II CSK 389/14

Sygn. akt II CSK 389/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 marca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

Protokolant Agnieszka Łuniewska

w sprawie z powództwa A. R.

przeciwko D. S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie

w Izbie Cywilnej w dniu 25 marca 2015 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego

od wyroku Sądu Okręgowego w P.

z dnia 22 stycznia 2014 r.,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 2700 zł

(dwa tysiące siedemset) tytułem kosztów postępowania

kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w P. zmienił wyrok Sądu

Rejonowego w Z. z dnia 19 września 2013 r., którym oddalone zostało powództwo,

w ten sposób, że zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 63.430 zł z

ustawowymi odsetkami od dnia 23 marca 2012 r.

Rozstrzygnięcie to wynika z następujących ustaleń:

Pozwany zawarł w dniu 22 kwietnia 2011 r. umowę z D. sp. z o.o. w W.,

której przedmiotem było wykonanie prac polegających na remoncie więźby

dachowej i wymianie stropów nad piętrem pałacu położonego w D. W dniu 24

kwietnia 2011 r. strony zawarły umowę o realizację robót budowlanych, która

dotyczyła tego samego przedmiotu, odnośnie do ich 50 % zakresu. Powód był

podwykonawcą pozwanego w tym zakresie. Za wykonane prace powód miał

otrzymać wynagrodzenie ryczałtowe w wysokości 176.000 zł, powiększonej o

podatek VAT, po odbiorze prac, co stanowiło 50% wynagrodzenia określonego w

umowie zawartej przez pozwanego ze spółką D. Strony postanowiły (§ 3 umowy),

że wynagrodzenie ma charakter stały i nie podlega zmianie. W załączniku numer

trzy prace zostały podzielone na cztery etapy, jak też wskazano, że wypłata

wynagrodzenia nastąpi po wykonaniu prac konkretnie wskazanych dla każdego z

czterech etapów. Prace były wykonywane wspólnie przez pracowników obu stron.

Po ich zrealizowaniu i odebraniu przez spółkę D., sporządzony został w dniu 18

października 2011 r. protokół częściowy, dotyczący tych robót. Pozwany otrzymał

umówione wynagrodzenie.

Powód wystawił pięć faktur, w czterech wyspecyfikował wykonane prace,

a w ostatniej, z dnia 8 marca 2012 r. na kwotę 63.430 zł, wskazał ogólnie remont

pałacu. Pozwany wypłacił powodowi łącznie kwotę 153.050 zł. W odpowiedzi na

wezwanie do zapłaty zarzucił, że powód nie wykonał 50% umówionych robót, nie

uczestniczył we wszystkich etapach, na placu budowy nie było odpowiedniej liczby

jego pracowników, która zapewniałaby należyte ich wypełnienie. W tej sytuacji

pracownicy pozwanego wykonali roboty w większym zakresie od umówionego.

3

Sąd Rejonowy uznał, że przeprowadzone dowody z zeznań świadków nie

dawały możliwości ustalenia zakresu prac wykonanych przez powoda, co

wymagało sporządzenia przez biegłego kosztorysu, ale wniosek o przeprowadzenie

takiego dowodu nie został zgłoszony. Powód nie wykazał w jakim zakresie wykonał

prace na poszczególnych etapach oraz jaki to stanowi udział w ogólnych pracach

wykonywanych w tym czasie na budowie.

Sąd Okręgowy, po rozpoznaniu apelacji powoda, stwierdził, że skoro strony

w zawartej umowie ustaliły, że powód otrzyma wynagrodzenie ryczałtowe,

określone jako całkowite i stałe, to stosownie do art. 632 § 1 k.c., zamawiający nie

może domagać się obniżenia jego wysokości. Za nietrafne uznał stanowisko Sądu

pierwszej instancji, iż powództwo było nieuzasadnione, bo powód nie wykazał

zakresu, w jakim wykonał prace na poszczególnych etapach oraz ich udziału

w całości wykonanych pracach, ponieważ prowadziłoby to do przekształcenia

wynagrodzenia ryczałtowego w kosztorysowe. Sporządzanie kosztorysu uznał za

niecelowe, wobec wspólnego wykonywania robót przez strony i odebrania ich przez

inwestora, a tym samym braku podstaw do stwierdzenia zakresu robót jakie

wykonała każda ze stron, czego z resztą nie domagała się żadna z nich. Pozwany

nie wykazał, że wzywał powoda do zmiany sposobu wykonywania robót i zakreślił

mu odpowiedni termin, po upływie którego mógł od umowy odstąpić. Za

uzasadnione uznał roszczenie o zapłatę pozostałej części wynagrodzenia

ryczałtowego.

Pozwany w skardze kasacyjnej zarzucił naruszenie prawa materialnego

przez niewłaściwą interpretację art. 632 § 1 w związku z art. 471 k.c., polegającą na

przyjęciu, że w razie zawarcia umowy o roboty budowlane za wynagrodzeniem

ryczałtowym, nie jest możliwe ograniczenie tego wynagrodzenia, gdy nie doszło do

wykonania całości umówionych prac budowlanych. Domagał się uchylenia

zaskarżonego wyroku i orzeczenia co do istoty sprawy przez oddalenie powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zakres rozpoznania przez Sąd Najwyższy skargi kasacyjnej, przewidziany

w art. 39813

§ 1 k.p.c., wyznaczają granice zaskarżenia i granice podstaw.

Podstawa skargi kasacyjnej obejmuje, stosownie do art. 3983

§ 1 k.p.c., tylko

4

konkretne przepisy prawa, które zostały w niej przytoczone z jednoczesnym

stwierdzeniem, że w wyniku wydania zaskarżonego wyroku doszło do ich obrazy

i wykazania na czym ona polega. Oznacza to, że nie jest możliwe uwzględnienie

naruszenia innych przepisów niż wskazane przez skarżącego w ramach podstaw

kasacyjnych. Pozwany nie podniósł zarzutu naruszenia przepisów postępowania,

zwłaszcza takich, których konsekwencją byłoby błędne ustalenie stanu faktycznego,

a niedotyczących oceny dowodów i wnioskowania. Sąd Najwyższy był zatem

związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego wyroku,

zgodnie z art. 39813

§ 2 k.p.c.

W umowie o roboty budowlane, uregulowanej w art. 647 i następne k.c.,

strony mogą określić wynagrodzenie za wykonane roboty jako wynagrodzenie

ryczałtowe, przewidziane w art. 632 § 1 k.c., jak też zastrzec możliwość jego

modyfikacji, w zależności od zaistnienia konieczności wykonania robót

dodatkowych lub zmniejszenia zakresu robót podstawowych. Prawnymi

konsekwencjami ukształtowania wynagrodzenia ryczałtowego bez takiej klauzuli

jest zarówno niedopuszczalność podwyższenia go, jak też obniżenia, nawet gdyby

dochód osiągnięty przez wykonawcę był wyższy od założonego w kalkulacji

będącej podstawą określenia wysokości ryczałtu. Istota wynagrodzenia

ryczałtowego, wskazująca na zasadę jego niezmienności w toku realizacji umowy,

jednolicie była określana w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. wyroki: z dnia

26 kwietnia 2007 r., III CSK 366/06; z dnia 14 marca 2008 r., IV CSK 460/07;

z dnia 25 marca 2011 r., IV CSK 397/10, niepublikowane). Dopuszczalność

podwyższenia ryczałtu, czy rozwiązania umowy z przyczyn niezależnych od stron

umowy, przewidziana została w art. 632 § 2 k.c., dotyczy jednak tak znacznej

zmiany stosunków, która prowadziłaby do dalece niekorzystnych konsekwencji dla

wykonawcy, pozbawiających go w zasadzie umówionego wynagrodzenia, a nawet

poniesienia rażącej straty. Taka sytuacja nie miała miejsca w rozpoznawanej

sprawie.

Żądanie zapłaty wynagrodzenia tak ryczałtowego, jak i innego rodzaju,

uzależnione jest od wykonania robót określonych w umowie. Skarżący upatruje

naruszenia zaskarżonym wyrokiem art. 632 § 1 k.c. przez przyjęcie

niedopuszczalności ograniczenia wynagrodzenia ryczałtowego, nawet w sytuacji

5

niewykonania przez przyjmującego zamówienie całości robót objętych umową.

Takie zapatrywanie nie zostało wyrażone w zaskarżonym wyroku. W orzecznictwie

Sądu Najwyższego przedstawiony został pogląd, że w razie niewykonania przez

przyjmującego zlecenie wszystkich robót, za które w umowie określone zostało

wynagrodzenie ryczałtowe, podlega ono proporcjonalnemu obniżeniu, stosownie do

zakresu niewykonanej części, co nie przekreśla ryczałtowego charakteru tego

wynagrodzenia (por. wyroki z dnia 16 sierpnia 1972 r., III CRN 202/72, OSNC 1973,

nr 5, poz. 81; z dnia 29 stycznia 1985 r., II CR 494/84, niepubl.). Sąd Najwyższy

w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną pozwanego, pogląd ten podziela.

W miarodajny sposób odzwierciedla on zarówno istotę wynagrodzenia

ryczałtowego, jak i zasadę zapłaty wynagrodzenia za faktycznie wykonane prace.

Zarzut pozwanego stanowi konsekwencję założenia, że powód nie wykonał

w całości zleconych mu robót. Stanowi zatem zarzut niweczący roszczenie powoda

o zapłatę nieuregulowanej części wynagrodzenia i dotyczy kwestii rozkładu ciężaru

dowodu, chociaż podstawą skargi kasacyjnej nie został objęty art. 6 k.c. Materialny

ciężar dowodu, wyznaczony interesem strony przez przepisy prawa materialnego

normujące łączący ich stosunek prawny oraz art. 6 k.c., określa, która strona

poniesie negatywne skutki nieudowodnienia konkretnych twierdzeń o faktach

istotnych dla rozstrzygnięcia. Okoliczności, które strona powinna udowodnić określa

przedmiot sporu, prawo materialne regulujące wskazane stosunki prawne oraz

prawo procesowe normujące zasady postępowania dowodowego (por. wyroki Sądu

Najwyższego: z dnia 20 kwietnia 1982 r., II CR 79/82, niepubl.; z dnia

3 października 2000 r., I CKN 301/00, OSNC z 2001, nr 4, poz. 58; z dnia

17 czerwca 2009 r., IV CSK 71/09 i z dnia 10 lipca 2014 r., I CSK 560/13,

niepublikowane). W sprawie, w której został wydany zaskarżony wyrok, powód miał

obowiązek wykazać, iż wykonał umówione roboty budowlane (art. 647 k.c.).

Z dokonanych ustaleń faktycznych będących podstawą wyroku Sądu Okręgowego

wynika, że objęte umową roboty były wykonywane wspólnie przez pracowników

obu stron, a odebranie robót przez inwestora oznacza, iż przedmiot zamówienia

został w całości zrealizowany. W umowie nie zostały skonkretyzowane i odrębnie

wyszczególnione roboty, które wykonać powinien powód, jak też nie została

6

sporządzona inwentaryzacja robót rzeczywiście wykonanych przez każdą ze stron.

Oznacza to, że powód wykazał podstawę zgłoszonego roszczenia.

Reguła dotycząca ciężaru dowodu nie może być rozumiana w ten sposób,

że zawsze, bez względu na okoliczności sprawy, spoczywa on na stronie

powodowej. Obowiązkiem pozwanego było udowodnienie faktów uzasadniających

podniesiony zarzut hamujący. Pozwany nie wypełnił go jednak, ponieważ nie

wykazał, że powód nie wykonał i w jakim zakresie zleconych mu robót. Nie zostało

udowodnione przez niego, że w toku wykonywania robót zgłaszał zastrzeżenia do

stopnia zaangażowania powoda w realizację prac, że doszło do uzgodnienia,

iż wynagrodzenie zostanie obniżone, jak też, czy i w jakim zakresie był zmuszony

wykonać za powoda zlecone mu roboty, a także w jakim rozmiarze wynagrodzenie

powinno być obniżone.

Bezzasadne było odwoływanie się przez skarżącego do uprawnienia

przewidzianego w art. 471 k.c., w sytuacji niezgłoszenia roszczeń

odszkodowawczych, a przede wszystkim niewykazania podstaw do obniżenia

wynagrodzenia powoda.

Z powyższych względów skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na

podstawie art. 39814

k.p.c. Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego

wynika z zasady objętej art. 98 § 1 w związku z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.