II CSK 402/14

Sygn. akt II CSK 402/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 marca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

SSN Bogumiła Ustjanicz

Protokolant Agnieszka Łuniewska

w sprawie z powództwa J. K.

przeciwko R. K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie

w Izbie Cywilnej w dniu 25 marca 2015 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 30 grudnia 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 29 maja 2013 r. Sąd Okręgowy w S. oddalił powództwo J. K.

skierowane przeciwko R. K., jako członkowi zarządu spółki pod firmą „S.” sp. z o.o.

w S., o zasądzenie kwoty 122 919,81 zł z odsetkami. Ustalił, że pozwany jest

prezesem jednoosobowego zarządu spółki „S.”, prowadzącej działalność w

zakresie robót ogólnobudowlanych oraz że wyrokiem z dnia 13 czerwca 2012 r., w

sprawie …/12, Sąd Okręgowy w S. zasądził od wymienionej spółki na rzecz

powoda kwotę 110 079,98 zł z odsetkami i kosztami procesu, a w dniu 18 lipca

2012 r. nadał temu wyrokowi klauzulę wykonalności. W dniu 19 lipca 2012 r. powód

wystąpił z wnioskiem o wszczęcie egzekucji, wskazując, że wnosi o skierowanie jej

do ruchomości i nieruchomości dłużnika, środków pieniężnych na rachunku

bankowym oraz do oznaczonych wierzytelności.

Postanowieniem z dnia 22 sierpnia 2012 r. Sąd Rejonowy w S., przed którym

wszczęto postępowanie o ogłoszenie upadłości spółki „S.” z możliwością zawarcia

układu, zabezpieczył majątek dłużnika przez zawieszenie postępowania

egzekucyjnego prowadzonego na podstawie wyroku Sądu Okręgowego w S. z

dnia 13 czerwca 2012 r. w sprawie …/12. W tej sytuacji komornik, powołując się na

bezskuteczność egzekucji, postanowieniem z dnia 10 września 2012 r. umorzył

postępowanie egzekucyjne wszczęte na wniosek powoda. Postanowieniem z dnia

19 września 2012 r. Sąd Rejonowy ogłosił upadłość spółki „S.” z możliwością

zawarcia układu, w związku z czym powód zgłosił swoją wierzytelność w celu jej

zaspokojenia w tym postępowaniu.

Sąd Okręgowy uznał, że powód nie wykazał przesłanki bezskuteczności

egzekucji, wynikającej z art. 299 § 1 k.s.h., przedłożył bowiem jedynie pierwszą

stronę postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego, zawierającą

sentencję i początek uzasadnienia, podczas gdy w toku postępowania

egzekucyjnego ustalono, że spółka „S.” figuruje w ewidencji osób ubezpieczonych i

płatników składek, posiada rachunki bankowe oraz jest właścicielem kilku

samochodów osobowych i ciężarowych. Powód nie uczynił zadość zobowiązaniu

do przedłożenia pełnego odpisu odnośnego postanowienia, co spowodowało

ujemne skutki procesowe, wyrażające się w przyjęciu, że powód nie wykazał

bezskuteczności egzekucji wobec spółki. Brak bowiem podstaw do przyjęcia, że

3

pozostały majątek spółki „S.” nie pozwoliłby na uzyskanie zaspokojenia, tym

bardziej że prowadzone było wobec niej postępowanie o ogłoszenie upadłości z

możliwością zawarcia układu, a nie upadłości likwidacyjnej. Poza tym dopiero

ukończenie lub umorzenie postępowania upadłościowego pozwoli określić, w jakim

zakresie wierzyciel nie uzyskał zaspokojenia, a tym samym w jakim zakresie może

ponosić odpowiedzialność członek zarządu na podstawie art. 299 § 1 k.s.h.

Wyrokiem z dnia 30 grudnia 2013 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda,

aprobując przeważającą część ustaleń faktycznych Sądu pierwszej instancji oraz

ich ocenę prawną. Stwierdził, że w chwili wydania zaskarżonego wyroku spółka „S.”

od dnia 27 lutego 2013 r. znajdowała się w upadłości likwidacyjnej oraz że

zachodzi konieczność uzupełnienia postępowania dowodowego. Ustalił, że

problemy finansowe spółki rozpoczęły się w 2011 r., ujemny wynik finansowy

utrzymywał się także w okresie od stycznia do kwietnia 2012 r., a w dniu 24 maja

2012 r. spółka złożyła wniosek o ogłoszenie upadłości. Tytuł wykonawczy, na

podstawie którego powód domagał się wszczęcia egzekucji, wpłynął do komornika

w dniu 24 lipca 2012 r., a więc w toku postępowania upadłościowego. Z kolei w

dniu 4 września 2012 r. do komornika wpłynęło postanowienie Sądu Rejonowego z

dnia 22 sierpnia 2012 r. o zabezpieczeniu majątku, a w dniu 5 września 2012 r.

wniosek powoda o umorzenie postępowania egzekucyjnego, w którym

zrezygnował z wysłuchania dłużnika i wraził zgodę na umorzenie postępowania ze

względu na jego bezskuteczność. W dniu 10 września 2012 r. komornik umorzył

postępowanie, wskazując jako podstawę art. 824 § 1 pkt 3 k.p.c.

Sąd Apelacyjny zaaprobował stanowisko Sądu pierwszej instancji, że

umorzenie postępowania egzekucyjnego nie oznacza, iż wierzytelność powoda nie

zostanie zaspokojona w toku postępowania upadłościowego. Dopiero z chwilą

zakończenia tego postępowania, które zmierza do równomiernego zaspokojenia

wierzycieli, będzie możliwe stwierdzenie, czy i w jakim zakresie egzekucja wobec

spółki jest bezskuteczna. Jeżeli potencjał majątkowy spółki obniżył się na skutek

zbyt późnego zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości, członkowie zarządu

odpowiadają tylko w granicach obniżenia tego potencjału. Skoro jednak nie

wiadomo czy wierzyciel nie uzyska choćby częściowego zaspokojenia

wierzytelności w toczącym się postępowaniu upadłościowym, badanie kwestii

4

obniżenia potencjału majątkowego spółki miałoby jedynie charakter teoretyczny.

Trzeba zatem podzielić pogląd Sądu pierwszej instancji, że powód nie wykazał

przesłanki bezskuteczności egzekucji, gdyż zgłosił swoją wierzytelność do masy

upadłości i została ona uwzględniona na liście wierzytelności, a postępowanie

upadłościowe nie zostało zakończone.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego powód, powołując się

na obie podstawy określone w art. 3983

§ 1 k.p.c., wniósł o jego uchylenie

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania ewentualnie orzeczenie co do

istoty sprawy przez uwzględnienie powództwa. Zarzucił Sądowi Apelacyjnemu

naruszenie art. 299 § 1 k.s.h. przez przyjęcie, że wszczęcie i prowadzenie wobec

spółki postępowania upadłościowego stanowi przeszkodę do kierowania roszczeń

przeciwko członkom jej zarządu, i art. 6 k.c. przez przyjęcie, że na powodzie

spoczywał ciężar wykazania, iż podjął wszelkie możliwe czynności w celu

przeprowadzenia egzekucji, podczas gdy to pozwany powinien wykazać, że

egzekucja nie została skierowana do wszystkich składników majątku spółki,

w związku czym możliwe jest zaspokojenie wierzyciela z tego majątku. Poza tym

podniósł zarzut obrazy art. 382 w związku z art. 316 § 1 i art. 391 § 1 k.p.c. przez

uwzględnienie jedynie składników majątku upadłej spółki, a nieuwzględnienie

wysokości wszystkich jej zobowiązań.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Apelacyjny wyszedł z założenia, że dopóki toczy się postępowanie

upadłościowe obejmujące likwidację majątku spółki, nie ma podstaw do

stwierdzenia bezskuteczności egzekucji, o której mowa w art. 299 § 1 k.s.h., a tym

samym do przyjęcia przewidzianej w tym przepisie odpowiedzialności członków

zarządu za zobowiązania spółki.

Przystępując do rozważenia zarzutów skarżącego kwestionujących to

stanowisko, trzeba przypomnieć określone w art. 299 § 1 k.s.h. przesłanki

odpowiedzialności.

Odpowiedzialność, o której mowa – jak przyjmuje się w orzecznictwie – ma

charakter subsydiarny, powstaje bowiem dopiero wtedy, gdy egzekucja przeciwko

spółce okaże się bezskuteczna, a ściśle – gdy jest już oczywiste, że będzie ona

bezskuteczna. Przesłanką tej odpowiedzialności jest bezskuteczność egzekucji

5

przeciwko spółce, czyli istnienie takiego stanu majątkowego spółki, w którym

wiadomo, że egzekucja z jej majątku nie doprowadzi do zaspokojenia wierzyciela.

Bezskuteczność egzekucji musi odnosić się do całego majątku spółki, a nie tylko do

jego części. Nie w każdej sytuacji jednak konieczne jest wszczęcie tej egzekucji.

Jeżeli z okoliczności sprawy z sposób niebudzący wątpliwości wynika, że spółka

nie ma żadnego majątku, z którego wierzyciel mógłby uzyskać zaspokojenie,

prowadzenie egzekucji przeciwko spółce nie jest potrzebne. Ustalenie przesłanki

bezskuteczności egzekucji może nastąpić według ogólnych zasad obowiązujących

w procesie, a więc za pomocą wszelkich środków dowodowych. Przesłankę tę

powinien wykazać wierzyciel (art. 6 k.c.).

Wierzyciel, który nie wyegzekwował swojej należności od spółki, nie musi

natomiast dowodzić wysokości doznanej wskutek tego szkody, wystarczy że

przedłoży tytuł egzekucyjny stwierdzający zobowiązanie spółki istniejące w czasie

pełnienia przez pozwanego funkcji członka zarządu i wykaże, że egzekucja wobec

spółki okazuje się bezskuteczna. Jeżeli członek zarządu nie udowodni, że szkoda

wierzyciela była niższa od niewyegzekwowanego od spółki zobowiązania, poniesie

odpowiedzialność do wysokości tego zobowiązania, z art. 299 § 1 k.s.h. wynika

bowiem na rzecz wierzyciela domniemanie szkody w wysokości

niewyegzekwowanego od spółki zobowiązania. Domniemany jest także związek

przyczynowy między szkodą wierzyciela a niezłożeniem przez członka zarządu we

właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości oraz jego zawinienie w tym

względzie. Członek zarządu może uwolnić się od odpowiedzialności, jeżeli wzruszy

to domniemanie przez wykazanie jednej z przesłanek wymienionych w art. 299 § 2

k.s.h., co oznacza że ciąży na nim w tym zakresie ciężar dowodu (art. 6 k.c.).

Stwierdzenie braku szkody po stronie wierzyciela zakłada wykazanie, że mimo

wdrożenia we właściwym czasie postępowania upadłościowego, wierzyciel nie

uzyskałby w tym postępowaniu zaspokojenia swojej należności ze względu na brak

wystarczającego majątku spółki. Pojęcie szkody występuje tu w znaczeniu

odbiegającym od klasycznej cywilistycznej definicji szkody rozumianej jako

uszczerbek w prawnie chronionych dobrach, którego miarą jest różnica stanu tych

dóbr z czasu poprzedzającego i następującego po zdarzeniu wywołującym szkodę.

Pojęcie to należy odnosić do obniżenia potencjału majątkowego spółki, dlatego

6

członek zarządu powinien, odwołując się do stanu majątkowego spółki istniejącego

w czasie właściwym dla zgłoszenia upadłości i biorąc pod uwagę określoną w art.

342 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (jedn. tekst:

Dz.U. z 2015 r., poz. 233) kolejność zaspokajania się z masy upadłości, wykazać

niemożność uzyskania przez wierzyciela zaspokojenia swojego zobowiązania

(zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 1997 r., III CKN 65/97, OSNC

1997, nr 11, poz. 181, z dnia 14 lutego 2003 r., IV CKN 1779/00, OSNC 2004, nr 5,

poz. 76, z dnia 26 czerwca 2003 r., V CKN 416/01, OSNC 2004, nr 7-8, poz. 129,

z dnia 7 lipca 2005 r., IV CK 58/05, nie publ., z dnia 22 września 2005 r., IV CK

75/05, nie publ., z dnia 5 października 2005 r., II CK 97/05, nie publ., z dnia

2 października 2007 r., II CSK 301/07, nie publ., z dnia 7 lutego 2007 r., III CSK

227/06, OSNC-ZD 2008, nr A, poz. 19, z dnia 9 kwietnia 2008 r., V CSK 527/07, nie

publ., z dnia 10 kwietnia 2008 r., IV CSK 15/08, nie publ., z dnia 9 maja 2008 r.,

III CSK 364/07, nie publ., z dnia 30 maja 2008 r., III CSK 12/08, nie publ., z dnia

26 sierpnia 2009 r., I CSK 34/09, OSNC-ZD 2010, nr B, poz. 57, z dnia 10 lutego

2011 r., IV CSK 335/10, nie publ., z dnia 8 kwietnia 2011 r., II CSK 451/10, nie publ.

i z dnia 12 kwietnia 2012 r., II CSK 390/11, nie publ.).

Uwzględniając utrwaloną w orzecznictwie Sądu Najwyższego wykładnię art.

299 § 1 k.s.h., trzeba zgodzić się z zarzutem skarżącego, że – wbrew odmiennemu

stanowisku Sądu Apelacyjnego – fakt dochodzenia wierzytelności w postępowaniu

upadłościowym, toczącym się wobec spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, nie

stanowi przeszkody do wystąpienia z roszczeniem odszkodowawczym przeciwko

członkowi zarządu tej spółki. Przesłanką odpowiedzialności przewidzianej w art.

299 § 1 k.s.h. – o czym była już mowa – jest bezskuteczność egzekucji przeciwko

spółce, którą wierzyciel może wykazać za pomocą wszelkich środków dowodowych.

Przesłankę tę można uznać za spełnioną również przed zakończeniem

postępowania upadłościowego.

W wyroku z dnia 23 października 2008 r., V CSK 130/08, Sąd Najwyższy

wyjaśnił, że brak podstaw, by możliwość stwierdzenia bezskuteczności egzekucji

przeciwko spółce uzależniać od formalnego zakończenia postępowania

egzekucyjnego w postaci wydania przez komornika postanowienia o umorzeniu

postępowania, ponieważ dane o przebiegu toczącego się postępowania mogą

7

dostarczyć dostatecznych informacji świadczących o bezskuteczności egzekucji

(nie publ.). Nie inaczej ma się rzecz, gdy chodzi o toczące się postępowanie

upadłościowe. Nie można oczywiście przyjmować, że samo ogłoszenie upadłości

spółki świadczy o bezskuteczności egzekucji, mogą jednak wskazywać na to wyniki

czynności podejmowanych w toku postępowania upadłościowego. Wychodząc

z odmiennego założenia, Sąd Apelacyjny poprzestał na stwierdzeniu, że powód

zgłosił swoją wierzytelność do masy upadłości, że została ona uwzględniona na

liście wierzytelności oraz że postępowanie upadłościowe nie zostało zakończone.

Powołał się przy tym na stanowisko wyrażone przez Sąd Najwyższy w wyroku

z dnia 16 listopada 2011 r., V CSK 515/10 (nie publ.). Trzeba w związku z tym

zauważyć, że wnioski wywiedzione z uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego

mają charakter schematyczny. Z teoretycznego punktu widzenia Sąd Apelacyjny

ma rację przyjmując, że wierzyciele uczestniczący w postępowaniu upadłościowym

dopiero z chwilą zakończenia tego postępowania będą mogli kategorycznie

stwierdzić, czy i w jakim zakresie uzyskali zaspokojenie z funduszów masy

upadłości. Analiza przebiegu konkretnego postępowania upadłościowego,

w szczególności liczby wierzycieli uprawnionych do zaspokojenia z masy upadłości,

zawartości i struktury listy wierzytelności oraz kolejności zaspokajania wierzycieli,

może jednak jeszcze przed formalnym zakończeniem postępowania wskazywać

w sposób niebudzący wątpliwości na brak możliwości zaspokojenia z funduszów

masy upadłości. Oddalenie apelacji skarżącego, bez poczynienia odnośnych

ustaleń faktycznych, z powołaniem się jedynie na fakt niezakończenia

postępowania upadłościowego spółki „S.” nie pozwala więc na odparcie

podniesionego w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia art. 299 § 1 k.s.h.

Uzasadniony jest tym samym zarzut obrazy art. 382 k.p.c. przez pominięcie

wynikających z listy wierzytelności zobowiązań upadłej spółki oraz kosztów

postępowania upadłościowego.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 oraz art. 108

§ 2 w związku z art. 39821

k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

8