III UK 156/14

Sygn. akt III UK 156/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 marca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Maciej Pacuda (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Roman Kuczyński

SSN Krzysztof Staryk

w sprawie z odwołania E. R.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanej M. K.

o ustalenie istnienia obowiązku ubezpieczenia społecznego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 25 marca 2015 r.,

skargi kasacyjnej odwołującej się od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 20 lutego 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 3 października 2012 r.

stwierdził, że M. K. z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy zlecenia u płatnika E.

2

R. podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym: emerytalnemu, rentowym,

wypadkowemu i dobrowolnemu chorobowemu w okresach od dnia 1 marca 2009 r.

do dnia 29 czerwca 2012 r. i od dnia 1 lipca 2012 r. oraz ustalił podstawy wymiaru

składek na ubezpieczenia społeczne (emerytalne, rentowe, wypadkowe i

dobrowolne chorobowe) oraz na ubezpieczenie zdrowotne w miesiącach od

października do grudnia 2011 r. w wysokości 1.650 zł i 1.423,78 zł oraz od stycznia

do czerwca 2012 r. w wysokości 1.800 zł i 1.553,22 zł.

Sąd Okręgowy w L. wyrokiem z dnia 18 września 2013 r. oddalił odwołanie

wniesione od tej decyzji przez E. R.

Sąd Okręgowy oparł swoje rozstrzygnięcie na następujących ustaleniach

faktycznych i ich ocenie prawnej.

Odwołująca się E. R. zawierała z zainteresowaną M. K. kolejne umowy

zlecenia obejmujące opiekę nad jej dzieckiem I. R. w okresach od dnia 1 marca

2009 r. do dnia 29 czerwca 2012 r. oraz od dnia 1 lipca 2012 r. Z tytułu tych umów,

w okresach od dnia 1 marca 2009 r. do dnia 30 września 2011 r. oraz od dnia 1

lipca 2012 r., odwołująca się jako płatnik składek dokonała zgłoszenia M. K. do

ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego. W dniu 3 września 2011 r.

I. R. ukończył 3 rok życia i zaczął uczęszczać do przedszkola „M”. Nie chodził do

przedszkola regularnie z uwagi na to, iż często chorował. W dniu 30 września 2011

r. odwołująca się zawarła z zainteresowaną umowę o świadczenie usług - umowę

uaktywniającą nr 1/11. Przedmiotem owej umowy było sprawowanie opieki nad I. R.

w dni powszednie, a w miarę zaistnienia potrzeby również w pozostałe dni. W

ramach opieki niania została zobowiązana do zapewnienia dziecku bezpiecznej

zabawy, należytego odpoczynku, posiłków, spacerów, odprowadzenia go do

przedszkola i przyprowadzenia z przedszkola. Miała wykonywać swoje czynności z

należytą starannością, w ramach posiadanej wiedzy i doświadczenia życiowego

oraz zgodnie ze wskazówkami rodzica. Z tytułu wykonywania umowy strony ustaliły

wynagrodzenie ryczałtowe w wysokości 1.650 zł brutto miesięcznie. Umowa miała

obowiązywać w okresie od dnia 1 października 2011 r. do ukończenia roku

szkolnego, w którym dziecko ukończy 3 rok życia, tj. do dnia 29 czerwca 2012 r.

Kolejną, tożsamej treści umowę strony zawarły w dniu 31 grudnia 2011 r. na okres

3

od dnia 1 stycznia 2012 r. do dnia 29 czerwca 2012 r. Wynagrodzenie niani na

mocy tej umowy zostało podwyższone do kwoty 1.800 zł miesięcznie brutto.

Sąd pierwszej instancji ustalił ponadto, że obowiązki zainteresowanej w

związku z wykonywaniem przez nią umowy zlecenia oraz umowy uaktywniającej

nie różniły się od siebie. Strony zawarły umowy uaktywniające z uwagi na wejście w

życie tzw. ustawy uaktywniającej. Decyzją z dnia 3 października 2012 r. organ

rentowy wyłączył jednak M. K. z obowiązkowych ubezpieczeń społecznych i

ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu umów uaktywniających i ustalił zerowe

podstawy wymiaru składek na te ubezpieczenia. Decyzją z tej samej daty objął ją

natomiast obowiązkiem ubezpieczenia społecznego z tytułu umowy zlecenia

zawartej z E. R. w okresie od dnia 1 marca 2009 r. do dnia 29 czerwca 2012 r. oraz

od dnia 1 lipca 2012 r.

Uwzględniając tak ustalony stan faktyczny sprawy Sąd Okręgowy uznał, że

odwołanie nie jest zasadne i nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd przytoczył treść

art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 2011r. o opiece nad dziećmi w wieku do 3 lat

(Dz.U. z 2011 r. Nr 45, poz. 235), który stanowi, że opieka nad dziećmi w wieku do

lat 3 może być organizowana w formie żłobka lub klubu dziecięcego, a także

sprawowana przez dziennego opiekuna oraz nianię. Z ust. 3 tego przepisu wynika z

kolei, że opieka nad dzieckiem może być sprawowana do ukończenia roku

szkolnego, w którym dziecko ukończy 3 rok życia lub w przypadku gdy niemożliwe

lub utrudnione jest objęcie dziecka wychowaniem przedszkolnym - 4 rok życia.

Zgodnie z treścią art. 50 ust. 1 ustawy nianią jest osoba fizyczna sprawująca opiekę

nad dziećmi na podstawie umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z

przepisami Kodeksu cywilnego stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, zwanej

dalej „umową uaktywniającą”. Stosownie zaś do art. 51 ust. 1 pkt 1 ustawy składki

na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe oraz na ubezpieczenie

zdrowotne, za nianię, opłaca Zakład Ubezpieczeń Społecznych - od podstawy

stanowiącej kwotę nie wyższą niż wysokość minimalnego wynagrodzenia za pracę

ustalonego zgodnie z przepisami o minimalnym wynagrodzeniu za pracę.

Zdaniem Sądu Okręgowego, warunkiem opłacania składek przez organ

rentowy jest zatem łączne spełnienie trzech przesłanek: niania zostanie zgłoszona

przez rodzica do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego, rodzice

4

albo rodzic samotnie wychowujący dziecko są zatrudnieni, świadczą usługi na

podstawie umowy cywilnoprawnej stanowiącej tytuł do ubezpieczeń społecznych,

prowadzą pozarolniczą działalność lub działalność rolniczą oraz dziecko nie jest

umieszczone w żłobku, klubie dziecięcym oraz nie zostało objęte opieką

sprawowaną przez dziennego opiekuna.

Sąd pierwszej instancji dodał też, że na podstawie przepisów powołanej

ustawy niania może sprawować opiekę nad dzieckiem, które ukończyło 20 tydzień

życia do końca roku szkolnego, w którym dziecko kończy 3 rok życia. Istotne w

sprawie jest jednakże brzmienie art. 79 pkt 2 ustawy o opiece nad dziećmi w wieku

do lat 3, zgodnie z którym przepisy dotyczące niani zawarte w rozdziale 6 ustawy

obowiązują od dnia 1 października 2011 r., a więc już po dacie ukończenia przez I.

R. 3 roku życia. Ustawodawca wyraźnie określił datę obowiązywania ustawy w tym

właśnie zakresie i od tej konkretnej daty. Sąd Okręgowy podkreślił w związku z tym,

że zgodnie z ogólnie obowiązującą zasadą prawa cywilnego „lex retro non agit”,

ustawa nie ma mocy wstecznej, chyba że wynika to z jej brzmienia lub celu (art. 3

k.c.).

Odwołując się do regulacji art. 6 ust, 1 pkt 4, art. 12 ust. 1 i art. 13 pkt 2

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, Sąd pierwszej instancji stwierdził

ponadto, że w związku z objęciem zainteresowanej w wymienionych wyżej

okresach obowiązkiem ubezpieczeń społecznych - emerytalnego, rentowych i

wypadkowego oraz dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego organ rentowy

ustalił prawidłowo podstawy wymiaru składek na te ubezpieczenia, stosując art. 18

ust. 3 w związku z ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz art. 81

ust. 1 w związku z art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o

świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych.

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 20

lutego 2014 r. oddalił apelację wniesioną przez odwołującą się od wyżej opisanego

wyroku Sądu Okręgowego.

Sąd Apelacyjny uznał, że wyrok Sądu Okręgowego odpowiada prawu,

aczkolwiek nie podzielił w całości argumentacji prawnej zawartej w uzasadnieniu

tego orzeczenia.

5

W ocenie Sądu Apelacyjnego, istota sporu sprowadza się do ustalenia, czy

zainteresowana w okresie od dnia 1 października 2011 r. do dnia 29 czerwca

2012 r. podlegała ubezpieczeniom społecznym na podstawie umowy

uaktywniającej przewidzianej w art. 50 wymienionej ustawy, przy uwzględnieniu

konkretnych okoliczności faktycznych, jakie zaistniały w sprawie, a zatem w

sytuacji, gdy powyższa umowa między zainteresowaną a odwołującą się została

zawarta od dnia 1 października 2011 r., tj. od daty wejścia w życie przepisów

rozdziału 6 ustawy i dotyczyła sprawowania opieki nad małoletnim I. R., który

ukończył 3 rok życia w dniu 3 września 2011 r., jak również przy uwzględnieniu, że

I. R. od ukończenia 3 roku życia uczęszczał do przedszkola w roku szkolnym

2011/12.

Sąd drugiej instancji zauważył, iż Sąd pierwszej instancji uzasadniając swoje

stanowisko skoncentrował się na kwestii, czy opieka niani na podstawie umowy

uaktywniającej może być sprawowana nad dzieckiem, które ukończyło 3 rok życia,

przed wejściem w życie rozdziału 6 ustawy, jednak pominął istotną okoliczność

wynikającą z bezspornego stanu faktycznego, że małoletni uczęszczał od

ukończenia 3 roku życia do przedszkola.

W związku z tym Sąd Apelacyjny ponownie przytoczył treść art. 51 ust 3 oraz

art. 2 ust. 1 i 3 ustawy, dochodząc do przekonania, że wykładnia tych przepisów,

mających znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, nie pozwala na uznanie, że zostały

spełnione przesłanki do ustalenia, iż w spornym okresie zainteresowana podlegała

obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym jako niania sprawująca opiekę nad

dzieckiem na podstawie umowy uaktywniającej zawartej z wnioskodawczynią,

której to zawarcie skutkuje opłacaniem przez ZUS składek na ubezpieczenie

społeczne od podstawy stanowiącej kwotę nie wyższą niż wysokość minimalnego

wynagrodzenia za pracę.

Sąd drugiej instancji przypomniał, że małoletni I. R. ukończył 3 rok życia w

dniu 3 września 2011 r. i uczęszczał w roku szklonym 2011/12 do przedszkola.

Stosownie do przepisów art. 2, 14 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o

systemie oświaty wychowanie przedszkolne obejmuje zaś dzieci w wieku 3 - 6 lat i

jest realizowane w przedszkolach, oddziałach przedszkolnych w szkołach

podstawowych oraz w innych formach wychowania przedszkolnego. Z tego

6

względu, w ocenie Sądu Apelacyjnego, wykluczona jest możliwość sprawowania

opieki przez nianię na podstawie umowy uaktywniającej, zawartej w trakcie roku

szkolnego, w którym dziecko ukończyło 3 rok życia, jeżeli w danym roku szkolnym

zostało ono objęte wychowaniem przedszkolnym.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, brak jest jakichkolwiek racjonalnych

argumentów, które przemawiałyby za tym, że ustawodawca dopuszcza, w sytuacji

gdy dziecko objęte jest wychowaniem przedszkolnym, również zatrudnienie na

preferencyjnych warunkach niani do sprawowania nad nim opieki. Należy bowiem

mieć na uwadze, że składki na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe

obliczone od podstawy, którą stanowi kwota nie wyższa niż kwota minimalnego

wynagrodzenia za pracę, finansuje budżet państwa za pośrednictwem Zakładu.

Sąd Apelacyjny uznał, że za takim stanowiskiem przemawia również treść

art. 2 ust. 3 ustawy z dnia 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3, z

którego wynika, że wyjątkowych przypadkach, z uwagi na niemożność objęcia

wychowaniem przedszkolnym np. z powodu braku miejsc w przedszkolu, braku

przedszkola w danej miejscowości, czy też wolniejszy rozwój psychomotoryczny

dziecka, opieka nad dzieckiem na przewidzianych ustawą zasadach może być

sprawowana do ukończenia roku szkolnego, w którym dziecko kończy 4 rok życia.

Z powyższego uregulowania wynika zatem w stosunku do dziecka, które osiągnęło

wymagany wiek 3 lata i uczęszcza do przedszkola, że brak jest podstaw do

sprawowania opieki na zasadach przewidzianych w ustawie.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, należy także podnieść, że z uzasadnienia

projektu ustawy wynika, iż celem strategicznym projektowanej regulacji było obok

stworzenia warunków dla rozwoju zróżnicowanych form opieki nad małymi dziećmi i

wsparcia rodziców w procesie wychowywania dzieci również umożliwienie rodzicom

i opiekunom podjęcia aktywności zawodowej, zaś w odniesieniu do dziecka, które

osiągnęło wymagany wiek i uczęszcza do przedszkola, takie cele zostały w pełni

zrealizowane, zwłaszcza w zakresie możliwości podjęcia czy kontynuowania pracy

zarobkowej.

W konsekwencji Sąd drugiej instancji za zasadne uznał stanowisko, że

zainteresowana jako osoba wykonująca w spornym okresie pracę na podstawie

7

umowy zlecenia podlegała obowiązkowo z tego tytułu ubezpieczeniom społecznym

i ubezpieczeniu zdrowotnemu.

Odwołująca się E. R. wniosła do Sądu Najwyższego skargę kasacyjną od

wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 20 lutego 2014 r., zaskarżając ten wyrok w

całości i zarzucając mu naruszenie przepisów prawa materialnego, to jest:

(-) art. 51 ust. 1 i 3 w związku z art. 2 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 4 lutego 2011 r.

o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 (jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 1457)

oraz w związku z art. 2 i 14 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 1991 r. (jednolity tekst:

Dz.U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572) o systemie oświaty przez ich błędną wykładnię

wyrażającą się w uznaniu, że objęcie dziecka wychowaniem przedszkolnym

wyklucza jednoczesne zastosowanie jednej z form opieki nad dzieckiem

wskazanych w art. 2 ust. 1 ustawy o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3, tj. opieki

niani świadczonej na podstawie umowy uaktywniającej, a w konsekwencji uznanie,

że brak jest podstaw do zastosowania preferencyjnych warunków zatrudnienia

niani, o których mowa w art. 51 ust. 1 pkt 1 ustawy o opiece nad dziećmi w wieku

do lat 3, pomimo spełnienia ustawowych warunków wskazanych w art. 51 ust. 3 tej

ustawy;

(-) art. 2 ust. 1 w związku z art. 50 ustawy o opiece nad dziećmi w wieku do

lat 3 przez ich błędną wykładnię wyrażającą się w uznaniu, że opieka niani nad

dzieckiem objętym wychowaniem przedszkolnym nie może być uznana za opieką

sprawowaną na podstawie umowy uaktywniającej, o której mowa w tych

przepisach;

(-) art. 51 ust. 1 i 3 ustawy o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 przez

błędną wykładnię, prowadzącą do przyjęcia, że regulacje te nie znajdują

zastosowania w sytuacji, gdy umowa uaktywniająca zawarta przez rodziców

dziecka z nianią dotyczy opieki nad dzieckiem, które objęte jest wychowaniem

przedszkolnym, pomimo spełnienia warunków ustawowych wyliczonych w art. 51

ust. 3 ustawy o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3, co skutkowało

niezastosowaniem przez Sąd tych regulacji w sprawie.

Powołując się na tak sformułowane zarzuty, Skarżąca wniosła o uchylenie

zaskarżonego orzeczenia i rozstrzygnięcie sprawy co do istoty, przez zmianę

wyroku Sądu Okręgowego z dnia 18 września 2013 r. i orzeczenie, że

8

zainteresowana M. K. w okresie od dnia 1 października 2011 r. do dnia 29 czerwca

2012 r. podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym: emerytalnemu,

rentowemu, wypadkowemu oraz ubezpieczeniu zdrowotnemu z tytułu umowy

uaktywniającej, na podstawie ustawy z dnia 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi

w wieku do lat 3, oraz o zasądzenie od pozwanego na rzecz skarżącej kosztów

postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm

przepisanych, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna ma uzasadnione podstawy.

W opinii Sądu Najwyższego, zarówno wykładnia gramatyczna, jak i

systemowa powołanych w podstawach zaskarżenia przepisów ustawy z dnia 4

lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 (dalej ustawa o opiece) musi

prowadzić do wniosków odmiennych niż te, które wywiódł z nich Sądu drugiej

instancji.

Należy jeszcze raz przypomnieć, iż art. 2 ust. 1 tej ustawy stanowi, że opieka

nad dziećmi w wieku do lat 3 może być organizowana w formie żłobka lub klubu

dziecięcego, a także sprawowana przez dziennego opiekuna oraz nianię. Z kolei, w

myśl ust. 3 powołanego przepisu opieka nad dzieckiem może być sprawowana do

ukończenia roku szkolnego, w którym dziecko ukończy 3 rok życia lub w przypadku

gdy niemożliwe lub utrudnione jest objęcie dziecka wychowaniem przedszkolnym -

4 rok życia.

Wykładnia art. 2 ust. 1 jest więc oczywista, gdyż przepis ten nie nastręcza

jakichkolwiek wątpliwości i wymienia jedynie formy opieki na dzieckiem w wieku do

lat 3, w tym także opiekę sprawowaną przez nianię. Jeśli natomiast wykładać art. 2

ust. 3, to stosując w pierwszej kolejności reguły wykładni gramatycznej wypada

zauważyć, iż określa on w bardzo specyficzny (a przez to zapewne mylący) sposób

końcową datę sprawowania takiej opieki. Łączy bowiem wiek dziecka podany w

latach kalendarzowych z okresem roku szkolnego, który zawsze przypada na

9

przełom dwóch kolejnych lat kalendarzowych i trwa od września jednego roku do

czerwca roku następnego. Jeśli więc dziecko ukończy wiek 3 lat przed

zakończeniem „starego” roku szkolnego, to opieka nad nim, oparta na przepisach

ustawy, może być sprawowana tylko do końca tego roku szkolnego, natomiast gdy

dziecko ukończy wiek 3 lat po rozpoczęciu „nowego” roku szkolnego, to może być

ona sprawowana do zakończenia tego roku szkolnego, a zatem aż do czerwca

następnego roku kalendarzowego, ponieważ wtedy właśnie ów rok szkolny się

zakończy. Wbrew odmiennemu stanowisku Sądu Apelacyjnego, możliwość

skorzystania z uregulowań ustawy w takiej właśnie sytuacji nie jest przy tym

obwarowana żadnym dodatkowym warunkiem (poza wynikającym z art. 51 ust. 3

pkt 3, o czym niżej). W szczególności nie eliminuje jej objęcie dziecka

wychowaniem przedszkolnym. Ten bowiem negatywny warunek dotyczy, także

zgodnie z gramatyczną wykładnią art. 2 ust. 3 ustawy, jedynie dzieci, które w

trakcie trwania roku szkolnego ukończyły 4 rok życia, a objęcie ich wychowaniem

przedszkolnym jest niemożliwe lub utrudnione. Konstrukcja omawianego art. 2 ust.

3 jest dwuczłonowa, przy czym elementem wspólnym dla obu tych członów jest

sformułowanie „do ukończenia roku szkolnego”, które odnosi się do dwóch

odrębnie zdefiniowanych kategorii dzieci: 1) które w trakcie trwania tego roku

ukończą 3 rok życia oraz 2) które ukończą 4 rok życia, jeśli objęcie ich

wychowaniem przedszkolnym jest niemożliwe lub utrudnione. Tylko w odniesieniu

do dzieci, które ukończą 4 rok życia w trakcie trwania roku szkolnego, objęcie ich

wychowaniem przedszkolnym będzie zatem eliminowało możliwość skorzystania

przez nie z form opieki przewidzianych ustawą o opiece. Inaczej rzecz ujmując,

dzieci, które ukończą 3 rok życia mogą do końca roku szkolnego, w którym ten wiek

osiągnęły, korzystać z wszystkich form opieki przewidzianych ustawą bez względu

na objęcie je wychowaniem przedszkolnym, natomiast te, które w trakcie roku

szkolnego osiągną wiek 4 lat, tylko wówczas, gdy objęcie ich wychowaniem

przedszkolnym jest niemożliwe lub utrudnione. Należy podkreślić, że taki właśnie

sposób interpretacji art. 2 ust. 3 ustawy logicznie koresponduje z brzmieniem ust. 1

tego przepisu, a także z tytułem ustawy, która co do zasady określa wszak różne

formy opieki nad dziećmi do lat 3.

10

Analogiczne wnioski wynikają również z wykładni art. 2 ust. 3 ustawy o

opiece dokonywanej przy uwzględnieniu reguł wykładni systemowej. Zgodnie

bowiem z treścią art. 51 ust. 3 tej ustawy, który określa dwa pozytywne i jeden tylko

negatywny warunek przejęcia przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych obowiązku

opłacenia składek na ubezpieczenia społeczne z tytułu umowy uaktywniającej

zawartej z nianią, Zakład opłaca składki, gdy: 1) niania została zgłoszona przez

rodzica do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego; 2) rodzice albo

rodzic samotnie wychowujący dziecko są zatrudnieni, świadczą usługi na podstawie

umowy cywilnoprawnej stanowiącej tytuł do ubezpieczeń społecznych, prowadzą

pozarolniczą działalność lub działalność rolniczą; 3) dziecko nie jest umieszczone w

żłobku, klubie dziecięcym oraz nie zostało objęte opieką sprawowaną przez

dziennego opiekuna.

Tylko objęcie dziecka jedną z pozostałych form opieki przewidzianych

ustawą uniemożliwia więc objęcie go opieką niani na warunkach przewidzianych

dla umowy uaktywniającej, będącej zresztą w myśl art. 50 ust. 1 ustawy o opiece

szczególnym – ze względu na skutki wynikające z art. 51 tej ustawy – rodzajem

mowy o świadczenie usług, do której zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego

stosuje się przepisy dotyczące zlecenia. Innych negatywnych warunków przepisy

ustawy natomiast nie przewidują.

Wypada z kolei zauważyć, że nie jest konieczne sięganie po dyrektywy

celowościowe, jeżeli już po zastosowaniu dyrektyw językowych, czy też językowych

i systemowych udało się uzyskać wynik wykładni w postaci ustalenia znaczenia

interpretowanej normy (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 1998 r.,

I CKN 664/97, OSNC 1999 nr 1, poz. 7). Wykładni takiej, ignorującej wyraźną treść

przepisu, łatwo byłoby bowiem postawić zarzut wykładni contra legem, albo

działania będącego raczej tworzeniem prawa niż jego stosowaniem. Z punktu

widzenia konstytucyjnej zasady podziału władzy państwowej taki sposób

interpretacji prawa jest niedopuszczalny (por. uzasadnienia uchwał Sądu

Najwyższego: z dnia 7 czerwca 2001 r., III CZP 29/01, OSNC 2001 nr 12, poz. 171,

czy z dnia 25 lipca 2002 r., III CZP 46/02, OSNC 2003 nr 7-8, poz. 98).

W opinii Sądu Najwyższego, wykładnia powołanych wyżej przepisów

dokonana przez Sąd Apelacyjny jest więc nieuprawniona. Ponadto wnioski

11

wywiedzione przez ten Sąd z porównania ustawy o opiece z ustawą z dnia 7

września 1991 r. o systemie oświaty są zbyt daleko idące. W szczególności bowiem

zestawienie art. 2 ust. 3 ustawy o opiece z art. 14 ust. 1, 1a i 1b ustawy o systemie

oświaty wyraźnie wskazuje, że nie może ono służyć wykładni systemowej w

ramach określania granic wiekowych dotyczących dzieci objętych opieką i

wychowaniem przedszkolnym. Jeśli bowiem z instytucji przewidzianych ustawą o

opiece mogą korzystać dzieci do lat 3, a w pewnych, wyżej określonych, sytuacjach

nawet do końca roku szkolnego, w którym ukończą 4 lata, to wychowaniem

przedszkolnym mogą zostać objęte dzieci w wieku od 3 do 6 lat, z tym że w

szczególnie uzasadnionych przypadkach wychowaniem przedszkolnym może także

zostać objęte dziecko, które ukończyło 2,5 roku (art. 14 ust. 1b), a w przypadku

dzieci posiadających orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego wychowaniem

przedszkolnym może być objęte dziecko w wieku powyżej 6 lat, nie dłużej jednak

niż do końca roku szkolnego w roku kalendarzowym, w którym dziecko kończy 8

lat. Obowiązek szkolny tych dzieci może być odroczony do końca roku szkolnego w

roku kalendarzowym, w którym dziecko kończy 8 lat (art. 14 ust. 1a). Zupełnie

odmiennie jest także definiowany moment rozpoczęcia i zakończenia objęcia dzieci

wychowaniem przedszkolnym. Wychowanie przedszkolne obejmuje bowiem dzieci

od początku roku szkolnego w roku kalendarzowym, w którym dziecko kończy 3

lata, do końca roku szkolnego w roku kalendarzowym, w którym dziecko kończy 6

lat (art. 14 ust. 1). Okresy, w których dzieci mogą korzystać z opieki przewidzianej

ustawą o opiece i być objęte wychowaniem przedszkolnym w ewidentny sposób

zazębiają się więc. Można zatem dostrzec pewną niekonsekwencję ustawodawcy w

definiowaniu adresatów opieki i wychowania przedszkolnego, co dowodzi, że

ustawodawca najwyraźniej nie uważał, aby definicje te miały charakter systemowy.

Niezależnie od tego Sąd Najwyższy nie dostrzega związku pomiędzy powołanymi

przez Sąd drugiej instancji przepisami ustawy o systemie oświaty o objęciu dzieci

wychowaniem przedszkolnym, notabene nieobowiązkowym dla 3-latków, a

uregulowaniami i celami ustawy o opiece. W szczególności zaś Sąd Najwyższy nie

dostrzega, aby instytucje przewidziane w obu tych ustawach wzajemnie wykluczały

się (oczywiście poza sytuacją przewidzianą w art. 2 ust. 3 in fine ustawy o opiece, o

czym była już mowa).

12

Sięgając do celów ustawy o opiece, Sąd drugiej instancji podniósł z kolei, że

ustawodawca zamierzał stworzyć warunki dla rozwoju zróżnicowanych form opieki

nad małymi dziećmi i wsparcia rodziców w procesie wychowywania dzieci oraz

umożliwienie im podjęcia aktywności zawodowej. Takie cechy, zdaniem Sądu

Apelacyjnego, realizuje zaś objęcie dzieci wychowaniem przedszkolnym i tym

samym nie ma potrzeby sięgania do umowy uaktywniającej z nianią. Sąd

Apelacyjny sugerował również, że ze względu na obciążenie budżetu Państwa

zapłatą składek za nianię nie można również przyjąć, że jednocześnie dziecko

może korzystać z edukacji przedszkolnej.

Zdaniem Sądu Najwyższego, powody te nie są jednak trafnie wskazane. I to

nie tylko ze względu na powoływany przez odwołującą się argument o częstej

chorobie dziecka, która determinuje sprawowanie opieki nad nim przez nianię. Jeśli

bowiem Sąd Apelacyjny pokusił się o wykładnię celów ustawy, to nie powinien

pomijać również jasno wyartykułowanego w uzasadnieniu projektu ustawy

argumentu, że wprowadzenie rozwiązania w postaci umowy uaktywniającej może

się przyczynić do zwiększenia zainteresowania pracą w charakterze niani osób

młodszych, niemających prawa do emerytury czy renty i zwiększenia ochrony

socjalnej osób zatrudnionych jako nianie, gdyż aktualnie większość z nich pracuje

nieformalnie. Przynajmniej jednym z celów ustawy był więc zamiar

„zalegalizowania” zatrudnienia niań i objęcie ich ochroną ubezpieczeniową.

Ponadto Sąd Apelacyjny, sięgając częściowo słusznie co do zasady po

argument finansowy, nie ustalił i tym samym nie uwzględnił w swojej ocenie, czy

przedszkole, do którego uczęszczało dziecko w przedmiotowej sprawie, jest

przedszkolem publicznym, czy też niepublicznym, gdzie pobyt dziecka jest przecież

w znacznej mierze finansowany przez rodziców. W przypadku uczęszczania

dziecka do przedszkola niepublicznego, nieuzasadniony wydaje się bowiem

argument o odbieraniu rodzicom prawa do korzystania z dofinasowania składek na

ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe dla niani ze względu na

obciążenia dla budżetu Państwa.

Kierując się więc przedstawionymi motywami, Sąd Najwyższy uznał, że

sformułowane w skardze kasacyjnej zarzutu błędnej wykładni przepisów

powołanych w podstawach zaskarżenia i stanowiących podstawę rozstrzygnięcia

13

zawartego w zaskarżonym wyroku są w pełni uzasadnione. Dlatego też, opierając

się na treści art. 39815

§ 1 k.p.c., a w odniesieniu do kosztów postępowania

kasacyjnego na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c., Sąd

Najwyższy orzekł jak w sentencji swego wyroku.