I UK 283/14

Sygn. akt I UK 283/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 marca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania S. S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do renty rodzinnej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 18 marca 2015 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 26 marca 2014 r.,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) zasądza od Skarbu Państwa (Sądu Okręgowego) na rzecz

adwokata J. L. tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej

ubezpieczonej z urzędu w postępowaniu kasacyjnym kwotę 120

(sto dwadzieścia) zł podwyższoną o obowiązującą stawkę

podatku od towarów i usług.

UZASADNIENIE

2

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 27 czerwca 2013 r. zmienił decyzję

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 23 stycznia 2012 r. w ten sposób, że

stwierdził, iż odwołującej się S. S. przysługuje prawo do renty rodzinnej po zmarłym

mężu, poczynając od stycznia 2012 r.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że mąż odwołującej się J. S. był emerytem.

Zmarł 6 stycznia 2012 r. W stosunku do małżonków S. została orzeczona separacja

wyrokiem Sądu Okręgowego z 26 kwietnia 2006 r. Mimo orzeczonej separacji

małżonkowie po trzech latach na nowo zamieszkali wspólnie. Prowadzili wspólne

gospodarstwo domowe, utrzymywali się z otrzymywanych świadczeń, wspólnie

podejmowali decyzje, płacili rachunki. W dniu 24 listopada 2011 r. odwołująca się

złożyła do Sądu pozew o zniesienie separacji.

W ocenie Sądu Okręgowego, w takim stanie faktycznym odwołanie S. S. od

decyzji organu rentowego zasługiwało na uwzględnienie. Sąd ten wskazał, że

zgodnie z art. 65 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 1440 ze

zm.; dalej jako: „ustawa emerytalna”), renta rodzinna przysługuje uprawnionym

członkom rodziny osoby, która w chwili śmierci miała ustalone prawo do emerytury

lub renty z tytułu niezdolności do pracy lub spełniała warunki wymagane do

uzyskania jednego z tych świadczeń, natomiast w myśl ust. 2 art. 65 tej ustawy,

przy ocenie prawa do renty przyjmuje się, że osoba zmarła była całkowicie

niezdolna do pracy. Stosownie do treści art. 70 ustawy emerytalnej, wdowa ma

prawo do renty rodzinnej, jeżeli: w chwili śmierci męża osiągnęła wiek 50 lat lub

była niezdolna do pracy albo wychowuje co najmniej jedno z dzieci, wnuków lub

rodzeństwa uprawnione do renty rodzinnej po zmarłym mężu, które nie osiągnęło

16 lat, a jeżeli kształci się w szkole - 18 lat życia, lub jeżeli sprawuje pieczę nad

dzieckiem całkowicie niezdolnym do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub

całkowicie niezdolnym do pracy, uprawnionym do renty rodzinnej. Renta rodzinna

należy się zatem wdowie ze względu na ukończenie przez nią określonego wieku,

niezdolność do pracy albo sprawowanie opieki nad dziećmi. Te warunki są

wystarczające, gdy wdowa pozostawała z ubezpieczonym we wspólności

małżeńskiej. W odniesieniu do wdowy, która mimo trwania małżeństwa nie

pozostawała w takiej wspólności z mężem, ustawodawca postawił w art. 70 ust. 3

3

ustawy emerytalnej dodatkowy warunek, a mianowicie, by miała w dniu śmierci

męża prawo do alimentów z jego strony ustalone wyrokiem lub ugodą sądową. Z

ustaleń poczynionych w niniejszej sprawie nie wynika, aby istniały okoliczności

świadczące o ustaniu wspólności małżeńskiej między odwołującą się i jej mężem.

Mimo orzeczonej separacji prawnej, nie występowała bowiem między nimi

separacja faktyczna, skoro małżonkowie mieszkali razem i prowadzili wspólne

gospodarstwo domowe. W takiej zaś sytuacji nie można stwierdzić, że odwołująca

się w chwili śmierci męża nie pozostawała w nim we wspólności małżeńskiej w

rozumieniu art. 70 ust. 3 ustawy emerytalnej.

Sąd Apelacyjny, rozpoznając sprawę na skutek apelacji organu rentowego,

wyrokiem z dnia 26 marca 2014 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób,

że oddalił odwołanie S. S. od zaskarżonej decyzji.

Sąd odwoławczy uznał dokonaną przez Sąd pierwszej instancji wykładnię

przepisów za nieprawidłową, podnosząc że zgodnie z art. 614

§ 1 k.r.o., orzeczenie

separacji ma takie skutki jak rozwiązanie małżeństwa przez rozwód, chyba że

ustawa stanowi inaczej. Regulacji takiej nie zawiera jednak art. 70 ust. 3 ustawy

emerytalnej, z którego wynika, że małżonka rozwiedziona ma prawo do renty

rodzinnej jedynie wówczas, gdy małżonek zobowiązany był do alimentacji na jej

rzecz. Brak odrębnego uregulowania skutków separacji w tym przepisie powoduje

konieczność korzystania z generalnej zasady wynikającej z art. 614

§ 1 k.r.o. Innymi

słowy, użyte w art. 70 ust. 3 ustawy emerytalnej pojęcie „małżonki rozwiedzionej”

należy interpretować tak, że obejmuje ono również małżonkę pozostającą w

separacji. W tym sensie małżonka separowana nie jest wdową, lecz małżonką

rozwiedzioną, której prawo do renty rodzinnej uwarunkowane jest dodatkowymi

przesłankami wynikającymi z art. 70 ust. 3 ustawy emerytalnej. Prawomocne

(konstytutywne) orzeczenie o separacji wiąże co do tego faktu organy orzekające w

innych sprawach (art. 365 § 1 k.p.c.). Wykazanie przy użyciu zeznań świadków, że

ubezpieczona pozostawała z mężem we wspólności małżeńskiej, nie jest w stanie

uchylić tego skutku. Przesłanką orzeczenia separacji jest zupełne ustanie pożycia

między małżonkami (art. 611

§ 1 k.r.o.). Jeżeli warunek ten ustaje, możliwe jest

zniesienie separacji na zgodny wniosek stron (art. 616

§ 1 k.r.o.). Bez znaczenia dla

prawa odwołującej się do renty rodzinnej jest przy tym okoliczność złożenia przez

4

nią wniosku do Sądu o zniesienie separacji, skoro nie doszło do formalnego jej

zniesienia w formie orzeczenia sądowego.

Ubezpieczona wniosła skargę kasacyjną od wyroku Sądu drugiej instancji,

zarzucając naruszenie:

1. art. 70 ust. 3 ustawy emerytalnej, przez błędną jego wykładnię i

niesłuszne przyjęcie, że małżonka z orzeczoną separacją, pozostająca w

faktycznej wspólności majątkowej z mężem i która złożyła pozew o

zniesienie separacji, a który nie został merytorycznie rozpoznany z

powodu nagłej śmierci współmałżonka, nie spełnia warunków do nabycia

prawa do renty rodzinnej, gdy nie ma ustalonych wyrokiem lub ugodą

alimentów od współmałżonka na chwilę jego śmierci;

2. art. 614

§ 1 k.r.o., przez błędną jego wykładnię i przyjęcie, że małżonka z

orzeczoną separacją, która złożyła pozew o zniesienie separacji, a który

nie został merytorycznie rozpoznany z powodu nagłej śmierci

współmałżonka, powinna być traktowana jak małżonka rozwiedziona.

Opierając skargę na takich podstawach, odwołująca się wniosła o uchylenie

zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy. Pełnomocnik

reprezentująca ubezpieczoną w postępowaniu kasacyjnym z urzędu wniosła nadto

o zasądzenie kosztów tej pomocy prawnej, oświadczając że nie zostały one

opłacone nawet w części.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że choć okoliczność

orzeczenia separacji dla prawa do renty rodzinnej była już przedmiotem zbieżnego

ze stanowiskiem Sądu Apelacyjnego orzecznictwa Sądu Najwyższego, to jednak

nie rozpoznawano jeszcze takiej sprawy, w której małżonka pozostająca z mężem

faktycznie we wspólności małżeńskiej, złożyła pozew o zniesienie separacji,

którego jednak nie rozpoznano z powodu nagłej śmierci męża. Zdaniem skarżącej,

„okoliczność, że taki pozew został wniesiony ma niebagatelne znaczenie dla

rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, gdyż stan faktyczny jest odmienny niż stan

prawny i to stan prawny był niezgodny z rzeczywistością”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.

5

Zgodnie z przepisem art. 614

§ 1 k.r.o., orzeczenie separacji ma skutki takie,

jak rozwiązanie małżeństwa przez rozwód, chyba że ustawa stanowi inaczej.

Istnieje zatem generalna zasada, że separacja wywołuje skutki takie jak rozwód,

wyjątkiem natomiast od tej zasady jest to, iż małżonkowie separowani nie mogą

zawrzeć małżeństwa (art. 614

§ 2 k.r.o.). Do powrotu do stanu sprzed orzeczenia o

separacji wymagane jest sądowe orzeczenie o zniesieniu separacji (art. 616

§ 1 i 2

k.r.o.), które to orzeczenie ma charakter konstytutywny. Orzeczenie separacji nie

jest także prawnie obojętne dla stosunków majątkowych małżonków, bowiem

powoduje powstanie między nimi rozdzielności majątkowej (art. 54 § 1 k.r.o.).

Wreszcie zauważyć należy, że podstawą orzeczenia separacji jest zupełny rozkład

pożycia (art. 611

§ 1 k.r.o.). Orzeczenie o separacji potwierdza istniejące uprzednio

zerwanie faktycznych więzi małżeńskich, a z chwilą tego orzeczenia zerwane

zostają także istotne więzi formalnoprawne, które niewątpliwie również składają się

na pojęcie wspólności małżeńskiej. Abstrahując od małżeńskiego ustroju

majątkowego, który może być ukształtowany jako wspólność ustawowa lub

umowna, bądź też istnieć w formie rozdzielności majątkowej, małżonkowie

separowani nie mają obowiązku przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny,

którą przez swój związek założyli (art. 27 k.r.o. w związku z art. 28 § 1 k.r.o.),

bowiem w miejsce tego obowiązku może być egzekwowany obowiązek

alimentacyjny, tj. obowiązek dostarczania środków utrzymania (art. 60 § 1 k.r.o.),

bądź obowiązek zaspokajania usprawiedliwionych potrzeb małżonka niewinnego

(art. 60 § 2 k.r.o.), tak jak się to ma w przypadku małżonków rozwiedzionych. W

stosunku do małżonków separowanych wyłączone jest uprawnienie wynikające z

art. 281

k.r.o. (prawo do korzystania z mieszkania stanowiącego własność drugiego

współmałżonka w celu zaspokojenia potrzeb rodziny, jak też korzystania z jego

przedmiotów urządzenia domowego). Małżonkowie separowani nie mogą za siebie

działać w sprawach zwykłego zarządu (art. 29 k.r.o.), ani wreszcie nie są

odpowiedzialni solidarnie za zobowiązania zaciągnięte przez jednego z nich w

sprawach wynikających z zaspokajania zwykłych potrzeb rodziny. Prawa i

obowiązki małżonków objęte Działem II Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego

wynikają zatem z podstawowego założenia, iż małżonkowie, zawierając związek

małżeński, zakładają rodzinę, dla dobra której powinni współdziałać. Wszelkie te

6

powinności i wynikające z nich uprawnienia ustają wraz z orzeczeniem separacji,

od tego momentu nie istnieje zatem między małżonkami więź formalnoprawna

wynikająca z założenia rodziny. Generalnie stwierdzić należy, że w aspekcie tych

formalnoprawnych więzów status małżonków separowanych nie różni się w

zasadzie od statusu małżonków rozwiedzionych. Przesłanka uzasadniająca

orzeczenie separacji w postaci zupełnego rozkładu pożycia nie pozostawia

wątpliwości co do tego, iż jej występowanie jest jednoznaczne z brakiem

wspólności małżeńskiej w rozumieniu art. 70 ust. 3 ustawy emerytalnej.

Za życia małżonków separacja może zakończyć się w wyniku rozwiązania

małżeństwa przez rozwód, unieważnienia małżeństwa albo zniesienia separacji

orzeczeniem sądu (art. 616

§ 1 k.r.o.). Orzeczenie to ma charakter konstytutywny,

wobec czego skutki separacji ustają dopiero z chwilą zniesienia separacji przez sąd

(art. 616

§ 2 k.r.o). Samo podjęcie wspólnego pożycia przez małżonków

pozostających w separacji nie powoduje więc jej ustania i skutki wynikłe z

orzeczenia ustanawiającego separację trwają nadal. W tym kontekście bez

znaczenia jest też złożenie przez jednego z małżonków pozwu o zniesienie

separacji, bowiem pomijając nawet to, że do orzeczenia o zniesieniu separacji

konieczne jest zgodne żądanie małżonków (art. 616

§ 1 k.r.o.), brak jest w świetle

art. 616

§ 2 k.r.o. podstaw do stwierdzenia, że skutki separacji mogłyby ustać

wcześniej niż to żądanie prawomocnie rozstrzygnie sąd swoim orzeczeniem.

Z tych względów Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę

podtrzymuje wyrażany jednolicie w orzecznictwie tego Sądu pogląd (por. wyroki z 9

sierpnia 2007 r., I UK 67/07, OSNP 2008 nr 19-20, poz. 297, czy z 6 marca 2009 r.,

I UK 255/08, M.P.Pr. 2009 nr 6), że małżonka separowana musi spełniać takie

warunki uprawniające do renty rodzinnej, jakie art. 70 ust. 3 ustawy emerytalnej

stawia małżonce rozwiedzionej, przy czym za pozostającą w separacji należy

uznawać daną osobę do chwili zniesienia separacji orzeczeniem sądu. Irrelewantne

dla określenia statusu prawnego ubezpieczonej jest więc złożenie pozwu o

zniesienie separacji, niezależnie od przyczyn, dla których nie został on rozpoznany

przed dniem śmierci jej męża, jak prawidłowo stwierdził Sąd Apelacyjny.

Innymi słowy, orzeczenie sądowe o separacji wyklucza prawo wdowy do

renty rodzinnej na podstawie art. 70 ust. 3 ustawy emerytalnej, chyba że miała ona

7

w dniu śmierci męża prawo do alimentów z jego strony. Zgodnie z wyrokiem

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 maja 2014 r., SK 61/13 (OTK – A 2014 nr 5,

poz. 52) z dniem 26 maja 2014 r. przepis art. 70 ust. 3 ustawy emerytalnej stracił

bowiem moc w zakresie, w jakim uprawnienie małżonki rozwiedzionej do uzyskania

renty rodzinnej, poza spełnieniem przesłanek określonych w art. 70 ust. 1 i 2 tej

ustawy oraz wymogu posiadania w dniu śmierci męża prawa do alimentów z jego

strony, uzależniał od tego, aby alimenty były ustalone wyrokiem lub ugodą sądową.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 39814

k.p.c. orzekł

jak w sentencji wyroku.