II UK 138/14

Sygn. akt II UK 138/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 marca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Romualda Spyt (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Korzeniowski

w sprawie z wniosku M. B.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w G.

o prawo do renty rodzinnej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 26 marca 2015 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 10 stycznia 2014 r.,

1. oddala skargę kasacyjną ;

2. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w

G. na rzecz ubezpieczonej M. B. kwotę 120 (sto dwadzieścia)

złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w

postępowaniu kasacyjnym.

UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w G. decyzją z 15 października

2012 r. odmówił ubezpieczonej M. B. prawa do renty rodzinnej po zmarłym ojcu od

2

dnia 1 października 2012 r. argumentują, że wnioskodawczyni ukończyła 25 rok

życia będąc na dopiero przedostatnim roku studiów.

Sąd Okręgowy w G. wyrokiem z dnia 8 stycznia 2013 r. zmienił zaskarżoną

decyzję i przyznał ubezpieczonej prawo do renty rodzinnej od 1 października 2012

r., a Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 10 stycznia 2014 r. oddalił apelację organu

rentowego od powyższego orzeczenia.

Sądy obydwu instancji ustaliły, że M. B., urodzona 2 września 1987 r., miała

przyznane prawo do renty rodzinnej po zmarłym ojcu do dnia 30 września 2012 r.

Wnioskodawczyni w roku akademickim 2011/2012 była studentką IV roku

niestacjonarnych studiów jednolitych magisterskich na kierunku prawo Uniwersytetu

[…]. Nie zdała wszystkich egzaminów w sesji letniej, w związku z czym w dniu 11

września 2012 r. powinna była przystąpić do egzaminu poprawkowego. Egzamin

ten zdała dopiero w terminie egzaminu warunkowego, to jest w dniu 10

października 2012 r. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, istota sporu sprowadza się do

stwierdzenia, czy odwołująca się spełnia to kryterium nabycia prawa do renty

rodzinnej na dalszy czasookres, jaką w świetle art. 68 ust. 2 ustawy z dnia 17

października 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.) jest osiągnięcie

przez dziecko 25 lat życia będąc na ostatnim roku studiów w szkole wyższej.

Kwestią kluczową jest ustalenie znaczenia sformułowania „będąc na ostatnim roku

studiów”, a ściślej rzecz ujmując - odpowiedzi wymaga pytanie, kiedy kończy się

jeden i rozpoczyna się kolejny rok studiów. Istnienie prawa wnioskodawczyni do

renty rodzinnej uzależnione jest bowiem od ustalenia, czy w dniu osiągnięcia wieku

25 lat, czyli w dniu 2 września 2012 r., była ona studentką czwartego czy też

piątego (ostatniego) roku studiów na uczelni wyższej. Według postanowień

Regulaminu Studiów Uniwersytetu, kolejny rok akademicki rozpoczyna się dla

studenta po pozytywnym złożeniu przez niego wszystkich egzaminów i uzyskaniu w

indeksie wpisu na ten rok studiów. Zasadą jest, że rok studiów kończy się 30

września, przy czym w indywidualnych przypadkach może on skończyć się

wcześniej lub później, na przykład w razie wyrażenia przez dziekana zgody na

dokonanie warunkowego wpisu na kolejny rok studiów; wówczas też rozpoczyna

się kolejny rok studiów. Terminy egzaminów poprawkowych oraz warunkowych nie

3

są zależne od czynności podejmowanych przez studenta, lecz wyznaczane są

przez władze uczelni. Zgodnie zaś z § 20 ust. 1 Regulaminu Studiów Uniwersytetu,

warunkowego zezwolenia na studiowanie w następnym okresie rozliczeniowym

udziela dziekan, na wniosek studenta, gdy student nie zaliczy poprzedniego okresu

rozliczeniowego. Zezwolenie dziekana jest podstawą wpisu studenta na następny

okres rozliczeniowy. A zatem okresem rozliczeniowym jest semestr lub rok

akademicki, który trwa od 1 października do 30 września następnego roku. W tym

kontekście trafna jest konkluzja, że wnioskodawczyni ukończyła 25 lat w okresie

rozliczeniowym odnoszącym się do IV roku studiów i w dniu 1 października 2012 r.

posiadała warunkowe zezwolenie na studiowanie w następnym okresie

rozliczeniowym, które to prawo, po zdaniu egzaminu warunkowego, zrealizowała.

Skoro więc M. B. ukończyła 25 lat w okresie wakacyjnym i w chwili rozpoczęcia

roku akademickiego była studentką ostatniego roku studiów, to przysługuje jej

prawo do renty rodzinnej za sporny okres.

Powyższy wyrok został zaskarżony skargą kasacyjną organu rentowego.

Skargę oparto na podstawie naruszenia przepisów prawa materialnego: art. 68 ust.

2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przez

uznanie, że ukończenie przez wnioskodawczynię M. B. 25 lat w okresie

wakacyjnym i niezaliczenie wszystkich egzaminów z przedostatniego IV roku

studiów uprawnia ją do renty rodzinnej od dnia 1 października 2012 r., ponieważ na

podstawie uczelnianego Regulaminu Studiów uzyskała warunkowe zezwolenie do

wpisu na następny - ostatni rok studiów. Skarżący wniósł o uchylenie w całości

zaskarżonego wyroku i rozstrzygnięcie co do istoty sprawy, a także o zasądzenie

od wnioskodawczyni kosztów postępowania kasacyjnego.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podkreślono, że stanowisko prezentowane

przez Sądy obu instancji jest sprzeczne z poglądem Sądu Najwyższego wyrażonym

w wyroku z dnia 28 października 2003 r. (II UK 138/03, OSNP 2004 nr 15,

poz. 271). W uzasadnieniu tego wyroku stwierdzono, że nie spełniła koniecznego

warunku, o którym mowa w art. 68 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, osoba, która osiągnęła 25 lat życia w trakcie

zdawania egzaminów przedostatniego roku studiów, a dwa ostatnie egzaminy z

tego roku studiów zdała już po ukończeniu 25 roku życia. Zaprezentowana przez

4

Sąd Okręgowy i Sąd Apelacyjny interpretacja art. 68 ust. 2 ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych prowadzi do rozszerzenia treści

tego przepisu, gdyż przyznaje pierwszeństwo stosowania regulaminów uczelni w

konkretnych stanach faktycznych i umożliwia dostosowywanie do ich postanowień

regulacji zawartej w przepisie ustawowym, co stanowi naruszenie prawa

materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną wnioskodawczyni wniosła o jej oddalenie

w całości i zasądzenie od skarżącego kosztów postępowania kasacyjnego, w tym

kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem chybiony jest

zarzut naruszenia prawa materialnego przy ferowaniu zaskarżonego wyroku.

Analizę prawidłowości przedmiotowego rozstrzygnięcia rozpocząć wypada

od stwierdzenia, że na gruncie unormowań ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U.

z 2013 r., poz. 1440 ze zm.; zwana dalej: ustawą o emeryturach i rentach z FUS lub

ustawą) prawo do renty zarówno z tytułu niezdolności do pracy, jak i renty

rodzinnej, ustawodawca wiąże z podleganiem ubezpieczeniu społecznemu.

Powiązanie prawa do renty rodzinnej z ubezpieczeniem społecznym polega na tym,

że osoba, po śmierci której powstaje to prawo, musi mieć odpowiednio długi okres

ubezpieczenia albo, po osiągnięciu takiego okresu, korzystać ze świadczeń z tego

ubezpieczenia - emerytury lub renty (art. 65 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS). Ubezpieczenie społeczne obejmuje także członków rodziny ubezpieczonego,

przyznając im prawo do renty rodzinnej w razie śmierci żywiciela. Prawo to

obejmuje jednak tylko tych członków rodziny, co do których na zmarłym ciążył

ustawowy obowiązek ich utrzymania, a którzy nie mieli możliwości zgłoszenia się

do własnego ubezpieczenia. Są to między innymi dzieci zmarłego. Zgodnie bowiem

z art. 68 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, dzieci własne, dzieci

drugiego małżonka i dzieci przysposobione mają prawo do renty rodzinnej:

1) do ukończenia 16 lat;

5

2) do ukończenia nauki w szkole, jeżeli przekroczyły 16 lat życia, nie dłużej

jednak niż do osiągnięcia 25 lat życia, albo

3) bez względu na wiek, jeżeli stały się całkowicie niezdolne do pracy oraz

do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolne do pracy w okresie, o którym

mowa w pkt 1 lub 2.

Generalnie prawo do renty rodzinnej przysługuj zatem tym dzieciom

zmarłego żywiciela, które ze względu na wiek lub pobieranie nauki nie mają

możliwości wykonywania pracy zarobkowej lub innej działalności stanowiącej tytuł

podlegania ubezpieczeniom społecznym. W konsekwencji tego, także prawo do

renty rodzinnej bez względu na wiek przysługuje takiemu dziecku całkowicie

niezdolnemu do pracy, jak również niezdolnemu do samodzielnej egzystencji, które

nie miało możliwości uzyskania prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, a

więc takiemu, które stało się niezdolne do pracy w czasie, gdy nie mogło podlegać

ubezpieczeniu społecznemu z powodu wieku lub uczęszczania do szkoły. Intencją

ustawodawcy było powiązanie wymienionej w art. 68 ust. 1 ustawy granicy wieku

zachowania uprawnień do renty rodzinnej (16 lat) z najniższym wiekiem, od jakiego

w świetle art. 190 § 2 k.p. wolno młodzieży podejmować zatrudnienie w charakterze

pracownika młodocianego. Celem tego unormowania jest więc zapewnienie

środków finansowych młodej osobie do dnia, gdy może ona już samodzielnie

zarabiać na swoje utrzymanie, jeżeli nie zamierza uzyskać wyższych kwalifikacji

zawodowych w drodze nauki w szkole W sytuacji kontynuowania nauki po

ukończeniu 16 roku życia (co jest powszechne), osobie takiej przysługuje prawo do

dalszej wypłaty renty rodzinnej aż do ukończenia nauki, nie dłużej niż do

osiągnięcia 25 lat życia.

Z woli ustawodawcy, z dniem ukończenia granicy wiekowej 25 lat, prawo do

renty rodzinnej ustaje bez względu na okres, jaki pozostał do zakończenia nauki w

szkole, jeżeli jest ona odbywana w szkole niebędącej szkołą wyższą. Jedyny

wyjątek w tym zakresie ustanowiony został w art. 68 ust. 2 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS. W myśl tego przepisu, jeżeli dziecko osiągnęło 25 lat życia, będąc

na ostatnim roku studiów w szkole wyższej, prawo do renty rodzinnej przedłuża się

do zakończenia tego roku studiów. Hipotezą omawianej normy prawnej objęte są

jednak tylko osoby odbywające studia w szkole wyższej (wyrok Sądu Najwyższego

6

z dnia 3 marca 2011 r., II UK 303/10, OSNP 2012 nr 7-8, poz. 98), w tym studia na

zagranicznych uczelniach (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2010 r.,

III UK 50/10, OSNP 2012 nr 3-4, poz. 49) oraz studia doktorancie prowadzone

przez Polską Akademię Nauk (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 października

2006 r., II UK 73/06, OSNP 2007 nr 21-22, poz. 205). Najwięcej kontrowersji budzi

przy tym ustalenie znaczenia użytego w tym przepisie zwrotu „będąc na ostatnim

roku studiów”. Ustawa nie zawiera jakiejkolwiek definicji tego pojęcia, ani nie odsyła

w tym zakresie do przepisów innych aktów prawnych. Odpowiedzi na pytanie o

istotę powyższego sformułowania nie daje też ani dawna ustawa z dnia 12

września 1990 r. o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 65, poz. 385 ze zm.) ani

obecnie obowiązująca ustawa z dnia 27 lipca 2005 r. - Prawo o szkolnictwie

wyższym (jednolity tekst: Dz.U. z 2012 r., poz. 572 ze zm.). Art. 144 ust. 1

pierwszej z wymienionych ustaw oraz art. 161 ust. 1 drugiej zawierają jednak

upoważnienie dla senatu uczelni do uchwalania regulaminu studiów, którego

przedmiotem, stosownie do art. 160 ust. 1 Prawa o szkolnictwie wyższym, powinna

być organizacja i tok studiów, a w ich ramach - określenie liczby lat i semestrów

studiów oraz dat ich rozpoczęcia i zakończenia. W judykaturze przyjmuje się zatem,

że określenie ostatniego roku studiów następuje na podstawie regulaminu uczelni,

a studentem ostatniego roku studiów jest osoba legitymując się stosownym wpisem

na ten rok (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 października 2003 r., II UK 138/03,

OSNP 2004 nr 15, poz. 271; z dnia 19 kwietnia 2006 r., II UK 134/05, LEX nr

1001297; z dnia 20 kwietnia 2006 r., I UK 265/05, Prawo Pracy 2006 nr 7 - 8, s. 53 i

z dnia 8 sierpnia 2007 r., II UK 1/07, OSNP 2008 nr 19 - 20, poz. 295 z glosą

krytyczną A. Wypych - Żywickiej OSP 2009 nr 3, poz. 27). Zauważa się, że

wprawdzie regulamin studiów nie ma charakteru normatywnego i nie należy do

konstytucyjnie określonych źródeł prawa (art. 87 Konstytucji RP), to jednak musi

być uznany za akt prawny konkretyzujący i uściślający znaczenie sformułowania

„ostatni rok studiów w szkole wyższej”, zamieszczonego w art. 68 ust. 2 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS. W związku z tym ustalenie, kiedy dziecko pobierające

rentę rodzinną było na ostatnim roku studiów w rozumieniu tego przepisu,

następuje na podstawie wpisu na ostatni rok studiów, dokonanego w oparciu o

regulamin obowiązujący uczelnię. W regulaminie określa się również indywidualny

7

tok studiów, w którym daty rozpoczęcia i ukończenia poszczególnych semestrów i

lat studiów nie muszą zbiegać się z datami obowiązującymi ogół studentów. W

każdym wypadku regulamin uczelni decyduje o tym, na którym roku studiów

kształci się student.

Podejmując próbę dekodowania normy prawnej zawartej w art. 68 ust. 2

ustawy o emeryturach i rentach z FUS trzeba jednak mieć na uwadze językowy

kontekst całej regulacji tego artykułu. Warto zauważyć, że w komentowanym

przepisie ustawodawca nie posłużył się określeniem „dziecko posiadające wpis na

ostatni rok studiów” ani „będące studentem ostatniego roku studiów”. Wydaje się

więc, że formalny status ubezpieczonego jako studenta ostatniego roku studiów nie

przesądza jeszcze o zachowaniu przez dziecko prawa do renty rodzinnej po

ukończeniu przez nie 25 roku życia. Analiza treści unormowań art. 68 ust. 1 i ust. 2

ustawy prowadzi do wniosku, iż decydujące znaczenie dla przesunięcia wiekowych

granic uprawnienia dziecka do przedmiotowego świadczenia jest fakt pobierania

nauki. Zatem tak jak umieszczenie na liście uczniów lub studentów szkoły nie

przesądza o zachowaniu przez dziecko prawa do renty rodzinnej po ukończeniu

16-tego roku życia, jeśli mimo legitymowania się stosownym wpisem faktycznie nie

realizuje ono obowiązku szkolnego, tak również możliwość przedłużenia wypłaty

świadczenia rentowego po osiągnięciu przez uprawnionego wieku 25 lat

uzależniona jest nie tyle od formalnego wpisu na listę studentów ostatniego roku

studiów w szkole wyższej ile od rzeczywistego studiowania na tymże roku. Sam

wpis na kolejny rok studiów ma charakter techniczny, porządkujący i ułatwiający

prowadzenie statystyki związanej z procesem nauczania w szkole wyższej. Zgodnie

z postanowieniami regulaminów wyższych uczelni, zasadniczo uzyskanie wpisu na

kolejny rok studiów następuje po zakończeniu poprzedniego roku studiów, a więc

po zaliczeniu przedmiotów objętych programem nauczania na tymże roku. Wpis na

dany rok studiów stanowi nie tylko potwierdzenie rozliczenia poprzedniego roku

akademickiego (uzyskania zaliczeń i zdania egzaminów w semestrze letnim tegoż

roku), ale jest także podstawą uczestnictwa w zajęciach w kolejnym roku

akademickim. Opisaną sytuację należy uznać za standardowa. Istnieją wszak

wyjątki od niej. Dotyczące one z jednej strony osób korzystających z

indywidualnego toku studiów, które posiadając wpis na dany rok studiów, decyzją

8

właściwego organu uczelni uzyskują zgodę na uczestniczenie w zajęciach i

zdawanie egzaminów z kolejnego roku, z drugiej zaś strony – osób, które mimo

niezaliczenia w terminie wszystkich egzaminów z przedmiotów objętych planem

nauczania na danym roku studiów, za zgodą władz uczelni uzyskują warunkowy

wpis na kolejny rok studiów, będąc zobligowanymi do zdania brakujących

egzaminów w dodatkowo wyznaczonych terminach. Są to właśnie klasyczne

przykłady niepokrywania się dat rozpoczęcia i zakończenia poszczególnych

semestrów i lat studiów z obowiązującymi ogół studentów uczelni.

Z ostatnią z wymienionych wyżej sytuacji mamy do czynienia w

rozpoznawanej sprawie. W myśl § 12 ust. 1 i 2 Regulaminu Studiów Uniwersytetu,

okresem rozliczeniowym, zgodnie z uchwałą rady wydziału, jest semestr lub rok

akademicki, trwający – zgodnie z § 7 Regulaminu – od dnia 1 października do dnia

30 września następnego roku kalendarzowego. Student, który spełnił wymagania

przewidziane w planie studiów dla danego okresu rozliczeniowego (uzyskał

wymagane zaliczenia, złożył z oceną pozytywną wymagane egzaminy, uzyskał

wymaganą liczbę punktów ECTS), uzyskuje zaliczenie tego okresu, potwierdzone

przez dziekana w indeksie i karcie okresowych osiągnieć studenta. Podstawą

uczestnictwa w zajęciach następnego okresu rozliczeniowego jest wpis na ten

okres rozliczeniowy, dokonywany przez dziekana w indeksie i karcie okresowych

osiągnieć. Stosownie do § 19 ust. 1 Regulaminu, w stosunku do studenta, który nie

zaliczył okresu rozliczeniowego, dziekan może orzec o powtarzaniu przedmiotu

objętego warunkowym zezwoleniem na studiowanie w następnym okresie

rozliczeniowym, albo powtarzaniu okresu rozliczeniowego, albo skreśleniu z listy

studentów. W świetle § 20 ust. 1 i 6 Regulaminu, warunkowego zezwolenia na

studiowanie w następnym okresie rozliczeniowym udziela dziekan na wniosek

studenta, w przypadku, gdy student nie zaliczył poprzedniego okresu

rozliczeniowego. W zezwoleniu dziekan wskazuje przedmioty, które student jest

zobowiązany zaliczyć w terminie, na który udzielono warunkowego zezwolenia.

Zezwolenie dziekana jest podstawą wpisu studenta na następny okres

rozliczeniowy. W przypadku niezdania przez studenta, w terminie, na który

udzielono warunkowego zezwolenia, egzaminów z przedmiotów wskazanych w

warunkowym zezwoleniu, dziekan orzeka w stosunku do studenta o powtarzaniu

9

okresu rozliczeniowego albo o skreśleniu z listy studentów. Opisany tryb

warunkowego zezwolenia na studiowanie w kolejnym roku mimo niezaliczenia

poprzedniego wdrożono wobec ubezpieczonej, która na tej podstawie podjęła

naukę na ostatnim roku studiów, jednocześnie zdając w wyznaczonym terminie

egzamin z przedostatniego roku i tym samym realizując warunki owego zezwolenia.

Zdaniem Sądu Najwyższego, nie traci prawa do renty rodzinnej osoba, która

ukończyła 25 lat życia w okresie wakacji studenckich po ukończeniu zajęć na

przedostatnim roku studiów a przed rozpoczęciem zajęć na ostatnim roku studiów,

na który uzyskała wpis, nawet jeśli był to wpis warunkowy. Również warunkowe

zezwolenie dziekana wydziału na studiowanie na następnym roku akademicki jest

podstawą wpisu uprawniającego studenta do uczestnictwa w zajęciach tego roku.

Osoba wpisana na ostatni rok studiów ma status studenta tego roku, nawet gdy

studiując na tym roku jednocześnie zobowiązana jest zaliczyć dodatkowe egzaminy

z poprzedniego okresu rozliczeniowego.

Odmowa przyznania tej grupie ubezpieczonych prawa do renty rodzinnej po

ukończeniu 25 roku życia byłaby tym bardziej niezrozumiała w sytuacji, gdy

judykatura zalicza do kręgu adresatów komentowanej normy prawnej także osoby,

które osiągnęły określony w przepisie wiek, powtarzając ostatni rok studiów (wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 2006 r., II UK 174/05, OSNP 2007 nr 7-8,

poz. 107) lub będąc na ostatnim roku studiów po uprzednim ukończeniu studiów

magisterskich na innym kierunku (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2006 r.,

III UK 49/06, OSNP 2007 nr 13-14, poz. 205), a więc osoby, które - jak w

pierwszym przypadku - z różnych powodów nie dochowały regulaminowego

terminu ukończenia nauki w szkole wyższej, albo - jak w drugim - kontynuowały

studia mimo możliwości podjęcia zatrudnienia zgodnego z posiadanymi już

kwalifikacjami.

Nie podzielając zatem kasacyjnego zarzutu naruszenia prawa materialnego

przy ferowaniu zaskarżonego wyroku, Sąd Najwyższy z mocy art. 39814

k.p.c.

orzekł jak w sentencji.

10