I UK 284/14

Sygn. akt I UK 284/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 kwietnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący)

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z odwołania J. G.

przeciwko Prezesowi Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego

o rentę rolniczą,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 9 kwietnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 28 stycznia 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z

dnia 28 stycznia 2014 r. oddalił apelację wnioskodawcy J. G. od wyroku Sądu

Okręgowego w K. V Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 29 sierpnia

2

2013 r. oddalającego odwołanie wnioskodawcy od decyzji Prezesa Kasy

Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 2 kwietnia 2013 r., odmawiającej

mu prawa do renty rolniczej (punkt I wyroku) i przyznał adwokat A. C. od Skarbu

Państwa - Sądu Apelacyjnego kwotę 120 zł wraz z 23% podatkiem od towarów i

usług tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej wnioskodawcy z urzędu w

postępowaniu apelacyjnym (punkt II wyroku).

W sprawie tej ustalono, że komisja lekarska Kasy Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego - w orzeczeniu z dnia 28 marca 2013 roku - uznała, że wnioskodawca

urodzony 2 listopada 1958 r., nie jest całkowicie niezdolny do pracy w

gospodarstwie rolnym. Zaskarżoną decyzją organ rentowy odmówił przyznania mu

prawa do renty rolniczej. Sąd Okręgowy oddalił odwołanie wnioskodawcy,

podzielając wnioski wynikające z opinii biegłych sądowych lekarzy specjalistów z

zakresu chorób wewnętrznych: kardiologii, neurologii i psychiatrii, którzy nie

stwierdzili u wnioskodawcy całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie

rolnym. Sąd uznał tę opinię za prawidłową, rzetelną i logiczną, zaznaczając, że nie

kwestionował jej merytorycznie, ale wyrażał jedynie niezadowolenie z jej wniosków.

Skoro wnioskodawca nie został uznany za osobę całkowicie niezdolną do pracy w

gospodarstwie rolnym, to nie przysługuje mu renta rolnicza z tytułu całkowitej

niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym z art. 21 ustawy z dnia 20 grudnia

1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r. poz.

1403 ze zm.).

Wyznaczony z urzędu pełnomocnik procesowy wnioskodawcy podtrzymał

jego apelację, dodatkowo zarzucając błędne ustalenia faktyczne, które miały wpływ

na treść wyroku, że wnioskodawca nie jest osobą trwale niezdolną do pracy w

gospodarstwie rolnym, a także naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art.

233 k.p.c. przez uznanie sporządzonej opinii biegłych za wiarygodną. Jednocześnie

wnosił o dopuszczenie dowodu z opinii innych biegłych na okoliczność stwierdzenia

trwałej lub okresowej niezdolności do pracy wnioskodawcy w gospodarstwie

rolnym.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację, uznając, że wnioskodawca nie przedstawił

dowodów, które mogłyby skutecznie podważyć dokonaną przez Sąd Okręgowy

ocenę stanu jego zdrowia i zdolność do wykonywania pracy w gospodarstwie

3

rolnym. Podniesione w apelacji zarzuty stanowiły nieuprawnioną polemikę z

ustaleniami biegłych i dokonaną przez nich interpretacją wyników badań i wpływu

zdiagnozowanych schorzeń na negatywną ocenę przesłanki koniecznej do

ustalenia prawa do renty. Ze sporządzonej opinii wynika jednoznacznie, że stopień

nasilenia rozpoznanych u wnioskodawcy schorzeń nie stanowi przeciwwskazania

do osobistego wykonywania prac w gospodarstwie rolnym. Odmienne, subiektywne

przekonanie wnioskodawcy o niemożności pracy w gospodarstwie rolnym nie

znajduje potwierdzenia w wynikach prawidłowo przeprowadzonego przez Sąd

pierwszej instancji postępowania dowodowego, jak też nie może stanowić

podstawy do zakwestionowania niekorzystnej opinii biegłych lekarzy sądowych.

Dlatego brak było podstaw do dopuszczenia dowodu z opinii kolejnych biegłych,

albowiem według utrwalonego poglądu orzecznictwa, sąd orzekający dopuszcza

dowód z kolejnej opinii lekarzy biegłych wówczas, gdy opinia już wydana w sprawie

budzi wątpliwości, a nie dlatego, że jedna ze stron jest niezadowolona z wyników

postępowania. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, zebrany w sprawie materiał

dowodowy daje wystarczającą podstawę do ustalenia, że wnioskodawca nie jest

osobą całkowicie niezdolną do pracy w gospodarstwie rolnym, co nie wymaga

uzupełnienia materiału dowodowego, a w szczególności przeprowadzenia

dodatkowego dowodu z opinii innego zespołu biegłych lekarzy sądowych.

W skardze kasacyjnej wnioskodawca zarzucił naruszenie prawa

materialnego: art. 21 ust. 1 pkt 2 i ust. 5-7 ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników przez jego niewłaściwe zastosowanie wynikające z braku odniesienia się

przez Sądy obu instancji do oceny wymaganej przesłanki warunkującej niezdolność

skarżącego przez pryzmat prac koniecznych w konkretnym gospodarstwie rolnym.

W skardze zarzucono też naruszenie przepisów postępowania: 1/ art. 378 k.p.c.

zdanie pierwsze i art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. polegające na

nierozpoznaniu sprawy w granicach apelacji oraz nieustosunkowaniu się

merytorycznie do zarzutu naruszenia art. 233 k.p.c. podnoszonego w piśmie

pełnomocnika z urzędu podtrzymującego apelację i uzupełniającego jej treść, 2/ art.

241 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c. w związku z art. 391 k.p.c. przez

nieuzupełnienie zebranego materiału dowodowego i nie przeprowadzenie

dodatkowego dowodu z opinii innego zespołu biegłych lekarzy sądowych, 3/ art.

4

224 § 1 i art. 286 k.p.c. w związku z art. 391 k.p.c. wynikające z przedwczesnego

zamknięcia rozprawy bez przeprowadzenia dowodu z opinii innych biegłych celem

wyjaśnienia rzeczywistego stanu zdrowia skarżącego i ustalenia jego zdolności do

pracy.

Zdaniem skarżącego, skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona co

wynika z „rażącego naruszenia prawa materialnego stanowiącego przesłankę

warunkującą przyznanie renty rolniczej, co spowodowane było szeregiem uchybień

procesowych Sądu Apelacyjnego. Uniemożliwiło to prawidłową ocenę uprawnień

skarżącego do renty rolniczej, przez co z powodu nienależytego wyjaśnienia

sprawy odmówiono ubezpieczonemu środków egzystencji w postaci świadczenia

rentowego przewidzianego prawem”. Zaskarżony wyrok „podważa zatem

konstytucyjną zasadę państwa prawnego i zaufania obywateli do jego organów, w

tym do organów wymiaru sprawiedliwości”. Uszło bowiem uwadze Sądu

Apelacyjnego, że apelacja jasno i konkretnie precyzowała kierunek i zakres, w

jakim opinię biegłych należało uzupełnić, wskazując, że nie zawierała ona żadnego

odniesienia co do możliwości wykonywania przez skarżącego pracy w

gospodarstwie rolnym w rozumieniu in concreto. Zgodnie zaś z przyjętą linią

orzecznictwa, uzyskanie od biegłych ogólnikowej opinii w zakresie aktualnego

braku całkowitej niezdolności ubezpieczonego do pracy w nieskonkretyzowanym,

nieokreślonym indywidualnie z uwzględnieniem jego cech i charakteru

gospodarstwie rolnym wyklucza weryfikacje przesłanki niezdolności

ubezpieczonego do pracy w konkretnym gospodarstwie rolnym. Skarżący podkreślił

przy, że sporządzona w sprawie opinia biegłych „nie udziela jednoznacznej

odpowiedzi czy jest on osobą zdolną do pracy, częściowo niezdolną,

niepełnosprawną, czasowo niezdolną etc”.

W konsekwencji skarżący wniósł uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i

przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, względnie

o: uchylenie w całości wyroków Sądów obu instancji i przekazanie sprawy Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania, a także o przyznanie od Skarbu

Państwa - Sądu Apelacyjnego na rzecz pełnomocnik z urzędu kosztów

nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej przez pełnomocnika ustanowionego z

5

urzędu w postępowaniu kasacyjnym oraz o rozpoznanie skargi kasacyjnej na

rozprawie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się usprawiedliwiona, z wyjątkiem wniosku o jej

rozpoznanie na rozprawie, którą wyznacza się tylko wtedy, gdy w sprawie

występuje istotne zagadnienie prawne (art. 39811

§ 1 k.p.c.), którego zresztą nie

formułowała pełnomocnik skarżącego. W pozostałym zakresie zarzuty i podstawy

skargi kasacyjnej okazały się usprawiedliwione już dlatego, że z utrwalonej

wykładni art. 21 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników wynika, iż

wykluczona jest abstrakcyjna weryfikacja przesłanki całkowitej niezdolności do

pracy, bez jej koniecznego odniesienia do rozmiaru i specyfiki prac wymaganych w

konkretnym gospodarstwie rolnym od osoby ubiegającej się o ustalenie lub

przedłużenie prawa do renty rolniczej. W tym celu konieczne jest wstępne

dokonanie szczegółowych ustaleń, jakie gospodarstwo prowadzi lub prowadziła

osoba ubiegająca się o ustalenie lub przedłużenie prawa do rolniczej renty z tytułu

całkowitej niezdolności do pracy w konkretnym gospodarstwie rolnym, gdyż bez

takich ustaleń niemożliwa jest obiektywna weryfikacja takiej przesłanki wymaganej

do ustalenia rolniczych uprawnień rentowych (por. wyroki Sądu Najwyższego z: 20

maja 1997 r., II UKN 121/97, OSNP 1998 nr 6, poz. 188; 12 lutego 2009 r., III UK

71/08, LEX nr 725063 lub 10 marca 2011 r., II UK 306/10, LEX nr 885008).

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy konieczne są zatem uprzednie

ustalenia wielkości (obszaru) oraz struktury upraw lub hodowli w konkretnym

gospodarstwie rolnym, które prowadził ubezpieczony, rodzajów prowadzonej

działalności rolniczej, a także rodzaju lub specyfiki czynności niezbędnych do jego

prowadzenia, w tym stopnia zmechanizowania prac lub rozmiaru wykonywanych

prac fizycznych koniecznych do jego prowadzenia, także z uwzględnieniem prac

wykonywanych przez potencjalnie ubezpieczonych domowników osoby ubiegającej

się o ustalenie lub przedłużenie prawa do renty rolniczej. Dopiero po dokonaniu

konkretnych ustaleń faktycznych możliwe będzie uzyskanie od biegłych lekarzy

sądowych o specjalizacjach adekwatnych do zgłaszanych przez ubezpieczonego

6

schorzeń medycznych wiadomości specjalnych niezbędnych do oceny koniecznej

przesłanki ustalenia uprawnień rentowych, czy rodzaje i rozmiar schorzeń

ubezpieczonego uniemożliwiają mu całkowicie prowadzenie prac w konkretnym

gospodarstwie rolnym w stopniu niezbędnym do jego niezakłóconego

funkcjonowania. Uzyskane wiadomości specjalne powinny być zatem odniesione

oraz uzasadnione względem potencjalnej możliwości dalszego wykonywania pracy

albo trwałej lub okresowej całkowitej niezdolności do pracy w konkretnym

gospodarstwie rolnym. Wykluczone jest ogólnikowe lub „abstrakcyjne” dokonywanie

takich ustaleń oraz ocena prawna niedostatecznie zebranego materiału

dowodowego w sprawie, która nie dojrzała do merytorycznego rozpoznania bez

uprzedniego dokonania konkretnych ustaleń dotyczących skali potencjalnej

możliwości wykonywania albo całkowitej (stałej lub okresowej) niezdolności do

osobistego prowadzenia konkretnego gospodarstwa rolnego. Także uzyskane od

biegłych wiadomości specjalnych nie mogą być ogólnikowe ani abstrakcyjne, ale

pozwalać na ich weryfikację pod katem zachowania konkretnych możliwości albo

całkowitej (stałej lub okresowej) utraty zdolności do pracy w konkretnym

gospodarstwie rolnym. W opisanych wyżej zakresach zarzuty i podstawy skargi

kasacyjnej okazały się ewidentnie usprawiedliwione, co wymagało orzeczenia jak w

sentencji na podstawie art. 39815

k.p.c.