosku, że strona postępowania (uczestnik postępowania, interwenient uboczny)

dochodząca roszczeń od Skarbu Państwa związanych z przewlekłością

postępowania jest w gorszej sytuacji niż osoba niebędąca stroną, oraz

pozbawiałoby normatywnego znaczenia regulacje zamieszczone w art. 15 i 16

u.s.n.p.

Skoro skarżącej nie przysługuje legitymacja w sprawie o naprawienie szkody

wynikłej z przewlekłości postępowania, bezprzedmiotowe są zarzuty naruszenia art.

417 k.c. w związku z art. 77 ust. 1 i 2 Konstytucji RP oraz art. 448 w związku z art.

23 i w związku z art. 417 k.c. w związku z art. 77 ust. 1 i 2 Konstytucji RP przez ich

niezastosowanie.

8

W konsekwencji należy uznać, że nie było podstaw do przyjęcia, aby wyrok

Sądu Apelacyjnego z dnia 12 listopada 2013 r. był niezgodny z prawem.

Sąd Najwyższy nie obciążył skarżącej kosztami postępowania ze względu

na szczególne okoliczności niniejszej sprawy (art. 102 k.p.c.).

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 42411

§ 1

k.p.c. orzekł, jak w sentencji.