II UK 191/14

Sygn. akt II UK 191/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 marca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn

SSA Bohdan Bieniek (sprawozdawca)

Protokolant Grażyna Niedziałkowska

w sprawie z wniosku U.P.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w G.

o prawo do emerytury,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 24 marca 2015 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 22 stycznia 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 22 stycznia 2014 r. zmienił wyrok Sądu

Okręgowego w G. z dnia 4 marca 2013 r. i oddalił odwołanie U. P. od decyzji

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w G. z dnia 15 czerwca 2012 r.

2

odmawiającej wnioskodawczyni prawa do emerytury w obniżonym wieku z tytułu

pracy w szczególnych warunkach.

Sąd drugiej instancji zaakceptował w całości ustalenia faktyczne Sądu

pierwszej instancji, traktując je jako własne. Z nich wynika, że U. P. jest z zawodu

obuwnikiem i w okresie od dnia 21 czerwca 1974 r. do dnia 30 czerwca 1996 r. była

pracownikiem Zakładów Przemysłu Skórzanego w S. W pierwszym etapie pracy

odbywała staż, a następnie od dnia 1 października 1974 r. pracowała w dziale

Opracowania Elementów Spodowych Obuwia, wykonując prace polegające na

maszynowym starciu podeszwy, smarowaniu jej specjalistycznym klejem oraz

prasowaniu podeszwy i otoka w celu dokładnego sklejenia elementów. Wszystkie

wykonywane czynności mieściły się w zakresie pojęcia „obuwnik formowacz”. Po

urodzeniu dziecka i powrocie z urlopu wychowawczego pracodawca od dnia 7 maja

1981 r. skierował odwołującą się do Oddziału Opakowań i Dodatków Obuwniczych.

Wówczas pracowała przy ręcznym spinaniu pudełek, odbieraniu ich z taśmy oraz

jako operator dwóch sklejarek pudełek. W ramach pracy na tym Oddziale

zajmowała się także okuwaniem sznurowadeł, jak i obsługą wtryskarki do

wytworzenia elementów koniecznych do produkcji obuwia. W końcu pracowała przy

drukowaniu winiet i etykiet. Rodzaj wykonywanej pracy wynikał z potrzeb zakładu

pracy.

Dalej Sąd Apelacyjny stwierdził, że istota sporu sprowadzała się do oceny,

czy ubezpieczona legitymuje się 15 letnim okresem zatrudnienia w warunkach

szczególnych albo szczególnym charakterze, zwłaszcza z uwagi na wykonywanie

pracy od dnia 7 maja 1981 r. do dnia 30 czerwca 1996 r. w dziale Opakowań i

Dodatków Obuwniczych (tzw. kartonażu) w Zakładach Przemysłu Skórzanego w S.

Przystępując do oceny prawnej analizowanego sporu Sąd Apelacyjny

zauważył, że praca w szczególnych warunkach to praca wykonywana stale i w

pełnym wymiarze czasu pracy w warunkach pozwalających na uznanie jej za jeden

z rodzajów pracy wymienionej w wykazie A, stanowiącym załącznik do

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.). Decydującą rolę w analizie

charakteru pracy wnioskodawczyni ma zatem możliwość zakwalifikowania jej pracy

3

pod określoną pozycję powołanego wyżej załącznika do rozporządzenia. Wynika to

z faktu, że nie każda praca w narażeniu na kontakt z niekorzystnymi dla zdrowia

pracownika czynnikami jest w rozumieniu art. 32 ust. 4 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst

jednolity: Dz.U z 2013 r., poz.1440) pracą w warunkach szczególnych, lecz tylko

taka praca, która rodzajowo jest wymieniona w rozporządzeniu.

Sąd Apelacyjny podkreślił, iż kwalifikowanie prac w szczególnych warunkach

ma charakter stanowiskowo – branżowy. Pod pozycjami w poszczególnych

działach wykazu A zostały umieszczone konkretne stanowiska przypisane danym

branżom. W ocenie Sądu drugiej instancji przedmiotowa regulacja nie jest dziełem

przypadku. Specyfika poszczególnych gałęzi przemysłu determinuje bowiem

charakter świadczonych prac i warunki, w jakich są one wykonywane oraz

uciążliwość i szkodliwość dla zdrowia.

Odnosząc powyższe uwagi do okoliczności sprawy Sąd Apelacyjny

stwierdził, że nieuprawnione jest kwalifikowanie do okresu zatrudnienia w

szczególnych warunkach, pracy wykonywanej od dnia 7 maja 1981 r. do dnia 30

czerwca 1996 r. na Oddziale 200 – Opakowań i Dodatków Obuwniczych

(kartonażu), jako pracy wymienionej w wykazie A, Dział XI (przemysł poligraficzny)

poz. 5 (bezpośrednia obsługa maszyn i urządzeń do składania arkuszy papieru,

krajania papieru i wyrobów poligraficznych oraz do oprawy wyrobów poligraficznych

w drukarniach). Za tak przedstawionym stanowiskiem w ocenie Sądu drugiej

instancji przemawiają dwie okoliczności. Po pierwsze, ubezpieczona wykonywała

pracę w fabryce obuwia, która nie może być uznana za pracę w ramach nawet

szeroko rozumianego przemysłu poligraficznego, co automatycznie uniemożliwia

kwalifikowanie tej pracy do działu XI wykazu A. Pod drugie, powołany przepis in

fine (poz. 5) dookreśla miejsce wykonywania wymienionych prac „w drukarni”.

Zakład pracy ubezpieczonej nie był drukarnią. W konsekwencji nieuprawnione jest

stanowisko Sądu Okręgowego odnośnie możliwości zakwalifikowania pracy

ubezpieczonej od dnia 7 maja 1981 r. do dnia 30 czerwca 1996 r. jako pracy w

szczególnych warunkach. Tym samym odwołująca nie legitymuje się wymaganym

15 letnim okresem zatrudnienia w szczególnych warunkach. Jednocześnie Sąd

drugiej instancji zauważył, że nie ma podstaw do oceny drugiego spornego okresu

4

zatrudnienia, wykluczenie bowiem okresu pracy od dnia 7 maja 1981 r. od dnia 30

czerwca 1996 r. wyklucza możliwość przyznania świadczenia w oparciu o art. 184

ustawy emerytalnej.

Mają na uwadze powyższe Sąd Apelacyjny z mocy art. 386 § 1 k.p.c. zmienił

zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego ubezpieczona zarzuciła

naruszenie prawa materialnego:

- przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 184 w związku z

art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity: Dz.U z 2013 r., poz.1440) oraz § 1 ust. 1

i § 4 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.) polegające na przyjęciu, że

skarżąca nie spełnia warunków do uzyskania emerytury z tytułu pracy w

szczególnych warunkach, albowiem okresy zatrudnienia ubezpieczonej od dnia 21

czerwca 1974 r. do dnia 31 marca 1978 r. oraz od dnia 7 maja 1980 r. od dnia 30

czerwca 1996 r. nie mogą być uznane za pracę w takich warunkach, a także, że nie

można jednego zakładu pracy zaliczyć do więcej niż jednej branży gospodarki

narodowej, w zależności od rodzaju prowadzonej działalności, a tym samym

stanowiskowo – branżowy charakter wyodrębnienia prac wyklucza zaliczenie

różnych stanowisk pracy w jednym zakładzie pracy do różnych branż, a zajmowane

przez skarżącą i związane z poligrafią stanowiska pracy nie uprawniają jej do

wcześniejszej emerytury;

- przez niewłaściwe zastosowanie przepisu działu XI poz. 5 wykazu A

stanowiącego załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.

w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.) w związku

z § 1 ust. 1 i § 4 ust. 1 rozporządzenia polegające na przyjęciu, że profil

działalności zakładu pracy skarżącej nie może być uznany za mieszczący się w

gałęzi przemysłu poligraficznego oraz, że ubezpieczona nie wykonywała pracy w

drukarni, co wyklucza kwalifikację jej pracy przez pryzmat działu XI załącznika A do

rozporządzenia.

5

Skarżący wniósł o uchylenie i zmianę wyroku Sądu Apelacyjnego poprzez

uwzględnienie odwołania strony skarżącej w całości i przyznanie jej emerytury w

obniżonym wieku emerytalnym z tytułu pracy w szczególnych warunkach. Nadto

domagał się zasądzenia na rzecz wnioskodawczyni od pozwanego kosztów

postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm

przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.

Okoliczności faktyczne przedmiotowej sprawy są bezsporne. Dostrzega to

skarżący, nie formułując zarzutów w oparciu o drugą podstawę kasacyjną (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.). Istotne ustalenia faktyczne zamykają się stwierdzeniem, że

ubezpieczona zatrudniona, stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, w Zakładach

Przemysłu Skórzanego w S. od dnia 21 czerwca 1974 r. do dnia 30 czerwca 1996

r., wykonywała początkowo pracę na stanowisku obuwnik formowacz. Następnie po

urodzenia dziecka i powrocie do pracy z urlopu wychowawczego od dnia 7 maja

1981 r. została skierowana do Oddziału Opakowań i Dodatków Obuwniczych. W

czasie zatrudnienia powierzane były jej następujące prace: ręczne spinanie

pudełek, odbieranie zadrukowanych i wyciętych pudełek, drukowanie winiet i

etykiet. Ponadto wykonywała pracę jako operator sklejarki pudełek, okuwała

sznurowadła, a także pracowała przy wtryskarce, wykonującej elementy obuwia.

Wykonywanie pracy w szczególnych warunkach stanowi element stanu

faktycznego, którego ustaleniem przez sądy a quo Sąd Najwyższy jest związany

(art. 39813

§ 2 in fine k.p.c.). Zatem w ocenie zarzutów materialnych skargi wiąże

ustalony okres i zakres realizowanych przez wnioskodawczynię czynności. W

kontekście pierwszej przesłanki Sąd Okręgowy ustalił, że ubezpieczona pracę w

Oddziale Opakowań i Dodatków Obuwniczych wykonywała od dnia 7 maja 1981 r.

Tymczasem skarżący wskazuje okres od dnia 7 maja 1980 r. i konsekwentnie go

powiela w uzasadnieniu skargi kasacyjnej. Oczywiście taka modyfikacja nie jest

dopuszczalna na obecnym etapie i w ten sposób wymyka się spod kontroli Sądu

Najwyższego.

6

Istota skargi sprowadza się do wykładni prawa materialnego, a w

szczególności art. 184 w związku z art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity: Dz.U.

z 2013 r., poz. 1440, dalej jako ustawa emerytalna) oraz § 1 ust. 1 i § 4 ust. 1

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub

szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.- dalej jako rozporządzenie).

Kontestowane w skardze normy prawne powinny być – w ocenie wnoszącego

skargę – wykładane w sposób afirmujący odstępstwo od stanowiskowo –

branżowego charakteru wyodrębnienia prac w szczególnych warunkach lub

szczególnym charakterze. Przecież zakwalifikowanie zakładu pracy tylko do jednej

branży (w tym wypadku przemysłu lekkiego) nie uzasadnia odmowy prawa do

emerytury pracownikowi, który wykonywał prace typowe w innym dziale gospodarki

(poligrafii), jeżeli był to równocześnie istotny zakres działalności przedsiębiorstwa.

W ten sposób ukształtowane stanowisko wyznacza zakres pola badawczego, które

po identyfikacji, prowadzi do konkluzji o symplifikacyjnym rozumowaniu oraz

wykładni rozszerzającej szczególne regulacje prawne, związane z uzyskaniem

prawa do emerytury w obniżonym wieku emertytalnym.

Przypomnieć wypada, że ustawą z dnia 27 marca 2003 r. o zmianie ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych

innych ustaw (Dz.U. Nr 56, poz. 498) zmieniono treść art. 32 ustawy emerytalnej, w

związku z czym od dnia 2 maja 2003 r. w celu ustalenia uprawnień, o których mowa

w art. 32 ust. 1 tej ustawy, za pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej

szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających

wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub

otoczenia w podmiotach, w których obowiązują wykazy stanowisk ustalone na

podstawie przepisów dotychczasowych. Przepis ten, w zakresie w jakim posługiwał

się określeniem „w podmiotach, w których obowiązują wykazy stanowisk ustalone

na podstawie przepisów dotychczasowych”, został wyrokiem Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 14 czerwca 2004 r., P 17/03 (OTK-A 2004 nr 6, poz. 57 i

Dz.U. Nr 144, poz. 1530) pozbawiony mocy prawnej. Jednak art. 32 ust. 4 ustawy

7

pozostał bez zmian i stanowi, że wiek emerytalny, o którym mowa w ust. 1, rodzaje

prac lub stanowisk oraz warunki, na podstawie których osobom wymienionym w

ust. 2 i 3 przysługuje prawo do emerytury, ustala się na podstawie przepisów

dotychczasowych.

Wykładni pojęcia „przepisy dotychczasowe” dokonał Sąd Najwyższy w

uchwale siedmiu sędziów z dnia 13 lutego 2002 r., III ZP 30/01 (OSNP 2002 nr 10,

poz. 243), wskazując na przepisy rozporządzenia, z wyłączeniem tych, które

zobowiązywały ministrów, kierowników urzędów centralnych i centralne związki

spółdzielcze do ustalenia wykazu stanowisk pracy w podległych im zakładach

pracy. Stwierdził, że odesłanie do przepisów dotychczasowych w kwestii wykazów

obejmujących świadczenie pracy w warunkach szczególnych, zawarte w art. 32 ust.

4 ustawy emerytalnej, nie obejmuje przepisów kompetencyjnych § 1 ust. 2-3

rozporządzenia. Odesłanie dotyczy więc tylko wieku emerytalnego, rodzajów prac,

stanowisk, warunków uprawniających do wcześniejszej emerytury. To pozwala na

wniosek, że przepisy dotychczasowe, o których mowa w odesłaniu, to § 2 ust. 1

rozporządzenia, stanowiący, iż okresami pracy uzasadniającymi prawo do

świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu są okresy, w których praca

w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i

w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy. Sąd

Najwyższy w konsekwencji stwierdził, że odesłanie do przepisów dotychczasowych

nie dotyczy kompetencji do tworzenia wykazów obejmujących stanowiska, na

których świadczy się pracę w szczególnych warunkach, ale obejmuje samą treść

tych wykazów i inne okoliczności wyraźnie wskazane w art. 32 ust. 2 ustawy

emerytalnej in principio, co zostało zaakceptowane przez Trybunał Konstytucyjny w

motywach wskazanego wyżej wyroku (por. także wyrok SN z dnia 14 stycznia

2014 r., II UK 224/13, LEX nr 1424852).

Nie można tracić z pola widzenia, że prawo do emerytury w obniżonym

wieku emerytalnym stanowi odstępstwo od zasady wyrażonej w przepisach ustawy

emerytalnej. Nabiera to znaczenia szczególnie dziś, gdy wiek emerytalny ulega

stopniowo wydłużaniu. Wyjątek od zasady powinien być interpretowany w sposób

ścisły (exceptiones non sunt extendendae), tak by zachować cel uzasadniający to

odstępstwo. Z kolei zgodnie z utrwalonym stanowiskiem doktryny, jak i

8

orzecznictwem Sądu Najwyższego, przepisy prawa ubezpieczeń społecznych

powinny być wykładane ściśle (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 11 grudnia 2008 r., I UZP 6/08, OSNP 2009 nr 9-10, poz. 120

oraz wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 9 listopada 1999 r., II UKN 187/99,

OSNAPiUS 2001 nr 4, poz. 121; 16 sierpnia 2005 r., I UK 378/04, OSNP 2006 nr

13-14, poz. 218; 25 czerwca 2008 r., II UK 315/07, Lex nr 496396), co oznacza w

zasadzie prymat dyrektyw wykładni językowej w odniesieniu do pozostałych metod

wykładni, w tym wykładni systemowej i wykładni historycznej lub celowościowej.

Tak ukształtowane stanowisko nie jest przypadkowe, gdyż przesłanki uzyskania

prawa do emerytury nie powinny lokować się w sferze swobodnego uznania. Stąd

też w judykaturze utrwalił się słuszny pogląd, że w świetle przepisów

rozporządzenia (wykazu A i B, stanowiącego załącznik tego aktu), wyodrębnienie

poszczególnych prac ma charakter stanowiskowo – branżowy (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia: 3 czerwca 2008 r., I UK 381/07, Lex nr 494112; 16 czerwca

2009 r., I UK 20/09, Lex nr 515698 i I UK 24/09, Lex nr 518067; 1 czerwca 2010 r.,

II UK 21/10, Lex nr 619638; 19 maja 2011 r., III UK 174/10, Lex nr 901652; 14

marca 2013 r., I UK 547/12, Lex nr 1415525). Przyporządkowanie danego rodzaju

pracy do określonej branży ma istotne znaczenie dla jej kwalifikacji jako pracy w

szczególnych warunkach. Usystematyzowanie prac o znacznej szkodliwości i

uciążliwości do oddzielnych działów oraz poszczególnych stanowisk w ramach

gałęzi gospodarki nie jest dowolne, gdyż należy przyjąć, że konkretne stanowisko

narażone jest na ekspozycję na czynniki szkodliwe w stopniu mniejszym lub

większym w zależności od tego, w którym dziale przemysłu jest umiejscowione.

Konieczny jest bezpośredni związek wykonywanej pracy z procesem

technologicznym właściwym dla danego działu gospodarki. Znajduje on także

zakotwiczenie w § 1 ust. 1 rozporządzenia, zgodnie z którym ma zastosowanie do

pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub szczególnym

charakterze w wykazach stanowiących załącznik do rozporządzenia. Skoro

przytoczony przepis nawiązuje do wykazów (A i B), to znaczy że dokonany w nim

podział prac stanowi istotny mechanizm jurysdykcyjnej oceny uprawnień do

uzyskania świadczenia emerytalnego w obniżonym wieku emerytalnym. Nie ulega

przecież wątpliwości, że praca w szczególnych warunkach, wykonywana stale i w

9

pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy,

przyczynia się do szybszego obniżenia wydolności organizmu, stąd też osoba

wykonująca taką pracę ma prawo do emerytury wcześniej niż inni ubezpieczeni.

Oznacza to, że pod określoną pozycją wykazu jest umieszczone konkretne

stanowisko odpowiadające danej branży. Wskazuje na to systematyka wykazu A,

gdzie poszczególne działy (górnictwo, energetyka, hutnictwo i przemysł metalowy

itd.) zawierają wykaz stanowisk, uprawniających do emerytury. Odstępstwo od tej

zasady znajduje się w dziale XIV - prace różne - które nie zostały przypisane do

określonego działu gospodarki. Zatem tylko w tym obszarze zatrudnienie w

określonej branży nie będzie miało znaczenia w kontekście emerytury (za

wyjątkiem pkt 7 odwołującego się do przemysłu muzycznego). Natomiast dalsze

odkodowywanie rodzaju prac powinno odbywać się w granicach branży, do której

przynależy zakład pracy zatrudniający pracownika. W okolicznościach faktycznych

sprawy, wnioskodawczyni była zatrudniona w przemyśle lekkim przy produkcji

obuwia, a żądanie przyznania emerytury wywodziła z tytułu wykonywania pracy w

przemyśle poligraficznym.

Powyższe założenie implikuje konieczność uwzględnienia dodatkowych

argumentów. Zatrudnienie może mieć miejsce w zakładzie pracy, którego

działalność zamyka się w obrębie jednego działu gospodarki. W takim układzie w

przedsiębiorstwie mogą występować zbieżności terminologiczne (nazwy stanowisk)

odpowiadające nazwom miejsc pracy z innych działów gospodarki. Również zakres

czynności konkretnego pracownika wskazywać może na pewne podobieństwo do

pracy typowych w innej branży. W obu sytuacjach specyfika poszczególnych gałęzi

przemysłu determinuje charakter świadczonej pracy i warunków, w jakiej jest

wykonywana, jej uciążliwość i szkodliwość dla zdrowia. Nie ma zatem

aksjologicznych podstaw do przenoszenia warunków pracy z jednej gałęzi na

drugą, skoro o prawie do emerytury nie decyduje stopień podobieństwa

wykonywanych prac, lecz zatrudnienie w określonej branży, gdyż dopiero

zatrudnienie wykonywane w takich warunkach umożliwia wcześniejsze ziszczenie

się ryzyka emerytalnego (szybszej utraty sprawności psychofizycznej pracownika).

Wówczas realizacja obowiązków pracowniczych kumuluje szereg czynników

10

decydujących o uprawnieniu do emerytury (np. uniezależnia ją od pór roku, czy też

zmiennego zapotrzebowaniem na pracę określonego rodzaju).

W przedmiotowej sprawie interesująco przedstawia się kwestia, czy opisany

wyżej dyktat przełamuje fakt, że oprócz branży podstawowej w zakładzie pracy

istnieją inne wyodrębnione działy, zakłady, które zajmują się odmiennym profilem

działalności, z rozwiniętą strukturą w ujęciu technologicznym i organizacyjnym,

pozwalającą na przypisanie mu cech wielobranżowości. Nie chodzi tu o status

podmiotowy (kto jest pracodawcą), gdyż ten aspekt w sprawie nie ma znaczenia,

lecz o wyodrębnienie techniczne, zadaniowe, gdzie rodzaj pracy polega na

wykonywaniu przedmiotowo innej pracy, związanej funkcjonalnie (lub nie) z

podstawowym profilem produkcji. Zakres tych innych czynności może być istotny,

czy też nawet równorzędny w stosunku do produkcji podstawowej. Postawiona teza

w znacznym stopniu odpowiada kwestii wykonywania tej samej pracy w ramach

zatrudnienia pracowniczego i innych form aktywności zawodowej człowieka

(pozarolnicza działalność gospodarcza, umowy cywilnoprawne). W judykaturze nie

budzi wątpliwości, że prawo do emerytury w wieku niższym od powszechnego

przysługuje jedynie osobom wykonującym prace w ramach pracowniczego

zatrudnienia (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia: 12 lutego 2004 r., II UK 246/03,

OSNP 2004 nr 20, poz. 358; 25 stycznia 2005 r., I UK 142/04, OSNP 2005 nr 17,

poz. 272; 29 czerwca 2005 r., I UK 300/04, OSNP 2006 nr 5-6, poz. 94 i 8 maja

2008 r., I UK 354/07, MPP 2008 nr 10). Powyższe stwierdzenie należy uzupełnić,

że chodzi o zatrudnienie pracownicze w branży, do której zakwalifikowany jest (był)

zakład pracy, albowiem dopiero w ten sposób zinterpretowane prawo materialne

realizuje cel, jakim jest zakreślenie granic podmiotowych i przedmiotowych kręgu

osób uprawnionych do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym. Przepisy

rozporządzenia zostały napisane w sekwencji tradycyjne ukształtowanego modelu

podziału pracy, tj. działów gospodarki, a następnie poszczególnych branż i opierały

się na specjalizacji określonej jednostki. Odkodowywanie zapisów rozporządzenia

powinno opierać się na statycznej wykładni przepisów, albowiem od czasu ich

wejścia w życie nastąpił istotny zwrot w funkcjonowaniu systemu gospodarczego.

Emerytury wcześniejsze, jako pewien stan zastany w nowej sytuacji ekonomicznej,

zgodnie z wolą ustawodawcy są wygaszane. Nowe uprawnienia w kontekście

11

uzyskania prawa do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym wynikają z materii

objętej ustawą z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. z

2008 r. Nr 237, poz. 1656). Antytetyczne rozumowanie prowadziłoby do bifurkacji

systemu emerytalnego w obrębie realizacji obniżonego ryzyka emerytalnego z

uwagi na wiek.

Zauważyć także należy, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego pojawił się

pogląd, iż jeżeli praca jest wykonywana na rzecz pracodawcy, ale w obrębie innego

zakładu pracy, to podstawowe znaczenie dla stwierdzenia, czy jest pracą w

szczególnych warunkach ma przynależność tego innego zakładu pracy do

określonej branży. Jak już bowiem powiedziano, konkretne stanowisko narażone

jest na ekspozycję na czynniki szkodliwe w stopniu mniejszym lub większym w

zależności od tego, w którym dziale przemysłu jest umiejscowione, na co nie ma

żadnego wpływu przynależność pracodawcy do określonej branży, jeżeli pracownik

w ramach swoich obowiązków wykonuje pracę w zakładzie pracy należącym do

innego działu przemysłu. Wtedy bowiem konieczny jest bezpośredni związek

wykonywanej pracy z procesem technologicznym właściwym dla tego działu

gospodarki, w którym praca jest wykonywana (por. uzasadnienie wyroków Sądu

Najwyższego z dnia 25 marca 2014 r., I UK 337/13, Lex nr 1458817; 6 lutego

2014 r., I UK 314/13, Lex nr 1439383). Przedstawione judykaty nie przemawiają za

dezaktualizacją wyżej omówionych argumentów, gdyż ustalenie pracy w warunkach

szczególnych - jak już wskazano – stanowi element stanu faktycznego, którym Sąd

Najwyższy jest związany w sprawie. Powracając na grunt przedmiotowej sprawy,

rysuje się konieczność oceny stanowiska, wyrażonego przez Sąd II instancji, w

kontekście rodzaju prac wykonywanych przez wnioskodawczynię od dnia 7 maja

1981 r., a mianowicie czy można je zaliczyć do prac w przemyśle poligraficznym –

dział XI, wykaz A, poz. 12 - bezpośrednia obsługa maszyn i urządzeń do składania

arkuszy papieru, krajania papieru i wyrobów poligraficznych oraz oprawy wyrobów

poligraficznych w drukarniach. Konieczne staje się wyjawienie dystynkcji

pojęciowych tej regulacji. Z gramatycznego brzmienia przepisu wynika, że chodzi w

nim zarówno o miejsce wykonywania pracy (drukarnia), jak i obsługę

specjalistycznych maszyn i urządzeń typowych dla przemysłu poligraficznego.

Ergo, nie wszystkie prace związane z poligrafią samoczynnie kwalifikują się do prac

12

w szczególnych warunkach. Innymi słowy mówiąc, wykonywanie pracy w innym

miejscu niż drukarnia albo wykonywanie innego rodzaju prac (niż obsługa maszyn i

urządzeń do składania arkuszy papieru, etc.) nie weryfikuje zasadniczej tezy na

korzyść skarżącej. W danej kwestii nie istnieje żadne domniemanie, czy też

argumentum certum o tożsamości pracy odpowiadającej warunkom zatrudnienia w

branży poligraficznej. Wręcz przeciwnie, jeżeli praca jest wykonywana w innym

dziale gospodarki, to po stronie wnioskodawczyni istnieje obowiązek wykazania, że

wszelkie czynności pracownicze, określane łącznie jako praca w warunkach

szczególnych, muszą odpowiadać jednemu konkretnemu punktowi działu wykazu

stanowiącego załącznik do rozporządzenia (np. obsługa maszyn do składania

arkuszy papieru, krajania papieru i wyrobów poligraficznych, oprawa wyrobów

poligraficznych). Jeżeli na tle zapisów rozporządzenia identyfikacja nie jest możliwa

lub jest znacznie utrudniona z uwagi na stopień uogólnienia, to pomocne (i

konieczne) staje się odesłanie do zarządzeń resortowych, w tym wypadku

zarządzenia nr 7 Ministra Przemysłu Chemicznego i Lekkiego z dnia 7 lipca 1987 r.

w sprawie wykazu prac wykonywanych w szczególnych warunkach lub

szczególnym charakterze w zakładach pracy resortu przemysłu chemicznego i

lekkiego (Dz.Urzęd. M.P.CHiL z 1983 r. Nr 4, poz. 87). Zaznaczyć w związku z tym

wypada, że uprawnienia do sporządzenia w podległych i nadzorowanych zakładach

pracy wykazów stanowisk pracy, na których są wykonywane prace w szczególnych

warunkach, wymienione w wykazach A i B, nie rozszerzały ani nie ograniczały

uprawnień pracowników, gdyż wykazy branżowe musiały być dostosowane do

treści załączników do rozporządzenia i co do zasady stanowiły jedynie

konkretyzację zakresu prac objętych tym rozporządzeniem w poszczególnych

resortach i należących do nich zakładach. Wymienione przepisy określały

szczegółowo stanowiska pracy, na których występowały rodzaje prac wymienione

w wykazach stanowiących załącznik do rozporządzenia. W tym tylko zakresie

zarządzenie resortowe może być pomocne przy ocenie charakteru i kwalifikacji

prac o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub

wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na

bezpieczeństwo własne lub otoczenia w rozumieniu art. 32 ust. 2 ustawy

13

emerytalnej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 marca 2010 r., I UK 324/09,

Lex nr 1001287).

Ad casum, zarządzenie w dziale XI (przemysł poligraficzny) pkt 5

bezpośrednia obsługa maszyn i urządzeń do składania arkuszy papieru, krajania

papieru i wyrobów poligraficznych oraz oprawy wyrobów poligraficznych w

drukarniach dookreśla, iż chodzi o wykonywanie prac introligatora przemysłowego,

krajacza folii i tworzyw sztucznych, preparatora wyrobów introligatorskich,

pomocnika w dziale introligatorskim oraz operatora maszyn od krajania papieru

tektury. Z poczynionych przez Sąd Okręgowy i przyjętych przez Sąd drugiej

instancji za podstawę rozstrzygnięcia ustaleń wynika, że w okresie od 7 maja

1981 r. obowiązki skarżącej na Oddziale Opakowań i Dodatków Obuwniczych

sprowadzały się do prac pomocniczych przy spinaniu pudełek, obsługi urządzenia

do sklejania pudełek oraz drukowaniu winiet i etykiet. Tego rodzaju prace nie są

wymienione w zarządzeniu resortowym. Naturalnie pamiętać trzeba, że w tym

samym czasie ubezpieczona była także kierowana do prac przy okuwaniu

sznurowadeł i obsługi urządzenia (wtryskarki) do wykonywania elementów obuwia,

czyli typowych prac związanych z działem V poz. 12. Tego rodzaju sposób

świadczenia pracy potwierdza prawidłową wykładnię prawa materialnego,

dokonaną przez Sąd II instancji. Praca w szczególnych warunkach nie może być

kompilacją czynności opisywanych w oddzielnych punktach wykazu, co w sposób

jednoznaczny wizualizuje brak podstaw do ingerencji w zaskarżony judykat. Nie jest

wobec tego trafne stwierdzenie, że ubezpieczona w ramach swoich obowiązków

stale i w pełnym wymiarze była narażona na działanie tych samych czynników, co

pracownicy zatrudnieni przy pracach opisanych w dziale XI pkt 5, skoro inne

równocześnie wykonywane prace nie stanowiły integralnej części większej całości

dającej się zakwalifikować pod określoną jedną pozycję załącznika do

rozporządzenia (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 6 grudnia 2007 r., III UK

62/07, Lex nr 375653; dnia 5 maja 2009 r., I UK 4/09, Lex nr 509022 oraz z dnia 11

marca 2009 r., II UK 243/08, Lex nr 550990). Nie istnieją też przesłanki do wniosku,

że czynności wykonywane w warunkach nienarażających na działanie czynników

szkodliwych dla zdrowia miały charakter incydentalny, krótkotrwały, uboczny (por.

14

wyroki Sądu Najwyższego z dnia: 22 stycznia 2008 r., I UK 210/07, OSNP 2009 nr

5-6, poz. 75; 12 kwietnia 2012 r., II UK 233/11, OSNP 2013 nr 7-8, poz. 86).

Wyeksponowanie argumentów o pracy w szczególnych warunkach poprzez

odwołanie się do ocen o dużej skali podobieństwa czynności wykonywanych przez

pracownika nie może odnieść zamierzonego skutku, albowiem o faktycznie

wykonywanym zatrudnieniu w takich warunkach nie decyduje walor ilościowy, lecz

jakościowy. W końcu dążenie do wykazania pracy w szczególnych warunkach,

skoncentrowane w pewnym momencie na odwoływaniu się do zasady

nieróżnicowania uprawnień podmiotów znajdujących się w tej samej sytuacji,

wyraźnie nawiązuje do zasady równości. Skarżący jednak nie wskazuje

konkretnego przepisu prawa materialnego w tej kwestii, co w zasadzie wyklucza

możliwość wywołania skutków zgodnych z kierunkiem skargi. W toku postępowania

kasacyjnego Sąd Najwyższy nie jest zobligowany do poszukiwania normy prawnej,

która może zagwarantować stronie skuteczność wniesionego środka

odwoławczego. Tym niemniej należy zwrócić uwagę, że zasady sprawiedliwości

wymagają, aby zróżnicowanie prawne podmiotów (ich kategorii) pozostawało w

adekwatnej relacji do różnic w ich sytuacji faktycznej, jako adresatów danych norm

prawnych. Z powyższego wynika, że zasada równości nie oznacza identyczności,

zwłaszcza gdy ustalone okoliczności faktyczne wykluczają tożsamość rodzaju

wykonywanej pracy, a opierają się na powiązaniach semantycznych wynikających li

tylko z podobieństwa określonych prac zamieszczonych w dziale XI poz. 5

wykazu A.

Sumą powyższych rozważań jest stwierdzenie, że wyodrębnienie rodzaju

prac w świetle przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w

sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub szczególnym charakterze (Dz.U. 1983 r. Nr 8 poz. 43) ma charakter

stanowiskowo - branżowy, a zatrudnienie pracownika w wielozakładowym

przedsiębiorstwie nie niweczy tego podziału, nawet gdy istnieje określony pułap

podobieństwa wykonywanych zadań, tożsamości w nomenklaturze stanowisk pracy

w stosunku do innej branży, niż dominująca (równorzędna) w zakładzie pracy.

15

Tym samym Sąd Apelacyjny dokonał prawidłowej subsumpcji norm prawa

materialnego w stosunku do prawidłowo ustalonego stanu faktycznego, co niweczy

postawione w skardze zarzuty jego naruszenia. Z tych względów Sąd Najwyższy

orzekł w sprawie na podstawie art. 39814

k.p.c.