III PK 116/14

Sygn. akt III PK 116/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 marca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Iwulski (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski (sprawozdawca)

SSN Maciej Pacuda

w sprawie z powództwa M. B.

przeciwko Hotelowi S. Spółce Akcyjnej w D.

o ustalenie i zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 18 marca 2015 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego w K.

z dnia 12 grudnia 2013 r.,

oddala skargę kasacyjna i zasądza od strony powodowej na

rzecz strony pozwanej 1 470 zł (jeden tysiąc czterysta

siedemdziesiąt) tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 12 lipca 2013 r. Sąd Rejonowy w K.: 1) ustalił, że M. B. był

zatrudniony w Hotelu S. S.A. w D. w oparciu o stosunek pracy w okresie od

2

26.03.2012 r. do 20.12.2012 r., 2) zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę

1.500,00 zł tytułem wynagrodzenia za pracę w okresie od 1.04.2012 r. do

3.04.2012 r., 3) zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 5.600,00 zł tytułem

wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy powoda wskutek choroby trwającej

łącznie do 14 dni, 4) oddalił powództwo o zapłatę wynagrodzenia chorobowego co

do kwoty 5.790,28 zł, 5) oddalił powództwo o zapłatę odszkodowania w kwocie

18.983,80 zł jako przedwczesne, 6) zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę

624,40 zł tytułem kosztów postępowania, 7) nakazał ściągnąć od pozwanego na

rzecz Skarbu Państwa kwotę 829,00 zł, a od powoda kwotę 765,00 zł tytułem

uzupełnienia opłaty od pozwu; 8) wyrokowi w pkt. 2 i 3 nadał rygor natychmiastowej

wykonalności.

Sąd I instancji ustalił, że w dniu 19.12.2011 r. powód został powołany na

stanowisko prokurenta pozwanej spółki, w związku z czym została z nim zawarta

umowa zlecenia. Za wykonywanie czynności prokurenta powód miał otrzymywać

wynagrodzenie w kwocie 14 000,00 zł brutto. W związku ze świadczeniem usług na

podstawie umowy zlecenia, powód został zgłoszony do ubezpieczenia społecznego

(bez ubezpieczenia chorobowego umożliwiającego korzystanie ze zwolnienia

lekarskiego) w okresie od 19.12.2011 r. do 31.01.2012 r. Następnie od dnia

1.02.2012 r. został objęty dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym na swój

wniosek i zgłoszony do ZUS z kodem właściwym dla zleceniobiorców. W dniu

26.03.2012 r. uchwałą Rady Nadzorczej Nr 6/2012 powód został powołany na

stanowisko prezesa zarządu pozwanej spółki. Uchwała weszła w życie z dniem

podjęcia. Uchwałą nr 13/2012 r. z dnia 26.03.2012 r. Rada Nadzorcza określiła

podstawowe warunki umowy o pracę powoda jako prezesa zarządu. Strony miała

łączyć umowa o pracę na czas nieokreślony, okres wypowiedzenia miał wynosić

trzy miesiące, a wynagrodzenie miesięczne – 15.000 zł brutto. Uchwała

wskazywała, że w okresie zatrudnienia prezesowi zarządu będzie przysługiwać

prawo do zwrotu udokumentowanych wydatków poniesionych w związku z

wykonywaniem pracy, prawo do korzystania z telefonu komórkowego i komputera

przenośnego na zasadach określonych w wewnętrznych przepisach spółki. W

okresie od 26.03.2012 r. do 3.04.2012 r. powód świadczył pracę na stanowisku

prezesa zarządu. Dokonał zatwierdzenia sprawozdania finansowego Hotelu S. S.A.

3

za 2011 rok, brał udział w posiedzeniu Rady Nadzorczej pozwanej, wypowiedział

umowę zlecenia audytorowi finansowemu, zatwierdził i podpisał listy płac za

marzec 2011 r., przyjmował korespondencję od akcjonariuszy pozwanej, dokonał

wypłaty dywidendy z zysku za 2011 r. na rzecz akcjonariuszy, brał udział w

spotkaniach z pełnomocnikiem nowego właściciela i przekazywał mu informacje

dotyczące funkcjonowania hotelu, sprawował bieżący nadzór nad działalnością

hotelu oraz reprezentował pozwaną przed CBA. W dniu 27.03.2012 r. doszło do

sprzedaży pozwanej spółki, natomiast w dniu 3.04.2012 r. nadzwyczajne walne

zgromadzenie akcjonariuszy odwołało dotychczasowych członków rady nadzorczej

oraz powoda z funkcji prezesa zarządu. Od dnia 4.04.2012 r. do 30.09.2012 r.

powód przebywał na zwolnieniu lekarskim. Powód nie otrzymał wynagrodzenia za

okres od 1 marca 2012 r. oraz wynagrodzenia chorobowego za pierwsze 14 dni

niezdolności do pracy spowodowane chorobą. Sąd Rejonowy ustalił, że powód znał

treść uchwały Rady Nadzorczej z dnia 26.03.2012 r. i po jej podjęciu natychmiast

przystąpił do wykonywania powierzonego mu stanowiska, będąc przekonany, że

pozostaje w zatrudnieniu w oparciu o stosunek pracy.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sad Rejonowy uznał, że pomimo iż nie

doszło do podpisania umowy o pracę, stanowisko Rady Nadzorczej pozwanej

spółki w sprawie zawarcia z powodem umowy o pracę było jednoznaczne i nie

pozostawiało żadnych wątpliwości. Pozwana jednocześnie nie kwestionowała, że

Rada Nadzorcza w sposób ważny podjęła uchwałę w sprawie ustalenia warunków

zatrudnienia i wynagrodzenia powoda na stanowisku prezesa zarządu. Sąd

stwierdził ponadto, że sam fakt podjęcia uchwały przez Radę Nadzorczą w sprawie

ustalenia warunków zatrudnienia prezesa zarządu i ich przyjęcie przez powoda były

wystarczające dla uznania, iż strony nawiązały w ten sposób stosunek pracy.

Jednocześnie podkreślił, że w kwestii nawiązania stosunku pracy

bezprzedmiotowym było eksponowanie faktu dotyczącego długości trwania

stosunku pracy, w tym okoliczności, że powód był prezesem pozwanej spółki tylko

przez kilka dni. Odnośnie daty rozwiązania stosunku pracy, Sąd Rejonowy uznał,

że odwołanie powoda z funkcji prezesa zarządu nie doprowadziło do rozwiązania

stosunku pracy. Rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło, zdaniem Sądu, dopiero z

chwilą podjęcia przez powoda nowego zatrudnienia, to jest w dniu 21.12.2012 r.

4

Konsekwencją ustalenia, że strony łączył stosunek pracy było zasądzenie na rzecz

powoda wynagrodzenia za pracę oraz wynagrodzenia chorobowego za pierwsze 14

dni niezdolności od pracy.

Apelację od wyroku Sądu Rejonowego wniosła pozwana zarzucając

naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 22 § 1 k.p., art. 379 § 1 k.s.h. w

zw. z art. 22 § 1 k.p., art. 25 § 1 k.p., art. 29 § 2 k.p., art. 60 k.c. w zw. z art. 300

k.p., art. 5 k.c. oraz naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 230 k.p.c. oraz

art. 233 § 1 k.p.c.

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 12 grudnia 2013 r. uwzględnił apelację

pozwanej. Zdaniem Sądu Okręgowego Sąd I instancji dokonał oceny ustalonego

stanu faktycznego z naruszeniem art. 233 k.p.c., a zaskarżone rozstrzygnięcie nie

przystawało do normy określonej w art. 22 § 1 k.p. w zakresie ustalenia, że wolą

stron było zawarcie stosunku pracy na warunkach określonych w uchwale Rady

Nadzorczej Nr 13/2012 z 26.03.2012 r. Sąd II instancji zwrócił uwagę na

okoliczności towarzyszące powołaniu powoda na członka zarządu, a mianowicie,

że decyzja ta nastąpiła w związku z wygaśnięciem mandatu dotychczasowego

prezesa zarządu oraz informacją sądu rejestrowego z 22.03.2012 r., iż brak

wniosku o wpis nowego członka zarządu w terminie 14 dni spowoduje ustanowienie

dla spółki kuratora. Dodatkowo koniecznym było podjęcie przez zarząd czynności w

związku z finalizowaniem sprzedaży pozwanej spółki nowemu kontrahentowi.

Ponadto, powód jak i członkowie Rady Nadzorczej już od lutego 2012 r. mieli

wiedzę, że dojdzie do sfinalizowania sprzedaży spółki, do czego ostatecznie doszło

29.03.2012 r. Sąd podkreślił, że ocena czy z członkiem zarządu spółki handlowej

została zawarta umowa o pracę przez dopuszczenie do jej wykonywania zależy od

okoliczności konkretnej sprawy w zakresie celów, do jakich zmierzały strony, tj. czy

zawarcie umowy o pracę nie stanowiło obejścia prawa, oraz zachowania

elementów konstrukcyjnych stosunku pracy, w tym cechy podporzadkowania w

procesie świadczenia pracy. Stwierdził, że nieuzasadnione i dowolne jest

wywiedzenie stosunku pracy m.in. z tego, że spółka musiała być w jakiś sposób

zarządzana i mieć odpowiednie „władze”. Nie podzielił przy tym oceny Sądu I

instancji, że sam fakt podjęcia uchwały przez Radę Nadzorczą w sprawie ustalenia

warunków zatrudnienia prezesa zarządu był wystarczający do uznania, że strony

5

łączył stosunek pracy. W ocenie Sądu Okręgowego uchwała rady nadzorczej nie

zastępuje oświadczenia dotyczącego zawarcia stosunku zobowiązaniowego.

Decydujące znaczenie w tym zakresie ma cel umowy wynikający z woli stron oraz

zachowanie elementów konstrukcji stosunku pracy wymienionych w art. 22 § 1 k.p.

W ocenie Sądu Okręgowego w tej sprawie powołanie powoda na członka zarządu

wynikało tylko z potrzeby podjęcia konkretnych działań, które nie przystawały do

celów umowy o pracę i zasadniczych obowiązków pracowniczych. Strony nie

zamierzały realizować uchwały Rady Nadzorczej Nr 13/2012, uchwała ta miała

charakter intencyjny oraz służyła zabezpieczeniu ewentualnych interesów powoda.

W ocenie Sądu taka praktyka stanowiła obejście przepisów prawa i nie zasługiwała

na ochronę (art. 8 k.p.). Sąd wskazał ponadto, że członkowie Rady Nadzorczej i

powód de facto nie ustalili treści umownego stosunku pracy, gdyż warunki które

zostały określone w uchwale Rady Nadzorczej z dnia 26.03.2012 r. nie miały być

realizowane. Powołując się na orzecznictwo Sądu Najwyższego podkreślił również,

że stosunek pracy ze swojej istoty zakłada trwałą więź między kontrahentami w

warunkach określonych w art. 22 § 1 k.p., a istota ciągłości świadczenia pracy w

ramach stosunku pracy tkwi w tym, że zobowiązanie pracownika nie polega na

jednorazowym wykonywaniu pewnych czynności, lecz wiąże się z wykonywaniem

określonych czynności w powtarzających się odstępach czasu, w okresie istnienia

trwałej więzi łączącej pracownika z pracodawcą.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył pełnomocnik powoda.

Zarzucono naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

art. 22 § 1 k.p. w zw. z art. 11 k.p. w zw. z art. 60 k.c. w zw. z art. 300 k.p.

poprzez uznanie, że pomiędzy stronami nie doszło do nawiązania stosunku pracy

per facta concludentia, pomimo, że strony wyraziły wolę związania się stosunkiem

pracy, a nadto przystąpiły do jego realizacji poprzez świadczenie pracy przez

powoda i odbiór tej pracy przez pozwaną spółkę - na warunkach określonych

uchwałą nr 13/2012 z dnia 26.03.2012 r.;

art. 22 § 1 k.p. poprzez przyjęcie, że nie było możliwe zawarcie stosunku

pracy z powodu braku elementu trwałości tego stosunku, podczas gdy trwała więź

między stronami stosunku pracy - jako konstytutywny element tego stosunku -

6

sprowadza się do ciągłości świadczenia pracy, a nie do faktycznego czasu trwania

stosunku pracy;

art. 83 k.c. w zw. z art. 300 k.p. polegające na nieuzasadnionym przyjęciu,

że w świetle zgromadzonego materiału dowodowego oraz poczynionych ustaleń

faktycznych strony nie zamierzały realizować uchwały Rady Nadzorczej nr 13/2012.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się nie mieć uzasadnionych podstaw.

Strona skarżąca, poprzez podniesione zarzuty naruszenia prawa

materialnego, starała się wykazać, że pomiędzy stronami sporu doszło do

nawiązania umowy o pracę per facta concludentia.

W pierwszym rzędzie należy stwierdzić, że zgodnie z art. 379 § 1 k.s.h. w

umowach pomiędzy spółką a członkiem zarządu spółkę reprezentuje rada

nadzorcza albo pełnomocnik powołany uchwałą walnego zgromadzenia.

Z jednoznacznych ustaleń faktycznych wynika, że rada nadzorcza

pozwanego pracodawcy podjęła uchwałę przewidującą zatrudnienie powoda na

podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony z wynagrodzeniem 15.000 zł

miesięcznie. Z ustaleń tych wynika także jasno, że uchwała ta nie została

zrealizowana. Nie została bowiem podpisana umowa o pracę ani przez radę

nadzorczą, ani nie został wyznaczony pełnomocnik do jej podpisania. Ustalenia te

nie były kwestionowane przez strony.

W związku z powyższym do rozważenia pozostawała jedynie jedna

możliwość ewentualnego nawiązania umownego stosunku pracy – w sposób

dorozumiany poprzez dopuszczenie powoda do świadczenia pracy.

Problem możliwości nawiązania umowy o pracę w sposób konkludentny

przez członka zarządu spółki kapitałowej jest niewątpliwie kontrowersyjny. Wynika

to przede wszystkim z tego, że wykonywanie czynności członka zarządu nie musi

łączyć się automatycznie z koniecznością zawierania umowy o pracę, jak i zresztą

jakiejkolwiek innej umowy. W orzecznictwie Sądu Najwyższego problem powyższy

był już wielokrotnie rozstrzygany, co doprowadziło do wykształcenia jednolitej linii

orzeczniczej. Tak więc zdaniem Sądu Najwyższego możliwe jest dorozumiane

7

zawarcie umowy o pracę, poprzez dopuszczenie do wykonywania pracy, także

przez członka zarządu spółki kapitałowej (zob. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

13 listopada 2013 r., I PK 94/13, LEX nr 1448692 oraz powołane tam wcześniejsze

orzeczenia Sądu Najwyższego).

Akceptując powyższy pogląd należy jednak mieć na uwadze to, że

rozstrzygnięcie w kwestii dorozumianego zawarcia umowy zawsze zależy od

okoliczności każdej sprawy. Należy również w związku z powyższym mieć na

uwadze, że większość orzeczeń Sądu Najwyższego dotyczyło sytuacji zawarcia

umowy o pracę ale z naruszeniem art. 379 § 1 k.s.h. (np. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 22 marca 2012 r., V CSK 84/11, LEX nr 1214611, czy z dnia 7 kwietnia

2009 r., I PK 215/08, OSNP 2010 nr 23-24, poz. 283). Tak więc dopuszczalne jest

sanowanie umowy o pracę z członkiem zarządu spółki akcyjnej zawartej z

naruszeniem art. 379 § 1 k.s.h. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 marca 2012 r.,

I UK 300/11, OSNP 2013 nr 17-18, poz. 209). Jednak w okolicznościach niniejszej

sprawy problem ten jest bezprzedmiotowy, gdyż strony nie zawarły umowy o pracę.

Sama uchwała rady nadzorczej ma bowiem charakter intencyjny i nie może być

utożsamiana z zawarciem umowy o pracę. Oświadczenie woli stanowi bowiem

zasadniczą treść czynności prawnej. Nie jest więc złożeniem oświadczenia woli

określone zachowanie stanowiące jedynie informację, że skutek ten zostanie

wywołany w inny sposób (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2011 r., II

PK 157/10, LEX nr 784922).

W tak ustalonych okolicznościach faktycznych należy stwierdzić, że ocena

czy z członkiem zarządu spółki kapitałowej została zawarta umowa o pracę w

sposób konkludentny (dopuszczenie do pracy) zależy od zachowania elementów

konstrukcyjnych stosunku pracy, w tym w szczególności cechy podporządkowania

pracownika w procesie świadczenia pracy (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6

października 2004 r., I PK 488/03, OSNP 2005 nr 10, poz. 145 z glosą

Ł. Pisarczyka OSP 2006 nr 1, poz. 7). Konsekwentnie więc przyjmuje się w

orzecznictwie Sądu Najwyższego, że samo wykonywanie czynności prezesa

zarządu nie jest jeszcze wystarczające do stwierdzenia, że doszło do zawarcia

umowy o pracę przez dopuszczenie do wykonywania pracy (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 20 stycznia 2010 r., II PK 178/09, LEX nr 577829).

8

Na podstawie powyższego należało przyjąć, że wykonanie jedynie kilku

jednorazowych czynności (w czasie kilku dni), które należały do obowiązków

zarządczych członka zarządu spółki nie prowadzą do konkludentnego zawarcia

umowy o pracę. Rozstrzygnięcie to wspierają ustalenia wskazujące, że powodowi

nie zostały powierzone inne obowiązki pracownicze, jak i nie jest oczywistym wola

stron co do zawarcia umowy o pracę. Należało także mieć na uwadze, że zarówno

powód, jak i członkowie rady nadzorczej byli świadomi konsekwencji zmiany

właściciela spółki. Tak więc całokształt tych dodatkowych okoliczności

usprawiedliwia rozważenie rozstrzygnięcia sporu przez Sąd Okręgowy w aspekcie

art. 8 k.p.

Wobec wyżej przyjętych rozstrzygnięć można tylko dodatkowo zauważyć, że

wobec braku jakichkolwiek działań ze strony pracodawczej zmierzających do

zawarcia umowy (realizacji uchwały rady nadzorczej) brak jest podstaw do

przyjęcia, że miały miejsce zachowania o charakterze konkludentnym. Bowiem

czynnością prawną osoby prawnej dokonaną per facta concludentia są takie

zachowania skierowane do osób trzecich, które należą do kompetencji innego

organu, a ich podejmowanie usprawiedliwia przyjęcie, że dzieje się tak zgodnie z

wolą osób uprawnionych do składania oświadczeń woli w imieniu osoby prawnej

(wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 września 2008 r., V CSK 108/08, Lex nr

465962). Tak więc w tej sytuacji należy stwierdzić, że specyfika obowiązków

członka zarządu spółki wynikających już z k.s.h. sprawia, że samo ich wykonywanie

nie może samodzielnie stanowić o nawiązaniu umowy o pracę poprzez

dopuszczenie do świadczenia pracy. Tym bardziej nie można uzasadnić zawarcia

umowy o pracę wykonaniem kilku ściśle określonych czynności zarządczych w

postaci podpisania sprawozdania finansowego i jego wykonania, zdania majątku i

dokumentów spółki nowemu właścicielowi.

W związku z powyższym wszystkie zarzuty skargi kasacyjnej oceniono jako

nieuzasadnione, a zarzut naruszenia art. 83 k.c. jako bezprzedmiotowy, gdyż Sąd

Okręgowy nie uznał pozorności zawartej umowy, czy raczej uchwały. Zaskarżony

wyrok należało więc ocenić jako zgodny z prawem. W żadnym razie nie można też

było uznać, że skarga kasacyjna była oczywiście uzasadniona, gdyż w istocie

skarżący podnosząc zarzuty naruszenia prawa materialnego dążył do

9

zakwestionowania ustaleń faktycznych i oceny dowodów. Natomiast przedstawiony

problem prawny był już wielokrotnie rozstrzygany przez Sąd Najwyższy.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji wyroku.