V CSK 312/14

Sygn. akt V CSK 312/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 marca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

SSN Agnieszka Piotrowska

w sprawie z powództwa "O." Spółki z o.o. w R.

przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej "N." w R.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 26 marca 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Okręgowego

w G.

z dnia 20 września 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w G. do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powódka O. Spółka z o.o. w R. wniosła o zasądzenie na jej rzecz od

pozwanej Spółdzielni Mieszkaniowej „N.” w R. kwoty 73.690,49 zł z odsetkami

ustawowymi tytułem zwrotu kwoty zapłaconej pozwanej na podstawie orzeczenia

sądowego, które następnie zostało zmienione.

W dniu 29 czerwca 2012 r. wydany został w sprawie nakaz zapłaty

w postępowaniu upominawczym, w którym orzeczono zgodnie z żądaniem pozwu.

W sprzeciwie od powyższego nakazu zapłaty pozwana wniosła o oddalenie

powództwa w całości, podnosząc że wierzytelność powódki została umorzona na

skutek złożenia przez pozwaną oświadczenia kompensacyjnego odebranego przez

powódkę w dniu 5 lipca 2011 r. Powódka zakwestionowała skuteczność potrącenia

dokonanego przez pozwaną, podnosząc, że potrącone należności, wskazane

w fakturach wystawionych przez pozwaną, nie dokumentują faktycznie istniejących

wierzytelności.

Wyrokiem z dnia 9 kwietnia 2013 r. Sąd Rejonowy w R. oddalił powództwo.

Ustalił, że na skutek powództwa pozwanej przeciwko poprzednikowi prawnemu

powódki, wyrokami Sądu Okręgowego w G. z dnia 14 października 2009 r., sygn.

akt … 246/05 oraz Sądu Apelacyjnego z dnia 14 października 2009 r., sygn. akt …

373/09 zasądzono na rzecz pozwanej łącznie kwoty 346.888,80 zł należności

głównej, koszty postępowania w kwocie 25.517,31 zł oraz odsetki ustawowe, które

na dzień 16 listopada 2009 r. wynosiły 106.438,15 zł. Z powodu wszczęcia przez

pozwaną postępowania egzekucyjnego i w celu uniknięcia przymusu

egzekucyjnego powódka w dniu 16 listopada 2009 r. zapłaciła pozwanej całość

należności. W wyniku skargi kasacyjnej powódki Sąd Najwyższy uchylił wyżej

wymieniony wyrok Sądu Apelacyjnego i przekazał sprawę do ponownego

rozpoznania. Po ponownym rozpoznaniu sprawy wyrok Sądu Okręgowego został

zmieniony wyrokiem z dnia 12 kwietnia 2011 r. poprzez oddalenie powództwa co do

kwoty 73.699,86 zł i odsetek ustawowych, a nadto zasądzenie dodatkowo kwoty

5.400 zł tytułem kosztów postępowania. Orzeczenie to jest prawomocne.

3

W dniu 17 sierpnia 2011 r. powódka w celu uniknięcia przymusu

egzekucyjnego wpłaciła pozwanej kwotę 5.400 zł przyznanych jej wyrokiem z dnia

12 kwietnia 2011 r. kosztów postępowania. Notą księgową z dnia 24 maja 2011 r.

pozwana uznała roszczenie powódki w zakresie obejmującym kwoty 5,75 zł i 3,63

zł wraz z odsetkami od dnia 24 lutego 2009 r. do dnia 24 maja 2011 r. i tę sumę

zapłaciła powódce.

Pozwana w dniu 4 lipca 2011 r. wystawiła notę księgową nr 2/2011, którą

potrąciła kwotę 73,690,49 zł tytułem wierzytelności powódki z kwotą 68.869,58 zł

tytułem należności głównej powiększonej o sumę odsetek ustawowych 8.577,36 zł

za opóźnienia w płatnościach. Jednoczenie pozwana wezwała powódkę do zapłaty

kwoty 3.736,45 zł tytułem różnicy w kwotach przedstawionych do potrącenia.

Suma przedstawiona przez pozwaną do potrącenia wynikała z siedemnastu faktur,

którymi pozwana obciążała powódkę z tytułu eksploatacji lokalu użytkowego oraz

noty odsetkowej z dnia 4 lipca 2011 r.

W ocenie Sądu Rejonowego przedmiotem powództwa było żądanie zwrotu

świadczenia nienależnego na podstawie art. 410 § 2 k.c. W wyniku ponownego

rozpoznania sprawy przez Sąd Apelacyjny odpadła pierwotna podstawa

świadczenia przez powódkę na rzecz pozwanej kwoty 73.690,49 zł. Jednakże

pozwana przedstawiła powódce do potrącenia z tą kwotą swoje wierzytelności

w kwocie przewyższającej wierzytelność powódki wynikające z faktur VAT, którymi

pozwana obciążyła powódkę z tytułu eksploatacji lokalu użytkowego. Powódka

podjęła próbę wykazania bezskuteczności oświadczenia o potrąceniu poprzez

zanegowanie zasadności należności, które pozwana przedstawiła do potrącenia.

Powódka nie przedstawiła jednak dokumentacji księgowej za okres, w którym

pozwana wystawiła przedmiotowe faktury. Przyjęcie faktury, przez co rozumiane

jest nie tylko jej rzeczywiste odebranie, ale także zaksięgowanie, wywołuje skutki

także w zakresie prawa cywilnego, uzasadniając domniemanie podjęcia czynności

cywilnoprawnej o treści określonej w tym dokumencie. Faktura stanowi bowiem

dokument księgowy wystawiany w związku ze zdarzeniem cywilnoprawnym,

z którym przepisy ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług

wiążą obowiązek podatkowy w zakresie tego podatku. W sytuacji, w której nie miało

miejsce zdarzenie cywilnoprawne o treści podanej w fakturze, niedopuszczalne

4

byłoby przyjęcie tej faktury i w konsekwencji dokonanie odliczeń podatkowych.

Mimo że powódka nie przedstawiła ewidencji faktur, to przesłuchany w charakterze

strony prezes zarządu powódki przyznał, że faktury te zostały przez powódkę

zaksięgowane. Odebranie i zaksięgowanie faktur pozwanej przez powódkę stanowi

wyraz akceptacji podstawy jej wystawienia oraz warunków w niej określonych.

Zaksięgowanie faktur stanowi również swoisty wyraz uznania wyrażonego w tej

formie roszczenia jej wystawcy. Uwzględniając powyższe Sąd odstąpił od

rozpoznawania pozostałych zarzutów podniesionych przez powódkę odnośnie do

faktur przedstawionych przez pozwaną do potrącenia jako bezskutecznych

w przypadku zaksięgowania tych dokumentów.

Ponieważ przedstawiona przez pozwaną do potrącenia z wierzytelnością

powódki wierzytelność pozwanej była wymagalna i nadawała się do dochodzenia

przed sądem, to oświadczenie pozwanej o potrąceniu było skuteczne.

Obie wierzytelności umorzyły się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej,

którą w tym przypadku była wierzytelność dochodzona przez powódkę.

Uzasadniało to oddalenie powództwa. Podstawę prawną oceny Sądu pierwszej

instancji stanowiły przepisy art. 498 § 1 k.c., art. 6 k.c. oraz art. 232 k.p.c.

Apelacja powódki wniesiona od wyroku Sądu pierwszej instancji została

oddalona wyrokiem Sądu Okręgowego w G. z dnia 20 września 2013 r. Sąd ten

uznał za prawidłowe ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji oraz ich ocenę

prawną. Dodatkowo przyjął, że pozwana oświadczenie o potrąceniu wierzytelności

złożyła w dniu 4 lipca 2011 r. W tym dniu pozwana wystawiła też notę księgowa,

którą potrąciła kwotę 73,690,49 zł ze swoją wierzytelnością obejmującą kwotę

68.869,58 zł tytułem należności głównej powiększonej o sumę odsetek ustawowych

w kwocie 8.577,36 zł za opóźnienia w płatnościach. Jednocześnie pozwana

wezwała powódkę do zapłaty kwoty 3.736,45 zł tytułem różnicy w kwotach

przedstawionych do potrącenia. Suma przedstawiona przez pozwaną do potrącenia

wynikała z siedemnastu faktur, którymi pozwana obciążała powódkę z tytułu

eksploatacji lokalu użytkowego oraz noty odsetkowej z dnia 4 lipca 2011 r.

Oświadczenie kompensacyjne wraz z notą księgową, fakturami oraz pismem

wyjaśniającym powódka odebrała w dniu 5 lipca 2011 r. Już więc od chwili

otrzymania oświadczenia kompensacyjnego powódka była w posiadaniu kompletu

5

dokumentów uzasadniających złożone przez pozwaną oświadczenie o potrąceniu,

zatem już wówczas powódka powinna była podjąć czynności mające na celu

zanegowanie złożonego przez pozwaną oświadczenia o potrąceniu. Powódka

tymczasem nawet w złożonym pozwie z dnia 30 kwietnia 2012 r. zaniechała

powyższych czynności, wskazując jedynie na fakt wystawienia noty uznaniowej nr

2/2011 z dnia 4 lipca 2011 r. Przyjęcie przez pozwaną oświadczenia o potrąceniu

oraz fakt zaksięgowania faktur przedstawionych przez pozwaną do potrącenia ma

znaczenie nie tyle w zakresie utożsamienia powyższych czynności z uznaniem

roszczenia przez powódkę, co z powstaniem po jej stronie możliwości podjęcia

czynności mających na celu sprawdzenie, czy świadczenie jest zasadne co do

zasady i wysokości. Faktura nie stanowi źródła zobowiązania i spełnia przede

wszystkim funkcję rozliczeniową. Jednakże przepisy regulujące wystawianie

dokumentów prywatnych w postaci faktur VAT, nakładają daleko idące rygory na

podmioty uprawnione do ich wystawiania. W szczególności art. 106 ustawy z dnia

11 marca 2004 roku o podatku od towarów i usług nakłada obowiązek wystawienia

faktury dokumentującej rzeczywisty obrót gospodarczy, tj. odzwierciedlającej

prawdziwe zdarzenie gospodarcze. Przyjęcie faktur przez powódkę i ich

zaksięgowanie, stanowiło potwierdzenie pewnego zdarzenia cywilnoprawnego,

stworzenie domniemania dokonania czynności prawnych, wynikających z treści

faktur oraz zaistnienia obowiązku zapłaty za wykonaną czynność prawną. Powódka

w postępowaniu sądowym kwestionowała zasadność faktur przedstawionych przez

pozwaną do potrącenia. Jednakże przed wytoczeniem powództwa powódka przez

okres niespełna roku nie zwróciła pozwanej spornych faktur, nie kwestionowała ich

odbioru, nie odesłała ich i nie wniosła o dokonanie ich korekty. Z tych względów

Sąd Okręgowy uznał przedstawioną do potrącenia wierzytelność za wykazaną.

Skoro powódka w chwili wytaczania powództwa miała świadomość

złożonego niespełna rok wcześniej przez pozwaną oświadczenia o potrąceniu, zaś

kwestionowała zasadność przedstawionych przez pozwaną do potrącenia

wierzytelności, a przy tym nie zwróciła pozwanej spornych faktur, nie

kwestionowała ich odbioru, nie odesłała ich oraz nie wniosła o dokonanie ich

korekty, to na niej spoczywał ciężar wykazania braku skuteczności potrącenia.

Powódka poza własnymi twierdzeniami nie zakwestionowała skutecznie wysokości

6

faktur VAT, którymi pozwana obciążyła powódkę z tytułu eksploatacji lokalu

użytkowego, a które to należności przedstawiła następnie powódce do potrącenia.

Słusznie zatem uznał Sąd Rejonowy, że pozwana skutecznie potrąciła swoje

wierzytelności z wierzytelnością powódki dochodzoną pozwem.

Wyrok Sądu Okręgowego został zaskarżony w całości skargą kasacyjną

wniesioną przez powódkę. W ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983

§ 1 pkt 1

k.p.c. podniesiono zarzut naruszenia:

- art. 6 k.c.,

- art. 6 k.c. w zw. z art. 498 k.c.,

- art. 6 k.c. w zw. z art. 4 ust. 1 i 11

ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych,

- art. 4 ust. 8 zdanie ostatnie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych,

- art. 123 § 1 pkt 2 w zw. z art. 6 k.c.,

- art. 498 § 1 i § 2 k.c.,

- art. 106 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług,

- art. 86 ust. 10 pkt 1, ust. 11 i 13 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od

towarów i usług oraz art. 15 ust. 4d i 4e ustawy o podatku dochodowym od osób

prawnych,

- art. 498 k.c.

W ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. zarzucono

naruszenie:

- art. 3 k.p.c. i art. 232 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.,

- art. 32 ust. 1 i art. 45 ust. 1 Konstytucji,

- art. 328 § 2 k.p.c. zw. z art. 391 § 1 k.p.c.,

- art. 213 § 2 k.p.c. w zw. z art. 229 k.p.c. oraz w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. względnie

art. 213 § 2 w zw. z art. 230 k.p.c. oraz w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., względnie art.

213 § 2 k.p.c. w zw. z art. 231 k.p.c. oraz w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.,

- art. 213 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 123 § 1 pkt 2 k.c.,

7

- art. 231 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.,

- art. 378 k.p.c. w zw. z art. 382 k.p.c. w zw. z art. 386 § 1 k.p.c., względnie art. 386

§ 4 k.p.c.,

- art. 382 k.p.c. w zw. z art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.,

- art. 187 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.,

- art. 378 § 1 k.p.c. oraz art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.,

- art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

Powódka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz

poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej Instancji i przekazanie sprawy Sądowi

pierwszej instancji do ponownego rozpoznania względnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w całości i przekazanie sprawy temu

Sądowi do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku

w całości i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez uwzględnienie powództwa

w całości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I. Uzasadnienie Sądu drugiej instancji odpowiada kryteriom określonym w art.

328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. Zawiera bowiem jednoznacznie ustaloną

podstawę faktyczną i prawną rozstrzygnięcia. Ewentualne błędy w wywodzie

prawnym, czy nieodniesienie się przez Sąd do części zarzutów podniesionych

w apelacji nie są brakami tego rodzaju, aby uniemożliwiały przeprowadzenie

kontroli kasacyjnej zaskarżonego orzeczenia. Z tej przyczyny zarzuty naruszenia

art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 328 § 2

i art. 391 § 1 k.p.c. są bezzasadne. Wprawdzie Sąd Okręgowy nie wskazał przepisu

prawnego, na podstawie którego uznał, że ciężar dowodu wykazania, iż pozwanej

nie przysługuje potrącona wierzytelność obciąża powódkę, ale wskazał

jednoznacznie przyczyny swojego stanowiska, a mianowicie zastosowanie

w sprawie domniemania faktycznego uzasadniającego uznanie istnienia

wierzytelności pozwanej objętej potrąceniem. Abstrahując w tym miejscu od kwestii

prawidłowości posłużenia się przez Sąd Okręgowy domniemaniem faktycznym

w okolicznościach rozpoznanej sprawy należy wskazać, że stanowisko Sądu

8

drugiej instancji nawiązuje do wyjaśnionej w orzecznictwie sytuacji, w której

w trakcie postępowania sądowego dochodzi do przejścia ciężaru dowodu z jednej

na drugą stronę procesową. W razie bowiem sprostania przez stronę powodową

ciężarowi udowodnienia faktów uzasadniających jej roszczenie na stronie pozwanej

spoczywa ciężar udowodnienia ekscepcji i faktów uzasadniających jej zdaniem

oddalenie powództwa (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 20 kwietnia 1982 r.,

I CR 79/82, nie publ. oraz z dnia 9 sierpnia 2011 r., IBP 3/11, OSNP 2012, nr 19-20,

poz. 240). Podobnie dochodzi do zmiany strony, na której spoczywa ciężar dowodu,

jeżeli jedna ze stron swoim postępowaniem uniemożliwia lub poważnie utrudnia

wskazanie okoliczności drugiej stronie, na której spoczywa ciężar dowodu co do

tego, że okoliczności takie nie zachodziły (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

3 marca 1971 r., II PR 453/70, BSN 1971, nr 9, poz. 149).

Niezasadny jest zarzut naruszenia art. 213 § 2 k.p.c. w zw. z art. 229 k.p.c.

oraz w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., względnie art. 213 § 2 w zw. z art. 230 k.p.c. oraz

w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., względnie art. 213 § 2 zw. z art. 231 k.p.c. oraz w zw.

z art. 391 § 1 k.p.c., nadto zarzut naruszenia art. 213 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1

i art. 123 § 1 pkt 2 k.c. Sąd drugiej instancji nie przyjął, aby zaistniała sytuacja

procesowa podpadała pod hipotezę art. 213 § 2 k.p.c. (uznanie powództwa)

w związku z przyznaniem faktów przez stronę powodową (art. 229 k.p.c.),

uznaniem faktów za przyznanych przez sąd (art. 230 k.p.c.), zastosowanym

domniemaniem faktycznym (art. 231 k.p.c.) lub uznaniem roszczenia (art. 123 § 1

pkt 2 k.c.). Sąd nie oceniał też jakichkolwiek przesłanek określonych w art. 213 § 2

k.p.c., tj. sprzeczności uznania z prawem lub zasadami współżycia społecznego

albo zamiaru obejścia prawa, wyłączających związanie sądu uznaniem powództwa.

Ubocznie dodać należy, iż w razie przyjęcia, że w sprawie doszło do uznania

powództwa – co w istocie miałoby dotyczyć uznania przez stronę powodową

podniesionego przez pozwaną zarzutu potrącenia – zbędne byłoby odwoływanie

się przez Sąd do konstrukcji domniemania faktycznego. Już samo zastosowanie art.

231 k.p.c. świadczy o tym, że Sąd dokonał samodzielnych ustaleń fatycznych i na

ustalonej przez siebie podstawie faktycznej rozstrzygnął merytorycznie spór między

stronami, w którym pozwana podniosła zarzut nieistnienia wierzytelności

dochodzonej przez powódkę wskutek jej umorzenia w związku ze złożonym przez

9

pozwaną przed wszczęciem postępowania sądowego oświadczeniem o potrąceniu.

Odwołanie się w skardze kasacyjnej do art. 213 § 2 k.p.c. stanowi więc

samodzielną, a zarazem nieuzasadnioną próbę powódki kwalifikacji stanowiska

prawnego Sądu drugiej instancji, które doprowadziło do wydania niekorzystnego

dla niej orzeczenia.

Niezasadny jest także zarzut naruszenia art. 32 ust. 1 i art. 45 ust. 1

Konstytucji. Pomijając, że zarzut naruszenia przepisów Konstytucji nie może być

przedmiotem samodzielnego zarzutu kasacyjnego podniesionego w ramach

podstawy kasacyjnej z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c., to nie można uznać, aby powódka

została pozbawiona prawa do bezstronnego sądu, oraz, aby w postępowaniu

naruszono obowiązek przestrzegania zasady równego traktowania przez to, że Sąd

meriti przyjął, iż na powódce spoczywa ciężar dowodu nieistnienia albo istnienia

w innej wysokości wierzytelności pozwanej poddanej do potrącenia

z wierzytelnością powódki w sytuacji, w której - według oceny tego Sądu - istniały

podstawy do ustalenia istnienia potrąconej przez pozwaną wierzytelności na

podstawie zastosowanego domniemania faktycznego. Nawet błędna ocena prawna

Sądu drugiej instancji tej kwestii, uzasadniająca zarzut naruszenia odpowiednich

przepisów prawa materialnego lub procesowego, nie oznacza zarazem naruszenia

wskazanych wyżej przepisów konstytucyjnych.

Uzasadniony jest natomiast zarzut naruszenia art. 187 § 1 k.p.c. przez

przyjęcie, że strona powodowa miała obowiązek przedstawienia już w pozwie

faktów i dowodów mających znaczenie dla ewentualnych przyszłych zarzutów,

które w sprawie mogła podnieść strona przeciwna, w szczególności mających

znaczenie dla oceny ewentualnego zarzutu pozwanej potrącenia dochodzonej

wierzytelności z wierzytelnością pozwanej. Zgodnie z art. 187 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.,

pozew powinien zawierać m.in. dokładne określone żądanie oraz przytoczenie

okoliczności faktycznych uzasadniających żądanie. Na tej podstawie powód ma

obowiązek przedstawienia faktów uzasadniających jego żądanie. Nie ma natomiast

obowiązku przytaczania i odnoszenia się do okoliczności, które mogą być podstawą

ewentualnego zarzutu strony przeciwnej, w tym przypadku o istnieniu dochodzonej

wierzytelności mimo złożenia przed wszczęciem postępowania przez stronę

pozwaną oświadczenia o jej potrąceniu z wierzytelnością wzajemną. Wniesienie

10

pozwu przeciwko pozwanej obejmującego żądanie zasadzenia określonej

wierzytelności, która wcześniej została objęta oświadczeniem pozwanej

o potrąceniu, było dostatecznym wyrazem stanowiska powódki o nieskuteczności

złożonego przez pozwaną oświadczenia o potrąceniu. Z tych względów niezasadne

było wyciąganie wobec strony powodowej negatywnych konsekwencji prawnych

odnoszących się do ciężaru dowodu istnienia spornej wierzytelności pozwanej

wobec powódki także z tej przyczyny, że powódka nie odniosła się już w pozwie do

potrącenia dokonanego przez stronę przeciwną przed wniesieniem pozwu.

Sąd drugiej instancji nie odniósł się, naruszając w ten sposób art. 382 k.p.c.,

do części materiału dowodowego, tj. pisma powódki z dnia 25 lipca 2011 r. –

zawierającego oświadczenie powódki o nieuznaniu oświadczenia pozwanej

o potrąceniu z dnia 4 lipca 2011 r. (k. 121), pism powódki stanowiących odpowiedzi

na wystawione przez pozwaną wezwania do zapłaty (k. 127-129) i dokumentu

w postaci opinii biegłej wydanej w sprawie o sygn. akt … 125/10 (k. 130). Było to

konsekwencją, co wywieść można z analizy oceny prawnej Sądu Okręgowego

przedstawionej w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że dla zastosowania

w sprawie konstrukcji domniemania faktycznego przesądzające znaczenie miały

okoliczności w postaci przyjęcia i zaksięgowania przez powódkę faktur

wystawionych przez pozwaną. Zatem wobec nie zwrócenia tych faktur przez

powódkę i nie żądania ich korekt inne fakty i dowody dla wykazania

kwestionowania przez powódkę zasadności należności ujętych przez pozwaną

w fakturach albo sporu co do ich wysokości, Sąd uznał za prawnie irrelewantne.

Jednakże, co zostanie bliżej wyjaśnione w dalszej części uzasadnienia,

zastosowanie domniemania faktycznego, tak jak ocena dowodów, nie może

polegać na selektywnym wyborze pewnych okoliczności uzasadniających

zastosowanie domniemania z pominięciem innych faktów mających znaczenie dla

ustalenia spornego faktu. Wskazane dowody – nie wdając się w ich ocenę –

zmierzały do wykazania, że powódka przed wszczęciem postępowania sądowego

kwestionowała wobec pozwanej istnienie jej wierzytelności poddanej do potrącenia

oraz jej zasadność.

II. Zgodnie z art. 6 k.c., ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie,

która z faktu tego wywodzi skutki prawne. Przepis ten, adresowany do sądu,

11

określa która ze stron powinna wykazać fakty, z których wyciąga dla siebie

korzystne skutki prawne, a w konsekwencji którą też dotkną skutki niepowodzenia

ich udowodnienia (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 15 lipca 2010 r., IV CSK

25/10, nie publ. oraz z dnia 29 kwietnia 2011 r., I CSK 517/10, nie publ.). Przez

fakty w rozumieniu wymienionego wyżej przepisu należy rozumieć wszelkie

okoliczności, z którymi normy prawa materialnego wiążą skutki prawne, w tym więc

powstanie i treść stosunku prawnego. Uwzględniając treść tego przepisu

wierzyciela dochodzącego od dłużnika spełnienia świadczenia obciąża ciężar

wykazania przysługującej mu wobec dłużnika wierzytelności, tj. wykazania

wszystkich faktów, z którymi właściwe przepisy materialne wiążą powstanie

wierzytelności o określonej treści i rozmiarze.

Taką samą zasadę należy przyjąć w odniesieniu do wierzyciela, który jako

pozwany w postępowaniu sądowym broni się zarzutem potrącenia własnej

wierzytelności z wierzytelnością dochodzoną przez powoda. Potrącenie jest

dokonywane za pomocą oświadczenia woli wierzyciela złożonego dłużnikowi,

a zarazem wierzycielowi wzajemnemu. Wskutek złożenia oświadczenia

o potrąceniu dochodzi do umorzenia obu wierzytelności do wysokości

wierzytelności niższej (art. 498 § 2 k.c.). Oświadczenie o potrąceniu staje się

skuteczne z chwilą dojścia do adresata - wierzyciela, a zarazem dłużnika

potrącającego - przy czym, jak stanowi art. 499 zdanie drugie k.c., ma moc

wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe, czyli od chwili, kiedy

zaistniał stan potrącalności wierzytelności. Ze względu na skutek określony w art.

498 § 2 k.c., potrącenie spełnia funkcję egzekucyjną, gdyż potrącający

zaspokaja się z tego, co powinien świadczyć swojemu wierzycielowi. Poza tym

potrącenie spełnia funkcję zapłaty, gdyż zwalnia dłużnika od realnego spełnienia

świadczenia wierzycielowi (por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 4 września 2013 r., III CZP 26/13, OSNC 2014, nr 6,

poz. 55 i wskazane w nim orzecznictwo). W razie sporu co do skuteczności

dokonanego potrącenia, to potrącającego - z uwagi na funkcję, jaką spełnia

potrącenie – obciąża ciężar wykazania, że przysługiwała mu wobec dłużnika-

wierzyciela wzajemnego określona wierzytelność poddana do potrącenia, gdyż to

on stara się wyciągnąć z podniesionego zarzutu potrącenia korzystne dla siebie

12

skutki prawne (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 16 listopada 1998 r., I CKN

892/97, nie publ., z dnia 14 lutego 2002 r., V CKN 745/00, nie publ., z dnia

9 września 2004 r., II CK 483/03, nie publ. z dnia 20 grudnia 2006 r., IV CSK

299/06, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 września 1983 r., I CZ 105/83,

nie publ.). Samo zgłoszenie zarzutu potrącenia w procesie o zapłatę wierzytelności

wzajemnej nie oznacza bowiem, że rzeczywiście nastąpiły skutki materialnoprawne

określone w art. 498 i 499 k.c. (por. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

29 września 2010 r., V CSK 43/10, nie publ. oraz z dnia 23 sierpnia 2012 r., II CSK

21/12, nie publ.). Ciężaru dowodu istnienia i wysokości wierzytelności poddanej do

potrącenia nie zmieniają nawet takie czynności dłużnika-wierzyciela wzajemnego

podjęte przez niego przed wszczęciem postępowania sądowego, które można

zakwalifikować jako uznanie niewłaściwe długu. W takim bowiem przypadku

wywołują one jedynie skutki przewidziane w prawie materialnym polegające na

przerwaniu biegu terminu przedawnienia (art. 123 § 1 pkt 2 k.c.), podobnie jak

uznanie właściwe długu. W orzecznictwie przyjmuje się, że nawet uznanie długu

wywołuje jedynie skutki materialnoprawne określone w art. 123 § 1 pkt 2 k.c.

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 listopada 2011 r., II CSK 70/11, nie publ.).

Nie wpływa ono jednak na ciężar dowodu w razie późniejszego sporu między

stronami co do istnienia lub wysokości uznanej wierzytelności. Należy mieć bowiem

na uwadze, że prawie polskim nie jest znane abstrakcyjne uznanie długu, tj. takie

uznanie, które jest samoistnym źródłem zobowiązania, powstającym niezależnie od

tego, czy uznany dług istniał w rzeczywistości (por. orzeczenie Sądu Najwyższego

z dnia 1 maja 1961 r., I CR 540/60, OSNC 1963, nr 3, poz. 53).

III. Artykuł 231 k.p.c. stanowi, że sąd może uznać za ustalone fakty mające

istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, jeżeli wniosek taki można

wyprowadzić z innych ustalonych faktów (domniemanie faktyczne). Przepis ten,

obok przepisów zawartych w art. 228, art. 229, art. 230 i art. 234 k.p.c., pozwala

sądowi na dokonanie ustaleń faktycznych w inny sposób niż poprzez

przeprowadzenie postępowania dowodowego. Zastosowanie tego przepisu polega

na ustaleniu określonego faktu (lub jego braku) istotnego dla rozstrzygnięcia

sprawy za pomocą wnioskowania uwzględniającego reguły logicznego

rozumowania, zasady wiedzy i doświadczenia życiowego na podstawie innych

13

ustalonych w sprawie faktów. Skorzystanie z możliwości poczynienia ustaleń

faktycznych przy zastosowaniu domniemania faktycznego, powinno mieć miejsce

tylko w razie braku bezpośrednich środków dowodowych albo gdy istnieją znaczne

utrudnienia dla wykazania istotnego dla rozstrzygnięcia sprawy faktu (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 2010 r., I CSK 11/10, z dnia 12 kwietnia

2001 r., II CKN 410/00, nie publ. i z dnia 18 maja 2012 r., IV CSK 486/11, nie publ.

oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 2014 r., V CSK 87/13, nie

publ.). Domniemanie faktyczne nie powinno być stosowane wtedy, gdy wynik

rozumowania, na którym jest oparte, jest w dużym stopniu niepewny,

a jednocześnie istnienie obiektywna możliwość, nie wiążąca się z nadmiernymi

trudnościami, wykazania spornego faktu przez stronę środkami dowodowymi.

Zastosowanie domniemania faktycznego zawsze należy ocenić in concreto przy

uwzględnieniu wszystkich okoliczności danej sprawy. Zastosowanie art. 231 k.p.c.

nie wpływa na ciężar dowodu w znaczeniu materialnoprawnym (wynikającym z art.

6 k.c.), gdyż pozwala jedynie na ustalenie spornego faktu bez przeprowadzenia

postępowania dowodowego. W takim wypadku twierdzenia i dowodzenia wymagają

jedynie fakty składające się na podstawę faktyczną domniemania (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 27 lipca 2010 r., II CSK 119/10, nie publ.). W razie

zastosowania domniemania faktycznego strony, na której spoczywał ciężar dowodu,

nie dotkną negatywne konsekwencje wynikające z nieprzedstawienia przez nią

dowodów na okoliczność, z której istnieniem wiąże ona korzystne dla siebie skutki

prawne. Innymi słowy, zastosowanie domniemania faktycznego zwalnia tę stronę

z konieczności przedstawienia bezpośrednich dowodów na sporny fakt, jeżeli

wykaże ona inne okoliczności uzasadniające ustalenie istotnego dla rozstrzygnięcia

sprawy faktu na podstawie wnioskowania opartego na podstawie art. 231 k.p.c.

IV. Uwzględniając powyższe uwagi o charakterze ogólnym, to pozwaną jako

powołującą się na umorzenie dochodzonej wierzytelności wskutek złożenia przez

nią oświadczenia o potrąceniu, obciążał, zgodnie z art. 6 k.c., ciężar dowodu

okoliczności świadczących o powstaniu i wysokości wierzytelności wobec powódki

poddanej do potrącenia z wierzytelnością dochodzoną powództwem. Tym bardziej,

jeśli uwzględni się także rodzaj tej wierzytelności obejmującej opłaty eksploatacyjne

należne pozwanej spółdzielni mieszkaniowej, do której mają zastosowania

14

szczególne reguły prawne zawarte w art. 4 ust. 1, ust. 11

i ust. 8 ustawy z dnia 15

grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (obecnie jedn. tekst: Dz.U.

z 2013 r., poz. 1222 ze zm.). W sporze dotyczącym wysokości opłat

eksploatacyjnych ciężar wykazania prawidłowości naliczenia prawidłowości tych

opłat, a następnie ich zmiany, obciąża spółdzielnię niezależnie od tego, czy jest

ona powódką, czy pozwaną w sprawie (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

17 listopada 2004 r., IV CK 215/04 i IV CK 220/04, nie publ. oraz z dnia

3 października 2014 r., V CNP 66/13, nie publ.). Sąd drugiej instancji ustalił

istnienie i wysokość tej wierzytelności na podstawie domniemania faktycznego

opartego na przesłankach wnioskowania, którymi były wystawienie faktur przez

pozwaną oraz ich przyjęcie i zaksięgowanie przez powódkę bez ich zwrotu lub

żądania ich korekt. Konsekwencją tego stanowisko było to, że z jednej strony

pozwanej nie dotknęły negatywne konsekwencje wynikające z nieprzedstawienia

innych dowodów na okoliczność istnienia i wysokość wierzytelności pozwanej

wobec powódki, a z drugiej strony uznanie, że powódkę obciążał ciężar dowodu,

że pozwanej nie przysługuje potrącona wierzytelność lub, że przysługuje, ale

w innej wysokości.

Mimo, że z przepisów prawa podatkowego wynika, pod rygorem

konsekwencji karnych (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 30 września 2003 r., I KZP 22/03, OSNKW 2003, nr 9-10, poz. 75),

obowiązek odzwierciedlenia w fakturze przez podatnika zobowiązanego do jej

wystawienia, rzeczywistego zdarzenia gospodarczego, z którym właściwe przepisy

podatkowe wiążą obowiązek zapłaty określonego podatku, to do dokumentu tego

nie ma zastosowanie domniemanie prawdziwości danych zawartych w fakturze.

Faktura jest dokumentem prywatnym, a nie dokumentem urzędowym. Nie ma

wobec niej zastosowania przepis art. 244 § 1 k.p.c. Również przepisy prawa

podatkowego nie zawierają szczególnych uregulowań nadającym fakturom

szczególną moc dowodową. Wobec tego do faktury ma zastosowanie jedynie

domniemanie przewidziane w art. 245 k.p.c. (por. m.in. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 7 listopada 2007 r., II CNP 129/07, nie publ. oraz wyrok NSA w Warszawie

z dnia 12 maja 2010 r., I FSK 1290/09, nie publ.). Wbrew stanowisku Sądu drugiej

instancji, z art. 106 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług

15

(jedn. tekst: Dz.U. z 2011 r. Nr 177, poz. 1054 ze zm. - dalej: „u.p.t.u.”) nie wynikają

szczególne obowiązki odbiorcy faktury w odniesieniu do treści zawartej w fakturze.

Wręcz przeciwnie, z art. 106 ust. 1 tej ustawy wynika, że obowiązek wystawienia

faktury stwierdzającej rzeczywiste zdarzenie gospodarcze spoczywa na jej

wystawcy. Według szczegółowych zasad - zawartych w rozporządzeniu Ministra

Finansów z dnia 28 marca 2011 r. w sprawie zwrotu podatku niektórym podatnikom,

wystawiania faktur, sposobu ich przechowywania oraz listy towarów i usług,

do których nie mają zastosowania zwolnienia od podatku od towarów i usług

(Dz.U. z 2011 r. Nr 68, poz. 360 ze zm. – dalej: „rozporządzenie”) - obowiązujących

w okresie po wystawieniu przez pozwaną faktur stwierdzających wierzytelność

pieniężną wobec powódki poddaną do potrącenia, nabywca towaru lub usługi, który

otrzymał fakturę, mógł wystawić jedynie fakturę nazywaną notą korygującą,

wymagającą akceptacji wystawcy faktury, która mogła dotyczyć jedynie drobnych

pomyłek danych faktury (§ 15 ust. 1 rozporządzenia). Nota korygująca nie mogła

jednak obejmować danych, o których mowa w § 5 pkt 8-15 rozporządzenia, tj. m.in.

miary i ilości (liczby) dostarczonych towarów lub zakresu wykonanych usług, ceny

jednostkowej towaru lub usługi bez kwoty podatku (ceny jednostkowej netto),

wartości dostarczonych towarów lub wykonanych usług, objętych transakcją, bez

kwoty podatku (wartość sprzedaży netto), sumy wartości sprzedaży netto

z podziałem na sprzedaż objętą poszczególnymi stawkami podatku i sprzedaż

zwolnioną od podatku, kwoty podatku, od sumy wartości sprzedaży netto,

z podziałem na kwoty dotyczące poszczególnych stawek podatku oraz kwoty

należności ogółem. Jedynie wystawca faktury, zgodnie z § 13 i 14 rozporządzenia,

był uprawniony do wystawienia faktury korygującej zawierającej zmianę

pozostałych pozycji faktury. Przepisy prawa podatkowego nie zawierały także

przepisów regulujących procedurę rozwiązywania sporu między wystawcą

i odbiorcą faktury dotyczącego prawidłowości danych ujętych w fakturze. Przyjęcie

i zaksięgowanie faktury przez jej odbiorcę nie było przeszkodą do kwestionowania

wobec wystawcy faktury istnienia lub wysokości należności ujętej w fakturze.

O kwestionowaniu przez odbiorcę faktury zasadności należności ujętych w fakturze

mogło więc świadczyć każde jego zachowanie, z którego wynikało, że nie akceptuje

on, co do zasady lub wysokości, obowiązku odzwierciedlonego w fakturze.

16

Nietrafnie było więc założenie Sądu drugiej instancji, które legło u podstaw

zastosowania art. 231 k.p.c., że prawnie relewantne jest wyłącznie zachowanie

dłużnika, a zarazem odbiorcy faktury, polegające na odmowie przyjęcia faktury i jej

odesłaniu bez zaksięgowania.

Wystawiona faktura umożliwia jej odbiorcy ujęcia danych zawartych

w fakturze w dokumentach finansowych, a w konsekwencji uwzględnienia

w rozliczeniu podatku dochodowego, w tym przypadku, od osób prawnych, jako

elementu kosztów uzyskania przychodu (por. art. 15 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r.

o podatku dochodowym od osób prawnych, obecnie: jedn. tekst: Dz.U. z 2014 r.,

poz. 851 ze zm.), czy też umożliwia realizację prawa podatnika podatku od towarów

i usług do obniżenia kwoty podatku należnego o kwotę podatku naliczonego (art. 86

ust. 1 u.p.t.u.). Zaksięgowanie, a następnie niezasadne uwzględnienie danych

z faktury nieprzedstawiającej rzeczywistego zdarzenia gospodarczego w rozliczeniu

podatkowym odbiorcy faktury może rodzić jego odpowiedzialność karnoskarbową

i aktualizować obowiązek dokonania odpowiednich korekt w związku z niezasadnie

obniżonym podatkiem dochodowym lub nieprawidłowym rozliczeniem podatku od

towarów i usług. Czynności te - dokonane wobec organu podatkowego, a więc

podmiotu trzeciego wobec stosunku prawnego, i mające znaczenie dla oceny

istnienia wysokości zobowiązania podatkowego odbiorcy faktury – nie stanowią

jednak z punktu widzenia przepisów prawa cywilnego ani oświadczenia woli, ani

wiedzy w stosunku do drugiej strony stosunku prawnego, będącej wystawcą faktury.

Co najwyżej, w konkretnych okolicznościach czynności te mogą być potraktowane

jako uznanie niewłaściwe długu, rodzące skutki materialnoprawne w postaci

przerwy biegu terminu przedawnienia, bez jednak dalszych konsekwencji

polegających na zmianie zasad ciężaru dowodu istnienia spornej wierzytelności

między stronami czynności prawnej, z której wierzytelność ta wynika w razie sporu

o jej istnienie lub wysokość. Powyższe argumenty uzasadniają wniosek, że wynik

rozumowania o istnieniu spornej wierzytelności pozwanej wyprowadzony z faktu

wystawienia faktury, a następnie jej przyjęcia i zaksięgowania przez powódkę bez

odesłania pozwanej jest w znacznym stopniu niepewny.

Niezależnie od powyższego faktura, która może spełniać także różne funkcje

na płaszczyźnie cywilnoprawnej (wezwania do zapłaty, pokwitowania itp.), jest

17

powszechnie uznawana za jeden z dowodów, w oparciu o który sąd może

samodzielnie lub z uwzględnieniem innych dowodów ustalić treść stosunku

prawnego łączącego strony, a w konsekwencji mający znaczenie dla ustalenia

istnienia i rozmiaru wierzytelności wynikającej z tego stosunku prawnego. Istnienie

bezpośrednich dowodów, wykazujących chociażby częściowo część okoliczności

istotnych dla zastosowania norm prawa materialnego właściwych dla oceny

istnienia i wysokości spornej wierzytelności, jak również dowodów przeciwnych,

powinna wyłączać możliwość zastosowania domniemania faktycznego.

Tym bardziej w sytuacji, w której sporna wierzytelność była tego rodzaju, że nie

było przeszkód w przedstawieniu bezpośrednich dowodów wykazujących istnienie

i wysokość potrąconej wierzytelności. Przedstawienie tych dowodów przez

pozwaną nie było także związane z nadmiernymi trudnościami.

Uwzględniając powyższe Sąd drugiej instancji, naruszając art. 6 k.c., błędnie

przyjął, że z uwagi na ustalenie faktu wystawienia faktur przez pozwaną, w której

ujęto potrąconą przez pozwaną wierzytelność, oraz przyjęcia tych faktur i ich

zaksięgowanie bez ich zwrotu lub żądania korekt przez powódkę, zachodziły

przesłanki uzasadniające zastosowanie domniemania faktycznego dla ustalenia

istnienia i wysokości potrąconej wierzytelności z tym skutkiem, że ciężar dowodu

nieistnienia tej wierzytelności lub istnienia jej w innej wysokości spoczywał na

powódce. W następstwie naruszenia art. 6 k.c. doszło także do naruszenia art. 3

k.p.c. i art. 232 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. poprzez bezzasadne zwolnienie

pozwanej z ciężaru wykazania skuteczności dokonanego potrącenia. Wobec braku

pewnej podstawy faktycznej rozstrzygnięcia bezprzedmiotowe jest rozważanie

zarzutu naruszenia prawa materialnego - art. 498 § 1 i 2 k.c.

Wskazane w uzasadnieniu naruszenia przepisom postępowania, które

mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż w ich następstwie doszło do

ustalenia, że pozwana skutecznie dokonała potracenia wzajemnej wierzytelności

z wierzytelnością dochodzoną przez powódkę, jak również naruszenia przepisów

prawa materialnego uzasadniały uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 108

§ 2 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.

18