II CSK 409/14

Sygn. akt II CSK 409/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 kwietnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Agnieszka Piotrowska

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa Banku […] Spółki Akcyjnej z siedzibą

w W.

przeciwko M. J.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 9 kwietnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 5 grudnia 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 26 kwietnia 2013 r. Sąd Okręgowy w Ł. uchylił nakaz

zapłaty wydany przez ten Sąd dnia 8 listopada 2012 r., którym nakazano pozwanej,

aby zapłaciła powódce 120 557,80 zł z ustawowymi odsetkami oraz koszty procesu,

i zasądził od pozwanej na rzecz powódki 120 086 zł z ustawowymi odsetkami od

dnia 22 października 2012 r., zastrzegł pozwanej prawo do powołania się w toku

postępowania egzekucyjnego na ograniczenie odpowiedzialności do wartości stanu

czynnego spadku, oddalił powództwo w pozostałej części, nadał wyrokowi rygor

natychmiastowej wykonalności co do zasądzonego roszczenia, nie obciążył

powódki kosztami procesu i orzekł o należnych adwokatowi kosztach nieopłaconej

pomocy prawnej udzielonej pozwanej z urzędu.

Sąd ustalił, że pozwana, urodzona dnia 28 grudnia 2010 r., jest jedynym

spadkobiercą ustawowym ojca P. J., zmarłego w dniu 11 sierpnia 2010 r.; spadek

nabyła z dobrodziejstwem inwentarza (postanowienie o stwierdzeniu nabycia

spadku zostało wydane w dniu 7 lipca 2011 r.) Ojcostwo P. J. w stosunku do

pozwanej zostało ustalone wyrokiem Sądu Rejonowego w Z. z dnia 13 maja 2011 r.

W dniu 21 sierpnia 2009 r. P. J. zawarł z powodowym bankiem umowę

mieszkaniowego kredytu hipotecznego. Po śmierci kredytobiorcy bank otrzymał

40 000 zł z tytułu stanowiącej zabezpieczenie kredytu polisy ubezpieczeniowej na

życie zmarłego, które przeznaczył na spłatę kapitału (39 046,26 zł) i odsetek

(953,74 zł); do spłaty pozostało 120 086,50 zł.

Matka pozwanej E. K. uzyskała zgodę sądu na dokonywanie czynności

przekraczającej zwykły zarząd majątkiem córki w postaci zawarcia ugody lub

porozumienia co do restrukturyzacji długu z tytułu kredytu hipotecznego i zawarcia

umowy sprzedaży zabudowanej nieruchomości w Z. na rzecz dowolnie wybranej

osoby, w tym także na swoją rzecz, za cenę nie niższą niż kwota zadłużenia

kredytowego.

Małoletnia pozwana i jej matka są w trudnej sytuacji życiowej i majątkowej.

zamieszkują w małym domu o powierzchni 57 m2

, położonym w Z. na działce o

powierzchni 570 m2

; nieruchomość jest obciążona hipoteką ustanowiona na rzecz

powodowego banku, stanowiącą zabezpieczenie udzielonego ojcu pozwanej

3

kredytu hipotecznego. Małoletnia otrzymuje rentę rodzinną w wysokości 920 zł

miesięcznie i świadczenie MOPS w wysokości 240 zł. E. K. nie pracuje, zajmuje się

wychowywaniem córki, posiada samochód z 2002 r.

Sąd uwzględnił roszczenie główne na podstawie niebudzącego wątpliwości

uznania powództwa w tej części. Rygor natychmiastowej wykonalności nadał na

podstawie art. 333 § 1 k.p.c., i ograniczył odpowiedzialność pozwanej - w związku

przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza - do wartości stanu czynnego

spadku (art. 1031 § 2 k.p.c.). Powództwo zostało oddalone co do kwoty 471,30 zł

z tytułu odsetek; zdaniem Sądu dochodzenie tego roszczenia w okolicznościach

sprawy od dwu letniej pozwanej jest sprzeczne z art. 5 k.c.

Odnosząc się do złożonego przez pozwaną w toku procesu wniosku

o rozłożenie dochodzonego roszczenia na 318 rat, płatnych co miesiąc do 2039 r.,

Sąd stwierdził, że nie ma podstaw do jego uwzględnienia, ponieważ nie zachodzi

przesłanka przewidziana w art. 320 k.p.c. Do takiego wniosku Sąd doszedł po

rozważeniu ustalonej sytuacji życiowej i majątkowej pozwanej oraz interesu

wierzyciela; podkreślił ponadto wystawienie na sprzedaż wchodzącej w skład

spadku nieruchomości za cenę 340 000 zł.

Wyrok zaskarżyła pozwana w części uwzględniającej powództwo

i orzeczenie o rygorze natychmiastowej wykonalności (pkt 2 i 5 sentencji wyroku).

Jej zdaniem są podstawy do rozłożenia zasądzonego świadczenia na raty, rygor

natychmiastowej wykonalności został natomiast nadany wyrokowi z naruszeniem

art. 335 § 1 k.p.c.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację, nie obciążył

pozwanej kosztami postępowania apelacyjnego i o orzekł o należnych adwokatowi

kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej pozwanej z urzędu.

Sąd odwoławczy nie podzielił zarzutu apelującej, że nierozłożenie

zasądzonej należności na raty nastąpiło z naruszeniem art. 320 k.p.c. Nie znalazł

także podstaw do nieuwzględnienia roszczenia o odsetki ze względu na zasady

współżycia społecznego (art. 5 k.c.) i uznał za nieuzasadniony zarzut orzeczenia

rygoru natychmiastowej wykonalności z naruszeniem art. 335 § 1 k.p.c.

4

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach, pełnomocnik pozwanej

zarzucił naruszenie art. 320 k.p.c., art. 5 k.c., art. 359 § 2 k.c., art. 386 § 1

w związku z art. 228, art. 231, art. 316, art. 328 § 1 k.p.c. Powołując się na te

podstawy wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje;

Zdaniem skarżącej Sąd Apelacyjny odmówił jej rozłożenia zasadzonego

świadczenia na raty z naruszeniem art. 320 k.p.c. polegającym zarówno na błędnej

jego wykładni, kładącej zbyt duży nacisk na interes wierzyciela, jak i na

niewłaściwym jego zastosowaniu na skutek uznania, że skarżąca jest w stanie

spełnić zasądzone świadczenie jednorazowo, mimo trudnej sytuacji życiowej

i majątkowej.

Przepis art. 320 k.p.c. upoważnia sąd orzekający do wzięcia pod rozwagę

przy wydawaniu wyroku, czy jego orzeczenie będzie mogło być wykonane bez

potrzeby przeprowadzania egzekucji, zwłaszcza czy pozwany będzie w stanie

spełnić zasądzone świadczenie jednorazowo. Przesłanką zastosowania tego

przepisu jest ustalenie, że w danej sprawie zachodzi wypadek szczególnie

uzasadniony; decydują o tym okoliczności konkretnej sprawy. W zasadzie chodzi

o okoliczności dotyczące pozwanego dłużnika, jego sytuację osobistą, majątkową,

finansową, rodzinną, które powodują, że nierealne jest spełnienie przez niego od

razu i w pełnej wysokości zasądzonego świadczenia. Przyjmuje się, że np. za

zastosowaniem omawianego przepisu przemawia sytuacja, w której pozwany

uznaje powództwo i podnosi, że nieuregulowanie długu jest spowodowane

wyłącznie jego złą sytuacją majątkową. Rozważając rozłożenie zasądzonego

świadczenia na raty, sąd orzekający nie może jednak nie brać pod rozwagę sytuacji

wierzyciela. Również jego trudna sytuacja majątkowa może bowiem co do zasady

przemawiać przeciwko rozłożeniu zasądzonego świadczenia na raty, ponieważ sąd

nie powinien działać z pokrzywdzeniem wierzyciela.

Odmawiając skarżącej rozłożenia zasądzonego świadczenia na raty, Sąd

powołał się na interes powoda i wyraził przekonanie, że uwzględnienie wniosku

pozwanej „stanowiłoby rażące pokrzywdzenie powoda”. W sprawie nie ma jednak

5

w ogóle ustaleń dotyczących kondycji finansowej wierzyciela, zwłaszcza

stwierdzających, że jej stan może przemawiać przeciwko zastosowaniu art. 320

k.p.c. Ponadto uszło uwagi Sądu, że powód, zawierając umowę z dnia 21 sierpnia

2009 r. złotowego mieszkaniowego kredytu hipotecznego, zmarłemu ojcu pozwanej

spłatę tego kredytu rozłożył na raty na okres od 21 stycznia 2009 r. do dnia

20 stycznia 2039 r., a więc na 30 lat (§ 3 umowy). W tej sytuacji, także z tego

powodu trudno dopatrzeć się wystarczających podstaw do przyjęcia, że – jak

stwierdził Sąd – rozłożenie zasądzonego świadczenia na okres 26 lat czy

odroczenie terminu spłaty kredytu do 28 grudnia 2028 r. stanowiłoby rażące

pokrzywdzenie powoda. Rację ma też skarżąca kwestionując argument Sądu,

że przeciwko zastosowaniu art. 320 k.p.c. przemawia wartość masy spadkowej,

ponieważ podana przez matkę pozwanej w ofercie sprzedaży nieruchomości cena

(340 000 zł) - w porównaniu z ceną jej nabycia w 2009 r. (165 000 zł) – wobec

niewskazania obiektywnego jej uzasadnienia budzi wątpliwości jako podstawa

określenia wartości masy spadkowej. Zarzut wydania zaskarżonego wyroku

z naruszeniem art. 320 k.p.c. należało zatem uznać za uzasadniony.

Nie można także odeprzeć zarzutu skarżącej, że Sąd z naruszeniem art. 5

k.c. uwzględnił roszczenie o odsetki ustawowe od dnia 22 października 2012 r.

do dnia 5 grudnia 2013 r., ponieważ w okolicznościach sprawy zasady współżycia

przemawiały za oddaleniem tego roszczenia i zasądzeniem odsetek dopiero od

dnia wydania wyroku.

Nie ulega wątpliwości, że zarówno okoliczności, w jakich powstała

odpowiedzialności pozwanej z tytułu dochodzonej w sprawie spłaty kredytu

hipotecznego, jak i okoliczności dotyczącej sytuacji osobistej i majątkowej

dłużniczki maja charakter wyjątkowy. Wprawdzie Sąd miał je na uwadze, ale trudno

odmówić racji skarżącej, że nie uwzględnił ich w dostatecznym stopniu. Ustalona

przez Sąd okoliczność, że matka pozwanej w styczniu 2012 r. dysponowała

dokumentami niezbędnymi do regulowania obciążającego jej córkę zadłużenia, nie

oznacza, że pozwana już wówczas była w stanie wykonywać wynikające z umowy

kredytu zobowiązania. Wyrażone przez Sąd przekonanie, że „czynności

zmierzające do uregulowania zadłużenia czy restrukturyzacji długu” zapobiegłyby

naliczaniu odsetek za opóźnienie nie znajduje potwierdzenia w ustaleniach

6

faktycznych sprawy. Nie można także pomijać tego, że matka pozwanej dała

ogłoszenie w sprawie sprzedaży nieruchomości, ale jak się wydaje do chwili

wydania wyroku nie zgłosił się nabywca. Nie bez znaczenia jest także okoliczność,

że należność z tytułu odsetek ustawowych za określony wyżej okres jest znaczna

(według zawartego w skardze kasacyjnej wyliczenia wynosi 17 493,15 zł)

i w przeliczeniu na miesięczne obciążenie przekracza wysokość renty pozwanej.

Uszło też uwagi Sądu, że zgodnie z art. 359 § 2 k.c. odsetki ustawowe

należą się, jeżeli wartość odsetek nie została w inny sposób określona. Należność

z tytułu zaciągniętego przez ojca pozwanej kredytu hipotecznego została - mimo

ustalenia w umowie kredytowej stopy oprocentowania kredytu (§ 10) - zasądzona

z ustawowymi odsetkami, choć umowna stopa oprocentowania jest niższa. Sąd nie

wyjaśnił, dlaczego zasądził dochodzoną należność z wyższymi odsetkami

ustawowymi.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji wyroku

(art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w związku z art. 39821

k.p.c.).