V KK 337/14

Sygn. akt V KK 337/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 marca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Eugeniusz Wildowicz (przewodniczący)

SSN Józef Dołhy

SSN Kazimierz Klugiewicz (sprawozdawca)

Protokolant Barbara Kobrzyńska

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Lucjana Nowakowskiego,

w sprawie A. L.,

oskarżonego z art. 13 § 1 kk w zw. z art. 282 k.k.,

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie,

w dniu 17 marca 2015 r.,

kasacji, wniesionej przez obrońcę oskarżonego,

od wyroku Sądu Okręgowego w S.,

z dnia 3 czerwca 2014 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w G.

z dnia 9 grudnia 2013 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok oraz utrzymany nim w mocy

wyrok Sądu Rejonowego w G. i sprawę przekazuje Sądowi

Rejonowemu w G. do ponownego rozpoznania,

2. zarządza zwrot na rzecz oskarżonego A. L. opłaty od kasacji

w kwocie 450 (czterysta pięćdziesiąt) złotych.

UZASADNIENIE

A. L. został oskarżony o to, że:

2

w okresie od 30 marca 2009 r. do 7 sierpnia 2009 r. w K., działając w celu

osiągnięcia korzyści majątkowej, grożąc w kierowanych trzykrotnie do A. I. listach,

wysadzeniem za pomocą gazu ziemnego i spaleniem sklepu „U.”, a także

uśpieniem jej psów, usiłował doprowadzić A. I. do niekorzystnego rozporządzenia

mieniem w postaci pieniędzy w kwocie 25.000 zł, żądając ich złożenia przy

skrzynkach pocztowych, znajdujących się naprzeciwko jego mieszkania,

zamierzonego celu nie osiągnął, z uwagi na niewykonanie w/w żądania przez

pokrzywdzoną,

tj. o czyn z art. 13 §1 k.k. w zw. z art. 282 k.k.

Wyrokiem z dnia 9 grudnia 2013 roku, Sąd Rejonowy w G. orzekł w

następujący sposób:

I. na podstawie art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. w zw. z art. 414 § 1 k.p.k. w zw. z art.

31 § 1 k.k. umorzył postępowanie karne prowadzone przeciwko A. L. o

popełnienie zarzucanego mu czynu z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 282 k.k.,

II. na podstawie art. 93 k.k. i art. 94 § 1 i 2 k.k. zastosował wobec

oskarżonego A. L. środek zabezpieczający w postaci umieszczenia go w

zakładzie psychiatrycznym, w warunkach oddziału zamkniętego.

Apelacje od wyroku Sądu Rejonowego wnieśli oskarżony A. L. i jego

obrońca.

Oskarżony A. L. w osobistej apelacji nie sformułował konkretnych zarzutów i

wniosków apelacyjnych.

Obrońca oskarżonego A. L. zaskarżył wyrok Sądu Rejonowego w całości

zarzucając obrazę przepisów postępowania, która miała wpływ na treść orzeczenia,

a mianowicie:

1. art. 424 § 2 k.p.k. poprzez poprzestanie w uzasadnieniu skarżonego

wyroku na powołaniu dowodów, na których Sąd oparł ustalenia

faktyczne i niewskazaniu dowodów, na których oparł ustalenie

poszczególnych faktów lub ich grup, co z kolei jeżeli nie uniemożliwia to

z pewnością w znaczącym stopniu utrudnia oskarżonemu podjęcie

rzeczowej polemiki ze skarżonym wyrokiem, jak również prawidłową

kontrolę instancyjną tegoż wyroku przez Sąd odwoławczy, a także błąd

w ocenie okoliczności uzasadniających zastosowanie środka

3

zabezpieczającego w postaci umieszczenia oskarżonego w

zamkniętym zakładzie psychiatrycznym;

2. art. 7 k.p.k. poprzez dowolną, a nie swobodną ocenę zebranego w

sprawie materiału dowodowego wyrażającą się w przyjęciu, że

zgromadzony w sprawie materiał dowodowy pozwala na przyjęcie, iż

oskarżony stanowi zagrożenie dla pokrzywdzonej, a zastosowanie

środka zabezpieczającego w postaci umieszczenia w zakładzie

psychiatrycznym w warunkach oddziału zamkniętego warunkuje

skuteczność terapii psychiatrycznej wobec oskarżonego, podczas gdy

zgromadzone w toku postępowania dowody, ocenione zgodnie z

zasadami logiki i doświadczenia życiowego, przedstawiały tą

okoliczność w sposób co najmniej wątpliwy.

W konkluzji obrońca oskarżonego wniósł o „zmianę zaskarżonego wyroku w

pkt II i orzeczenie co do istoty, poprzez odstąpienie od stosowania środka

zabezpieczającego w postaci umieszczenia oskarżonego w zakładzie

psychiatrycznym w warunkach oddziału zamkniętego”, ewentualnie o „uchylenie

zaskarżonego wyroku w pkt II i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do

ponownego rozpoznania”.

Sąd Okręgowy w S. wyrokiem z dnia 3 czerwca 2014 r., po rozpoznaniu

apelacji wniesionych przez oskarżonego A. L. i jego obrońcę, utrzymał w mocy

zaskarżony wyrok Sądu Rejonowego , uznając wniesione apelacje za oczywiście

bezzasadne.

Kasację od tego wyroku wniósł obrońca oskarżonego A. L. zarzucając

określone w art. 439 § 1 pkt 11 k.p.k. uchybienie, przejawiające się w tym, że Sąd

nie uchylił wyroku wydanego z uchybieniem stanowiącym bezwzględną przyczynę

odwoławczą, polegające na przeprowadzeniu w dniu 9 grudnia 2013 r. rozprawy

pod nieobecność oskarżonego, którego obecność była obowiązkowa.

W konkluzji obrońca oskarżonego wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i

utrzymanego nim w mocy wyroku Sądu Rejonowego z dnia 9 grudnia 2013 r. i o

przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.

Prokurator Prokuratury Okręgowej w pisemnej odpowiedzi na kasację

obrońcy oskarżonego wniósł o jej oddalenie, jako oczywiście bezzasadnej.

4

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje.

Kasacja obrońcy oskarżonego A. L. jest zasadna, co w konsekwencji

spowodowało uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego, a także

utrzymanego nim w mocy wyroku Sądu Rejonowego i przekazanie sprawy temu

Sądowi do ponownego rozpoznania.

Przed wyłożeniem powodów tego rodzaju rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego

niezbędne jest prześledzenie toku czynności procesowych podejmowanych w

niniejszej sprawie. W dniu 5 marca 2010 roku do Sądu Rejonowego w G. wpłynął

akt oskarżenia skierowany przeciwko A. L., oskarżonemu o czyn z art. 13 § 1 k.k. w

zw. z art. 282 k.k. Już w akcie oskarżenia wskazano, że sprawa podlega

rozpoznaniu w trybie zwyczajnym (k. 116). Postanowieniem z dnia 20 kwietnia

2011 r. Sąd Rejonowy dopuścił dowód z opinii dwóch biegłych lekarzy psychiatrów

na okoliczność stanu zdrowia psychicznego oskarżonego (k. 319 akt), a następnie

w dniu 10 czerwca 2011 r. – celem zweryfikowania swoich własnych wątpliwości –

dopuścił dowód z opinii biegłego sądowego z zakresu psychiatrii na okoliczność

tego, czy wobec oskarżonego A. L. zachodzą uzasadnione wątpliwości co do jego

poczytalności, w rozumieniu art. 79 § 1 pkt 3 k.p.k. (k. 320). W tej mierze należy

wskazać jedynie, że doktryna i orzecznictwo dopuszczają oczywiście możliwość

zasięgnięcia tzw. opinii wstępnych dla ustalenia, czy wątpliwości co do

poczytalności oskarżonego mają rzeczywiście uzasadniony charakter, ale nie

powinno to w zasadzie mieć miejsca wówczas, gdy sąd już takich uzasadnionych

wątpliwości nabył i dopuścił dowód w trybie art. 202 § 1 k.p.k.

W opinii z dnia 23 listopada 2011 roku biegli wnieśli o skierowanie A. L. na

obserwację sądowo – psychiatryczną z uwagi na podejrzenie u oskarżonego

zespołu urojeniowego na podłożu organicznym (k. 369). Postanowieniem z dnia 20

stycznia 2012 roku orzeczono wobec A. L. badanie psychiatryczne połączone z

obserwacją psychiatryczną na okres czterech tygodni (k. 433-434). Po

przeprowadzonej obserwacji sądowo-psychiatrycznej biegli stwierdzili, że A. L. jest

chory psychicznie i nie może brać udziału w postępowaniu procesowym (k. 492).

Pomimo tego Sąd Rejonowy zarządzeniem z dnia 30 lipca 2012 roku wyznaczył na

dzień 11 października 2012 roku termin rozprawy głównej, na którą wezwano

oskarżonego A. L. oraz trzech świadków. Na rozprawie w dniu 11 października

5

2012 roku przesłuchano ww. osoby. Kolejny termin rozprawy wyznaczono na dzień

5 lutego 2013 roku, na którym kontynuowano postępowanie dowodowe przy udziale

oskarżonego A. L. Również w rozprawie w dniu 25 kwietnia 2013 roku uczestniczył

oskarżony; na tym terminie przesłuchano biegłych psychiatrę i psychologa, którzy

wydawali opinię sądowo-psychiatryczną po obserwacji oskarżonego. W dniu 2

września 2013 roku do akt sprawy załączono uzupełniającą opinię sądowo –

psychiatryczną, z której wynikało, że w aktualnym stanie psychicznym oskarżony A.

L. nie może brać udziału w postępowaniu procesowym, w tym stawać przed sądem

(k. 652). Zarządzeniem z dnia 18 października 2013 roku wyznaczono na dzień 22

listopada 2013 roku termin rozprawy głównej (k. 654). Jak wynika z tego

zarządzenia o terminie rozprawy zawiadomiono oskarżonego A. L. informując go

jednocześnie, że na podstawie art. 354 § 2 k.p.k. Sąd nie zezwala na jego osobisty

udział w rozprawie biorąc pod uwagę opinię sądowo-psychiatryczną sporządzoną w

sprawie, z której wynika, iż oskarżony nie może brać udziału w rozprawach

sądowych ze względu na swój stan zdrowia (k. 655). Jednocześnie zwrócono się

do Komendanta Komisariatu Policji w C. o zapewnienie udziału w rozprawie dwóch

funkcjonariuszy Policji z uwagi na obawę co do zachowania oskarżonego, który

może domagać się osobistego udziału w rozprawie (k. 656). Termin rozprawy w

dniu 22 listopada 2013 roku został odwołany, a nowy termin rozprawy wyznaczono

na dzień 9 grudnia 2013 roku (k. 662). Jednocześnie ponownie zarządzono

zawiadomić między innymi oskarżonego o terminie rozprawy, a także przesłać mu

pismo o niedopuszczeniu do udziału w rozprawie. W dniu 28 listopada 2013 roku

do Sądu Rejonowego w G. wpłynęło pismo oskarżonego A. L., który wskazał, że

nie wie jak rozumieć doręczone mu zawiadomienie o terminie rozprawy. Oskarżony

podniósł bowiem, że z jednej strony – jak wynika z zawiadomienia – nie zezwala

mu się na osobisty udział w rozprawie, a jednocześnie poinformowano go, że w

przypadku nieusprawiedliwionego niestawiennictwa zostanie doprowadzony przez

Policję. W związku z powyższym oskarżony zwrócił się do Sądu Rejonowego z

prośbą o wyjaśnienie, czy nie będąc dopuszczony do udziału w rozprawie nie

doprowadzi go Policja, ewentualnie czy w przypadku jego stawiennictwa zostanie

dopuszczony do udziału w postępowaniu. W odpowiedzi na powyższe pismo

oskarżonemu udzielono informacji, że „zapis, że oskarżony nie zostanie

6

dopuszczony do osobistego udziału w rozprawie oznacza, że oskarżony nie

zostanie doprowadzony na tą rozprawę przez policję” (k. 681). Na rozprawie w dniu

9 grudnia 2013 roku oskarżony nie stawił się, a jak wynika z protokołu rozprawy

przewodnicząca stwierdziła, „że oskarżony został pouczony, że nie zostanie

dopuszczony do udziału w rozprawie z uwagi na treść opinii biegłych co do

możliwości uczestnictwa w rozprawie. Przy czym oskarżony składał już wyjaśnienia

w tym postępowaniu i brał udział we wszystkich rozprawach” (k. 688). Następnie

wydano postanowienie w trybie art. 376 § 2 k.p.k. o prowadzeniu rozprawy pod

nieobecność oskarżonego, „który po złożeniu wyjaśnień nie stawił się na termin

rozprawy, pouczony o niemożności wzięcia w niej udziału” oraz przesłuchano

biegłą z zakresu psychiatrii D. S. Po przeprowadzonej tego dnia rozprawie Sąd

Rejonowy wydał wyrok, mocą którego umorzył postępowanie karne przeciwko A. L.

i zastosował wobec niego środek zabezpieczający w postaci umieszczenia go w

zakładzie psychiatrycznym.

Powyższa analiza sekwencji czynności procesowych przeprowadzonych w

niniejszej sprawie prowadzi do jednoznacznego wniosku, że w sprawie zaistniała

bezwzględna przyczyna odwoławcza, o której mowa w art. 439 § 1 pkt 11 k.p.k. Jak

trafnie podnosi bowiem w kasacji obrońca oskarżonego rozprawa w dniu 9 grudnia

2013 roku została przeprowadzona pod nieobecność oskarżonego A. L., którego

obecność była obowiązkowa. W tym zakresie wskazać natomiast należy przede

wszystkim, że Sąd I instancji błędnie – powołując się na przepis art. 354 pkt 2 k.p.k.

– uniemożliwił oskarżonemu udział w rozprawie. W szczególności Sąd a quo

przeszedł do porządku nad okolicznością, że wskazany przepis ma zastosowanie w

wypadku wniosku prokuratora o umorzenie postępowania z powodu

niepoczytalności sprawcy i o zastosowanie środków zabezpieczających. W

niniejszej sprawie taki wniosek nie został przez prokuratora złożony, natomiast

został do Sądu wniesiony akt oskarżenia. Nawet natomiast gdyby tego rodzaju

wniosek został przez prokuratora złożony to winien zostać rozpoznany – co do

zasady – na rozprawie, a w zupełnie wyjątkowych sytuacjach mógłby zostać

rozpoznany na posiedzeniu. Rozprawa zaś w takiej sytuacji odbywa się na

zasadach ogólnych i zawsze bierze w niej udział prokurator, podejrzany i jego

obrońca. Nieobecność na rozprawie lub posiedzeniu podejrzanego, obrońcy lub

7

prokuratora stanowi zaś bezwzględną przesłankę odwoławczą (zob. postanowienie

SN z dnia 5 października 2005 r., II KK 139/05, LEX nr 157553; postanowienie SN

z dnia 25 maja 2005 r., III KK 90/05, LEX nr 151688). Jedynie wyjątkowo i to na

posiedzeniu (a nie na rozprawie) w przedmiocie wniosku prokuratora o umorzenie

postępowania z powodu niepoczytalności sprawcy i o zastosowanie środków

zabezpieczających, podejrzany może nie wziąć w nim udziału, jeżeli z opinii

biegłych wynika, że byłoby to niewskazane, a sąd nie uzna jego udziału za

konieczny.

W realiach niniejszej sprawy – co znajduje odzwierciedlenie chociażby w

protokole rozprawy z dnia 9 grudnia 2013 roku – Sąd Rejonowy nie tylko pouczył

oskarżonego, że nie zostanie dopuszczony do udziału w rozprawie (k. 688), ale i

zapewnił asystę dwóch funkcjonariuszy Policji, którzy w razie takiej ewentualności

mieli uniemożliwić oskarżonemu wzięcie udziału w rozprawie. Tym samym pogląd

Sądu odwoławczego, że A. L. nie został pozbawiony możliwości udziału w

rozprawie w dniu 9 grudnia 2013 roku, a jego absencja powodowana była

wyłącznie jego wyborem należy uznać za oczywiście błędny. Oskarżony podjął

przecież próbę uzyskania informacji, w jaki sposób traktować informacje zawarte w

zawiadomieniu o terminie rozprawy, w odpowiedzi na co poinformowano go, że

„zapis, że oskarżony nie zostanie dopuszczony do osobistego udziału w rozprawie

oznacza, że oskarżony nie zostanie doprowadzony na tą rozprawę przez policję” (k.

681).

W konsekwencji powyższego zupełnie niezrozumiałe jest także wydanie na

rozprawie w dniu 9 grudnia 2013 roku postanowienia na podstawie art. 376 § 2

k.p.k. o prowadzeniu rozprawy pod nieobecność oskarżonego, „który po złożeniu

wyjaśnień nie stawił się na termin rozprawy, pouczony o niemożności wzięcia w niej

udziału” (k. 689). Zgodnie z tym przepisem sąd może prowadzić rozprawę w

dalszym ciągu pomimo nieobecności oskarżonego, jeżeli oskarżony po złożeniu

wyjaśnień, zawiadomiony o terminie rozprawy odroczonej lub przerwanej, nie stawił

się na tę rozprawę bez usprawiedliwienia. Skoro w niniejszej sprawie wyraźnie

uniemożliwiono oskarżonemu uczestnictwo w rozprawie to nie sposób było

jednocześnie uznać, że A. L. nie stawił się na nią bez usprawiedliwienia. W tym

zakresie wystarczające wydaje się jednocześnie przywołanie orzecznictwa Sądu

8

Najwyższego, zgodnie z którym „wyjątkowy przepis art. 376 § 2 k.p.k. nie może być

interpretowany rozszerzająco” (zob. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego

2014 r., V KK 415/13, LEX nr 1428997). Jeżeli natomiast Sąd Okręgowy wywodzi,

że „biegli niemożność udziału oskarżonego w postępowaniu sądowym ściśle

powiązali wyłącznie z obawą ewentualnego nagannego zachowania się na sali

rozpraw, żywiąc przy tym obawę zakłócania rozpraw przez A. L. za”, to wystarczy

wskazać, że A. L. uczestniczył trzykrotnie w rozprawie przed Sądem Rejonowym

oraz w rozprawie przed Sądem Okręgowym (k. 788) i z protokołów tych rozpraw nie

wynika, aby tego rodzaju zachowania miały rzeczywiście miejsce. Gdyby zaś do

takich sytuacji dochodziło, to Sąd powinien skorzystać z możliwości, jakie

przewiduje art. 375 § 1 k.p.k., a nie przepis art. 354 pkt 2 k.p.k., który – jak

wskazano to wyżej – nie mógł mieć zastosowania w omawianej sprawie.

Podsumowując stwierdzić należy, że skoro Sąd Rejonowy na podstawie

załączonych do akt sprawy opinii ustalił, że oskarżony A. L. nie może brać udziału

w postępowaniu z uwagi na chorobę psychiczną, którą należy rozumieć jako

długotrwałą przeszkodę uniemożliwiającą prowadzenie postępowania to

obowiązkiem Sądu było wpierw rozważenie możliwości zawieszenia postępowania

w oparciu o przepis art. 22 § 1 k.p.k. na czas trwania przeszkody. Sąd Rejonowy

uznał jednak za konieczne prowadzenie rozprawy, do udziału w której nie dopuścił

oskarżonego, którego obecność była obowiązkowa, a w efekcie zakończył

postępowanie wydaniem wyroku i w konsekwencji dopuścił się uchybienia z art.

439 § 1 pkt 11 k.p.k.

Zgodnie z treścią art. 439 § 1 pkt 11 k.p.k. w przypadku wystąpienia

wskazanego wyżej uchybienia sąd odwoławczy powinien był uchylić zaskarżone

orzeczenie niezależnie od granic zaskarżenia i podniesionych zarzutów. Mimo to

Sąd Okręgowy utrzymał wadliwy wyrok w mocy, w związku z czym niezbędne

okazało się uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego i utrzymanego nim

w mocy wyroku Sądu Rejonowego oraz przekazanie sprawy temu Sądowi do

ponownego rozpoznania.

Jednocześnie zarządzono zwrot na rzecz oskarżonego A. L. opłaty od

kasacji w kwocie 450 (czterysta pięćdziesiąt) złotych.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w wyroku.

9