V CSK 320/14

Sygn. akt V CSK 320/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 marca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Iwona Koper

SSN Agnieszka Piotrowska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa K. M. i M. M.

przeciwko M. W.

o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 26 marca 2015 r.,

skargi kasacyjnej pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 2 grudnia 2013 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok i zmienia wyrok Sądu

Okręgowego w C. z dnia 5 grudnia 2012 r. (sygn.

akt […]) w ten sposób, że oddala powództwo i zasądza

na rzecz pozwanej od każdego z powodów po 1.800 (jeden

tysiąc osiemset) złotych, łącznie 3.600 (trzy tysiące sześćset)

złotych tytułem kosztów procesu;

2. zasądza na rzecz pozwanej od każdego z powodów

po 3.000 (trzy tysiące) złotych, łącznie 6.000 (sześć tysięcy)

złotych tytułem kosztów postępowania apelacyjnego

i kasacyjnego;

2

3. nie obciąża powodów kosztami sądowymi na rzecz Skarbu

Państwa, od których zwolniona była pozwana.

3

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 5 grudnia 2012 r. Sąd Okręgowy w C. uznał umowę o dział

spadku i zniesienie współwłasności zabudowanej nieruchomości położonej w C.

przy ul. O. 24, objętej księgą wieczystą KW nr […], zawartą w formie aktu

notarialnego w dniu 12 października 2007 r. pomiędzy: S. W., M. Ł., M. W. – B. i M.

W. za bezskuteczną w stosunku do powodów K. M. i M. M. w zakresie

nieodpłatnego przeniesienia na rzecz pozwanej przez S. W. własności udziału

wynoszącego 5/8 części opisanej nieruchomości, w celu ochrony wierzytelności

przysługującej powodom przeciwko dłużnikowi S. W. w kwocie 120 000 zł,

stwierdzonej prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w C. z dnia 30 kwietnia

2009 roku.

Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 27 czerwca 2006 roku M. i W. małżonkowie

M. pożyczyli S. W. kwotę 120 000 zł, której dłużnik nie zwrócił. Prawomocnym

wyrokiem Sądu Rejonowego w C. z 30 kwietnia 2009 r., S. W. został uznany

winnym przestępstwa przywłaszczenia mienia na szkodę małżonków M., w związku

z czym orzeczono wobec niego, między innymi, środek karny w postaci obowiązku

naprawienia szkody poprzez zapłatę na rzecz pożyczkodawców kwoty 120 000 zł.

Egzekucja tej należności wszczęta przez wierzycieli przeciwko S. W. okazała się

całkowicie bezskuteczna z uwagi na brak majątku dłużnika, utrzymującego się

wyłącznie z renty, także zajętej przez komornika na poczet egzekucji innych

świadczeń. S. W. i jego żona A. W. byli właścicielami, na zasadach małżeńskiej

wspólności ustawowej, nieruchomości zabudowanej położonej w C. przy ul. O. 24.

W dniu 22 sierpnia 2007 roku żona dłużnika A. W. zmarła; spadek po niej nabyli z

mocy ustawy wprost w częściach równych mąż S. W. oraz córki M. Ł., M.W. – B. i

M. W. Umową w formie aktu notarialnego zawartą w dniu 12 października 2007 r.

osoby te dokonały działu spadku i zniesienia współwłasności nieruchomości w ten

sposób, że dłużnik przeniósł na rzecz M. W. przysługujący mu we wskazanej wyżej

nieruchomości udział wynoszący 5/8 części, a pozostałe spadkobierczynie

przeniosły na rzecz pozwanej przysługujące im udziały po 1/8 części. W paragrafie

3 umowy strony postanowiły, że pozwana nabywa te udziały bez obowiązku spłaty

na rzecz pozostałych współwłaścicieli. W dacie zawarcia umowy wartość całej

4

nieruchomości wynosiła 461 850 zł. Nieruchomość była obciążona dwiema

hipotekami umownymi kaucyjnymi na rzecz […] Banku S.A. do kwot: 602 140 zł

oraz 1 112 140 zł. w celu zabezpieczenia udzielonego S. i A. W. kredytu z

terminem spłaty do dnia 30 czerwca 2027 r. W dniu zawarcia działu spadku i

zniesienia współwłasności umowy faktyczna wysokość niespłaconego zadłużenia z

tego tytułu wynosiła, zgodnie z przedłożonym notariuszowi zaświadczeniem […]

Banku S.A., kwotę 591 459,67 zł. W dniu 28 listopada 2007 r. pozwana zaciągnęła

w Bank P. S.A. kredyt w kwocie 440 063 franków szwajcarskich, który przeznaczyła

na spłatę zabezpieczonego hipotekami kredytu udzielonego przez […] Bank S.A.

oraz na remont nieruchomości. Spłata tego kredytu została zabezpieczona hipoteką

ustanowioną na przedmiotowej nieruchomości. W dniu 10 lutego 2009 r. pozwana

zawarła z wierzycielem jej rodziców T. Z. ugodę, w której zobowiązała się zapłacić

na jego rzecz kwotę 420 000 zł w ratach, zabezpieczając wykonanie tej ugody

hipoteką umowną zwykłą w kwocie 320 000 zł obciążającą przedmiotową

nieruchomość. W oparciu o te ustalenia Sąd Okręgowy przyjął, że powodowie

wykazali przewidziane w art. 527 k.c. przesłanki przedmiotowe i podmiotowe

pozwalające na uwzględnienie skargi pauliańskiej. Dłużnik darował bowiem

pozwanej - swojej córce udział 5/8 części w nieruchomości, powodując tym samym

pokrzywdzenie powodów, utrzymujące się w dniu zaskarżenia tej czynności oraz w

dniu wyrokowania.

Apelacja pozwanej została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego, który

podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji, że pozwana nabyła w drodze

kwestionowanej czynności prawnej korzyść majątkową nieodpłatnie, czynność

ta została dokonana przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli, spowodowała

bowiem pogłębienie niewypłacalności S. W. Dłużnik działał ze świadomością

pokrzywdzenia wierzycieli, bo nieodpłatnie wyzbył się udziału w nieruchomości,

choć wiedział o przysługującej powodom wierzytelności z tytułu niespłaconej

pożyczki oraz wiedział o tym, że poza udziałem w nieruchomości, nie ma innego

majątku ani dochodów, które pozwoliłyby na zaspokojenie wierzycieli. Za nieistotny

dla wyniku sprawy uznał Sąd drugiej instancji podnoszoną przez pozwaną

okoliczność, że w dacie zawarcia wskazanej w pozwie umowy, nieruchomość była

5

obciążona hipotekami na rzecz […] Bank S.A., a wartość zadłużenia z tytułu

niespłaconego kredytu przewyższała wartość nieruchomości.

W skardze kasacyjnej pozwana, zarzucając naruszenie art. 527 § 1 i 2 k.c.

oraz art. 528 k.c. w związku z art. 527 § 1 i § 3 k.c., wniosła o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania,

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy

poprzez oddalenie powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasadny jest podstawowy zarzut skargi kasacyjnej - naruszenia art. 527 § 2

kodeksu cywilnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie

prowadzące do uznania, że zaskarżona czynność została dokonana przez dłużnika

z pokrzywdzeniem wierzycieli, albowiem dłużnik wskutek zaskarżonej czynności

prawnej stał się niewypłacalny w wyższym stopniu w sytuacji, gdy nieruchomość

ta była w dacie zaskarżonej umowy obciążona hipotekami zabezpieczającymi

wierzytelność […] Bank S.A. z tytułu niespłaconego kredytu bankowego,

przewyższającą wartość całej nieruchomości. Zarzut ten jest wyrazem

konsekwentnego twierdzenia pozwanej o braku związku przyczynowego, o którym

mowa w art. 527 § 2 k.c., pomiędzy zaskarżoną czynnością prawną dłużnika

w postaci darowizny udziału w nieruchomości na jej rzecz a pokrzywdzeniem

wierzycieli.

Sąd Apelacyjny uznał za nieistotną dla rozstrzygnięcia okoliczność

obciążenia hipotecznego nieruchomości w dacie zawarcia zaskarżonej umowy

wskazując, że stan pokrzywdzenia wierzycieli podlega ocenie nie w według chwili

dokonania kwestionowanej skargą czynności, lecz według chwili zaskarżenia

tej czynności skargą pauliańską i wyrokowania w tej sprawie przez sąd.

Sąd Apelacyjny uznał więc w istocie, że nie ma znaczenia, czy gdyby dłużnik nie

darował córce udziału w nieruchomości, wierzyciele mogliby realnie zaspokoić się

z tego udziału. Oddalając apelację pozwanej, Sąd Apelacyjny zaaprobował

stanowisko Sądu pierwszej instancji, że spełnione zostały wszystkie przesłanki z art.

527 k.c., bowiem dłużnik S. W. przez darowanie pozwanej przysługującego mu

udziału 5/8 w nieruchomości pogłębił swoją niewypłacalność, co doprowadziło do

6

pokrzywdzenia powodów. Dłużnik nie posiadał bowiem w dacie zawarcia

zaskarżonej umowy, w dacie jej zaskarżenia czynności oraz w dacie wyrokowania

w sprawie żadnego innego majątku, z którego powodowie mogliby zaspokoić swoją

wierzytelność z tytułu umowy pożyczki. Sąd drugiej instancji przyjął więc, że między

kwestionowaną czynnością prawną a pokrzywdzeniem powodów istnieje związek

przyczynowy.

W świetle art. 527 § 2 k.c. czynność prawna dłużnika jest dokonana

z pokrzywdzeniem wierzycieli, jeżeli wskutek tej czynności, dłużnik stał się

niewypłacalny albo stał się niewypłacalny w wyższym stopniu, niż przed

dokonaniem tej czynności. Zgodnie z ustalonymi w orzecznictwie i piśmiennictwie

poglądami, stan pokrzywdzenia wierzycieli, a zatem także powodujący go stan

majątku dłużnika, prowadzący do niewypłacalności lub wyższego stopnia

niewypłacalności, należy badać i oceniać nie w chwili dokonywania zaskarżonej

czynności, lecz w chwili jej zaskarżenia i zamknięcia rozprawy w sprawie.

Rzeczywista niewypłacalność dłużnika (lub jej wyższy stopień) spowodowana przez

zaskarżoną czynność musi istnieć (utrzymywać się) w chwili wystąpienia ze skargą

pauliańską i w chwili orzekania przez sąd o żądaniu wierzyciela uznania czynności

prawnej dłużnika za bezskuteczną wobec niego (por. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 22 marca 2001 r., sygn. akt V CKN 280/00, niepubl.; z dnia 23 lipca 2003 r.,

sygn. akt II CKN 299/01, niepubl.; z dnia 28 czerwca 2007 r., IV CSK 115/07,

niepubl.). Z tej przyczyny sąd powinien brać pod uwagę także czynności prawne

zdziałane przez dłużnika już po dokonaniu zaskarżonej czynności i stan jego

majątku w chwili zamknięcia rozprawy oraz ocenić, czy między ustalonym stanem

niewypłacalności lub wyższego stopnia niewypłacalności a zaskarżoną skargą

pauliańską czynnością prawną dłużnika istnieje związek przyczynowy.

Stanowisko Sądu Apelacyjnego, że istnienie stanu niewypłacalności powodującego

pokrzywdzenie wierzyciela ustala się na chwilę wytoczenia powództwa, a także

w momencie wyrokowania jest więc trafne o tyle, że utrzymywanie się wywołanego

zaskarżoną czynnością prawną dłużnika stanu pokrzywdzenia wierzycieli w dacie

zaskarżenia i wyrokowania usprawiedliwia wytoczenie skargi pauliańskiej i jej

uwzględnienie, jeśli zrealizują się pozostałe jej przesłanki wskazane w art. 527 k.c.

7

W świetle art. 527 § 2 k.c. podlega badaniu, czy istnieje związek

przyczynowy między zaskarżoną czynnością prawną dłużnika a jego

niewypłacalnością prowadzącą do pokrzywdzenia wierzyciela czyli niemożności

zaspokojenia przysługującej powodowi wierzytelności. Jeżeli stan majątku dłużnika

uniemożliwiał zaspokojenie wierzyciela niezależnie od tego, czy zaskarżona

czynność zostałaby dokonana, nie istnieje związek przyczynowy między tą

czynnością a pokrzywdzeniem wierzycieli, co skutkuje koniecznością oddalenia

skargi pauliańskiej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 lipca 2013 r., IV CSK

738/12, niepubl.). Pokrzywdzenie wierzyciela dokonaną przez dłużnika czynnością

rozporządzającą musi mieć charakter realny, to znaczy faktycznie prowadzić

do niemożliwości zaspokojenia chronionej wierzytelności wyłącznie na skutek

wyzbycia się określonego składnika majątkowego na rzecz osoby trzeciej

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 18 kwietnia 2012, sygn. akt V CSK 183/11,

niepubl. i z dnia 13 kwietnia 2012 r., sygn. akt III CSK 214/11, Gazeta Prawna

2012/76/11). Przesłanka ta nie zachodzi, gdy do zaspokojenia wierzyciela

występującego ze skargą pauliańską nie doszłoby nawet wtedy, gdyby

nieruchomość pozostała w majątku dłużnika, a to z uwagi na zakres jej obciążenia

hipotekami o wartości przewyższającej wartość nieruchomości oraz przewidzianą

w art. 1025 k.p.c. kolejność zaspokajania wierzycieli (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 13 października 2006 r. III CSK 58/06, OSNC 2007, nr 9,

poz. 136, z dnia 28 czerwca 2007 r. IV CSK 115/07, niepubl. i z dnia

31 stycznia 2007 r., II CSK 384/06, niepubl.). Taka sytuacja miała niewątpliwie

miejsce w rozpoznawanej sprawie, w której w dacie zawarcia zaskarżonej

umowy nieruchomość była obciążona hipotekami na rzecz […] Banku S.A.,

zabezpieczającymi wierzytelność z tytułu udzielonego S. W. kredytu wynoszącą

591 459,67 zł. przy wartości nieruchomości 461 850 zł. Gdyby dłużnik nie darował

pozwanej swojego udziału w nieruchomości, a powodowie chcieliby wszcząć z

tego udziału egzekucję, to przy podziale sumy uzyskanej z egzekucji konieczne

byłoby uwzględnienie wynikającej z art. 1025 k.p.c. kolejności zaspokajania

wierzycieli. Zgodnie z art. 1025 § 1 pkt 5 k.p.c. zabezpieczona hipotecznie

wierzytelność […] Banku S.A. z tytułu kredytu, wynosząca w dacie zawarcia umowy

zniesienia współwłasności, kwotę 591 459,67 zł, miałaby ustawowe pierwszeństwo

8

przez wierzytelnością powodów nie zabezpieczoną hipoteką, która nie miałaby

szans na zaspokojenie. Porównanie zatem wartości rynkowej nieruchomości w

dacie zawarcia kwestionowanej czynności (461 850 zł) z wysokością niespłaconego

w tej dacie zadłużenia hipotecznego obciążającego S. W. wobec Banku (591

459,67 zł), prowadzi do wniosku, że darowizna udziału na rzecz pozwanej nie stała

się przyczyną niemożliwości zaspokojenia się powodów, a więc nie doprowadziła

do ich pokrzywdzenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 września 2011 r.,

IV CSK 99/11, niepubl.).

Powodowie mogliby żądać uznania za bezskuteczną wobec siebie tylko

takiej czynności S. W., która została dokonana z ich pokrzywdzeniem. O

pokrzywdzeniu wierzyciela może być mowa tylko wtedy, gdy dłużnik wskutek

dokonania czynności stanie się niewypłacalny przynajmniej w większym stopniu niż

był przed jej dokonaniem. Nie można uznać, że dłużnik S. W. stał się niewypłacalny

w większym stopniu wskutek darowizny udziału na rzecz pozwanej, jeżeli

niezależnie od tego, czy dokonałby tej czynności rozporządzającej, powodowie i tak

nie mogliby uzyskać zaspokojenia swojej wierzytelności ze wskazanych wyżej

przyczyn. Pomiędzy czynnością, której uznania za bezskuteczną wobec siebie

żądali powodowie, a niewypłacalnością dłużnika brak jest związku, o którym mowa

w art. 527 § 2 k.c., a co za tym idzie brak jest podstawy do przyjęcia, iż

zrealizowała się wskazana w art. 527 § 2 k.c. przesłanka pozwalająca na

uwzględnienie skargi pauliańskiej (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 31

stycznia 2007 r., II CSK 384/06, niepubl., z dnia 9 kwietnia 2002 r., III CKN 570/00,

niepubl. i z dnia 29 września 2011 r., sygn. akt IV CSK 99/11, niepubl.).

Dokonanie takiej oceny prawnej nie oznacza zlekceważenia sytuacji

wierzycieli, którzy nie uzyskali dotąd zaspokojenia wierzytelności przysługującej im

z tytułu niespłaconej przez S. W. pożyczki. Należy jednak zwrócić uwagę na cel

skargi pauliańskiej oraz jej konstrukcję prawną. Stanowi ona środek ochrony

wierzyciela przed nieuczciwym działaniem dłużnika powodującym jego

niewypłacalność, pozwalającym wierzycielowi na uniknięcie ograniczeń

w zaspokojeniu przysługującej mu względem dłużnika wierzytelności wynikających

z tego, że wierzytelność jest prawem względnie skutecznym (tylko wobec

oznaczonego dłużnika z określonego stosunku zobowiązaniowego),zaciągnięcie

9

przez dłużnika zobowiązania wobec wierzyciela nie ogranicza dłużnika

w rozporządzaniu jego majątkiem, zaś egzekucja wierzytelności jest dopuszczalna

i możliwa tylko z majątku dłużnika, istniejącego w chwili jej wszczęcia i ewentualnie

z majątku nabytego przez dłużnika później, po wszczęciu egzekucji. Uznanie

czynności prawnej zdziałanej przez dłużnika z osobą trzecią za bezskuteczną

wobec wierzyciela stanowi ingerencję w ważny stosunek zobowiązaniowy i pociąga

za sobą doniosłe skutki prawne dla osoby trzeciej, która nie jest dłużnikiem

wierzyciela wytaczającego skargę pauliańską, stąd dla jej uwzględnienia niezbędne

jest udowodnienie przez pokrzywdzonego wierzyciela istnienia wszystkich

przesłanek podmiotowych i przedmiotowych wskazanych przez przepisy kodeksu

cywilnego dotyczące skargi pauliańskiej; brak którejkolwiek z nich wyłącza

uwzględnienie powództwa. Ustalenia niniejszej sprawy wskazują, że S. W. zachował

się nielojalnie, nie dokonując spłaty pożyczki zaciągniętej w sytuacji uprzedniego

obciążenia własnej nieruchomości hipotekami - przewyższającymi wartość

nieruchomości - na rzecz uprzywilejowanego wierzyciela, jakim był […] Bank S.A.

Pożyczkodawcy, nie domagając się hipotecznego zabezpieczenia udzielonej

pożyczki, sami postawili się jednak w sytuacji gorszej od sytuacji prawnej istniejącej

w dacie zawarcia umowy pożyczki uprzywilejowanego wierzyciela hipotecznego.

Jednakże powtórzyć raz jeszcze należy, że zaskarżona czynność prawna dłużnika

nie doprowadziła do pokrzywdzenia powodów w rozumieniu art. 527 § 2 k.c., stąd

brak było podstaw do uwzględnienia powództwa.

Ustosunkowując się do zarzutów apelacji pozwanej, Sąd drugiej instancji

wskazał, iż fakt istnienia w dacie zaskarżonej czynności obciążenia hipotecznego

przewyższającego wartość nieruchomości, nie miał znaczenia dla rozstrzygnięcia,

albowiem w dacie wniesienia przez powodów skargi pauliańskiej i w dacie

wyrokowania w niniejszej sprawie, nieruchomość ta nie była już obciążona

hipotekami zabezpieczającymi wierzytelność […] Banku S.A. przeciwko dłużnikowi.

Nie było już więc w dacie zaskarżenia czynności skargą pauliańską i w dacie

wyrokowania wierzyciela hipotecznego korzystającego w okresie zawarcia

zaskarżonej czynności z pierwszeństwa zaspokojenia przed powodami. Pominął

jednak Sąd Apelacyjny, iż wierzytelność przysługującą […] Banku S.A spłaciła

pozwana z własnych środków finansowych pochodzących z kredytu zaciągniętego

10

w R. Bank S.A. po dniu zawarcia kwestionowanej umowy działu spadku i zniesienia

współwłasności. Sąd Apelacyjny podniósł dalej, iż nie ma, w jego ocenie, znaczenia

dla rozstrzygnięcia, że nieruchomość obciążały w dacie wyrokowania w niniejszej

sprawie hipoteki na rzecz R. Bank S.A. i T. Z., albowiem to pozwana jest dłużnikiem

osobistym i rzeczowym z tytułu zabezpieczonych nimi zobowiązań zaciągniętych

przez nią jako właścicielkę nieruchomości. Sąd wskazał, że w sytuacji

uwzględnienia skargi pauliańskiej, powodom przysługuje w świetle art. 532 k.c.,

pierwszeństwo zaspokojenia przez wierzycielami pozwanej. Wywody Sądu

Apelacyjnego są w realiach rozpatrywanej sprawy chybione i prowadzą do

paradoksalnego rezultatu. Wskutek uwzględnienia powództwa, mimo braku

związku między kwestionowaną skargą czynnością prawną dłużnika a

niemożliwością zaspokojenia się wierzycieli z udziału dłużnika w nieruchomości,

czyli mimo braku przesłanki pokrzywdzenia powodów tą czynnością ze wskazanych

wyżej przyczyn, powodowie znaleźli się w sytuacji lepszej od tej, w której

pozostawaliby, gdyby nie doszło do darowizny udziału na rzecz pozwanej.

Tymczasem skarga pauliańska ma na celu wyłącznie zapobieżenie pogorszeniu

sytuacji wierzycieli, polegającemu na usunięciu przez dłużnika z jego majątku,

wskutek zaskarżonej czynności prawnej, takiego składnika majątkowego, z którego

pokrzywdzeni wierzyciele mogliby realnie zaspokoić przysługującą im wobec

dłużnika wierzytelność.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art.

108 § 2 w zw. z art. 39821

k.p.c. orzekł, jak w sentencji.