III CSK 222/14

Sygn. akt III CSK 222/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 kwietnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marta Romańska (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Starosty K.

przeciwko O.S.A. w W. poprzednio T.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 17 kwietnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 3 lutego 2014 r.,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) zasądza od powoda na rzecz strony pozwanej kwotę 3600

(trzy tysiące sześćset) zł tytułem kosztów postępowania

kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Skarb Państwa - Starosta K., w pozwie skierowanym przeciwko T. sp. z o.o.

w K. oraz T. S.A. w W. (obecnie O. S.A. w W.) wniósł o wydanie nieruchomości

położonej w gminie N., oznaczonej w ewidencji numerem 2002, o powierzchni 0,39

ha wraz z budynkami i budowlami na tej nieruchomości posadowionymi, dla której

prowadzona jest księga wieczysta […]. Pismem z dnia 17 sierpnia 2008 r., powód

rozszerzył żądanie pozwu w stosunku do pozwanej T. S.A., wnosząc o zasądzenie

od tej pozwanej wynagrodzenia za korzystanie z wyżej wymienionej nieruchomości

za okres od sierpnia 1998 r. do dnia, w którym nastąpi jej wydanie. Wskazał, że

wynagrodzenie za korzystanie z nieruchomości powinno obejmować 10 lat wstecz

od dnia doręczenia pozwanej pisma rozszerzającego powództwo. W związku z tym

zgłosił roszczenie w kwocie 31.200 zł miesięcznie, co w skali rocznej stanowi kwotę

374.400 zł, a za okres 10-letni kwotę 3.744.000 zł.

Prawomocnym wyrokiem częściowym z dnia 13 kwietnia 2011 r. Sąd

Okręgowy nakazał usunąć pozwanych z nieruchomości.

Wyrokiem z dnia 13 czerwca 2012 r., Sąd Okręgowy zasądził od pozwanej T.

S.A na rzecz strony powodowej kwotę 541.933,05 zł, oddalając powództwo w

pozostałej części.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że nieruchomość położona na górze […]

stanowi własność Skarbu Państwa. Na nieruchomości tej posadowione są wieża i

urządzenia służące do wykonywania usług w zakresie emisji radiowo-telewizyjnej.

Do dnia 4 grudnia 1991 r. nieruchomość była używana przez jednostkę

organizacyjną Skarbu Państwa, funkcjonującą pod nazwą P. (PPTiT). W wykonaniu

ustawy z dnia 23 listopada 1990 r. o łączności oraz na podstawie zarządzenia nr

16 Ministra Łączności z dnia 28 lutego 1991 r. w sprawie podziału państwowej

jednostki organizacyjnej, doszło do przekształcenia państwowej jednostki

organizacyjnej PPTiT w przedsiębiorstwo użyteczności publicznej P. i w spółkę

akcyjną T. Dotychczasową działalność PPTiT, jak również zorganizowaną część jej

mienia, pracowników oraz uprawnienia i zobowiązania przejęła w dziedzinie

telekomunikacji jednoosobowa spółka Skarbu Państwa – T. S.A.

3

W dniu 4 grudnia 1991 r. Minister Łączności, aktem notarialnym, w imieniu

Skarbu Państwa, przekształcił zorganizowaną część państwowej jednostki

organizacyjnej PPTiT w jednoosobową spółkę akcyjną Skarbu Państwa. Mienie

zorganizowanej części państwowej jednostki organizacyjnej tworzyć miało kapitał

własny spółki. Załącznikiem do aktu założycielskiego spółki, nazwanym akt

przekazania, na rzecz T. S.A. przekazana została własność nieruchomości, w tym

między innymi nieruchomości na górze […] o powierzchni 360 m2

wraz z

budynkami o kubaturze 10.860 m, którą przed podziałem użytkowała PPTiT.

Minister Łączności pomimo przekazania stronie pozwanej własności nieruchomości

wraz z jej częściami składowymi nigdy nie zawarł aktu notarialnego przenoszącego

własność przedmiotowej nieruchomości na rzecz T. Strona pozwana bez żadnych

przeszkód ze strony powodowej prowadziła działalność statutową na

nieruchomości, a w dniu 5 marca 2003 r. wynajęła nieruchomość spółce TP. Po

wydaniu, zgodnie z wyrokiem częściowym, przez strony pozwane nieruchomości na

rzecz Skarbu Państwa, TP sp. z o.o. zawarła ze Skarbem Państwa w dniu

20 października 2011 r., umowę dzierżawy tej nieruchomości. Zgodnie z umową,

TP sp. z o.o. przelała na konto strony powodowej kwotę 1.241.479,85 zł tytułem

zabezpieczenia płatności wynagrodzenia za bezumowne korzystanie

z nieruchomości z zastrzeżeniem jej zwrotu, w zależności od treści wyroku

w sprawie o zapłatę wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości.

Roczny czynsz dzierżawy przedmiotowej nieruchomości wynosi 95.143,87 zł.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, Skarb Państwa był założycielem T. S.A. i

jako wkład niepieniężny do spółki wniósł nieruchomość. Jednak doszło do

przekazania własności nieruchomości bez wymaganej ku temu formy prawnej. W

tym stanie rzeczy, wkładem niepieniężnym, jaki Skarb Państwa wniósł do

zakładanej przez siebie spółki, było nieodpłatne użytkowanie przedmiotowej

nieruchomości na cele określone w akcie założycielskim. Zatem, pozwana spółka

nie użytkowała nieruchomości bezumowne, gdyż uprawnienia do korzystania z

nieruchomości czerpała z aktu założycielskiego i aktu przekazania nieruchomości w

jej władanie. Nie było to przekazanie do użytkowania pod tytułem darmym, skoro

strona powodowa otrzymała akcje, będące równowartością wkładu niepieniężnego.

4

Ponieważ mimo przekazania własności nieruchomości, nie doszło do

przeniesienia jej własności, pozwana użytkowała nieruchomość w złej wierze, gdyż

wiedziała, że nie przysługuje jej prawo własności. Jednak z umowy i faktu,

że strona powodowa otrzymała w akcjach równowartość przekazanej

nieruchomości Sąd pierwszej instancji wywiódł nie ma podstaw do żądania

wynagrodzenia za korzystanie z nieruchomości za okres od dnia utworzenia T. S.A.

do dnia doręczenia jej odpisu pozwu o wydanie nieruchomości. Pozew stanowił

wypowiedzenie umowy nieodpłatnego użytkowania nieruchomości, a zatem od

chwili doręczenia jego odpisu stronie pozwanej - dnia 12 lutego 2007 r. - nie było

podstaw do uznania, że nieruchomość w dalszym ciągu jest używana nieodpłatnie.

Dlatego też strona pozwana powinna zapłacić wynagrodzenia za korzystanie z

nieruchomości za okres od tego dnia do dnia zawarcia przez TP ze Skarbem

Państwa umowy dzierżawy, tj. 20 listopada 2011 r. Przyjmując roczny czynsz

dzierżawy za nieruchomość wraz z zabudowaniami na kwotę 95.143,87 zł, za okres

od dnia 12 lutego 2007 r. do dnia 20 listopada 2011 r., Sąd zasądził tytułem

wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości kwotę 541. 933,05 zł.

Na skutek apelacji obu stron, Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w

ten sposób, że oddalił powództwo w całości i oddalił apelację powoda.

Sąd drugiej instancji uznał za prawidłowe ustalenia faktyczne Sądu pierwszej

instancji w zasadniczej swej części. Dodatkowo ustalił, że umową z dnia

20 października 2011 r. Skarb Państwa, reprezentowany przez Starostę K., oddał

TP sp. z o.o. do używania i pobierania pożytków sporną nieruchomość wraz ze

wszystkimi składnikami majątkowymi stanowiącymi części składkowe tej

nieruchomości gruntowej. Strony postanowiły, że umowa wchodzi w życie z dniem

ziszczenia się wszystkich warunków zawieszających, z których jednym była

konieczność zapłaty przez T. S.A. tytułem części wynagrodzenia za bezumowne

korzystanie z przedmiotu dzierżawy kwoty 1.241.497,85 zł. Równocześnie strony

oświadczyły, że w razie gdyby w sprawie toczącej się przed Sądem Okręgowym w

K. pod sygn. akt …8/07 zapadł prawomocny wyrok zasądzający od T. S.A. na rzecz

powoda kwotę wyższą, zapłata przedmiotowej kwoty zostanie zaliczona na poczet

zasądzonej przez Sąd sumy. W dniu 21 października 2011 r. T. S.A. przelała na

rachunek Starosty K. kwotę 1.241.497,85 zł, wskazując jako tytuł powyższej

5

operacji wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z nieruchomości objętej księgą

wieczystą nr […] z zastrzeżeniem zwrotu.

Na podstawie dopuszczonego w postępowaniu apelacyjnym dowodu z opinii

biegłych do spraw szacowania wartości nieruchomości Sąd drugiej instancji

zmodyfikował ustalenia dotyczące wysokości czynszu, który mógłby być pobierany

w razie dzierżawy nieruchomości na prowadzenie działalności polegającej na emisji

sygnału radiowego, telewizyjnego i telekomunikacyjnego. Wartość ta za pomocą

podejścia dochodowego wynosi kwotę 43.384 zł miesięcznie w roku 2007, kwotę

45.401 zł miesięcznie w roku 2008, za pomocą podejścia kosztowego wynosi kwotę

38.247 zł miesięcznie w roku 2007, kwotę 42.937 zł miesięcznie w roku 2008 a za

pomocą podejścia porównawczego wynosi kwotę 43.235 zł miesięcznie w roku

2007 i kwotę 44.878 zł miesięcznie w roku 2008.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, Sąd pierwszej instancji słusznie przyjął, że T.

S.A., przez pewien okres czasu była posiadaczem zależnym przedmiotowej

nieruchomości, korzystając z niej na podstawie tytułu prawnego, pochodzącego od

Skarbu Państwa. Nie podzielił oceny Sądu pierwszej instancji, że Skarb Państwa

otrzymał w akcjach T. S.A. wynagrodzenie stanowiące równowartość przekazanej

nieruchomości, co kreowało równocześnie tytuł do korzystania z niej przez

pozwaną. Natomiast z aktu przekazania niektórych składników majątku państwowej

jednostki organizacyjnej pozwana mogła wywodzić swój tytuł do używania i

korzystania z przedmiotowej nieruchomości. Akt przekazania z 1992 r. między

innymi nieruchomości na górze […], wobec braku formy aktu notarialnego, nie

spowodował przeniesienia własności nieruchomości na rzecz pozwanej. Mimo to od

chwili powstania aż do dnia wytoczenia powództwa w niniejszej sprawie T. S.A.

bez żadnych przeszkód ze strony Skarbu Państwa korzystała z nieruchomości na

górze […] i prowadziła na niej działalność. Samo przekazanie do korzystania

nieruchomości pozwanej zostało dokonane w trybie przewidzianym ustawą z dnia

23 listopada 1990 r. o łączności, w sposób władczy i przez osoby upoważnione

przepisami prawa. Artykuł 76 ust. 1 zobowiązywał Ministra Łączności

do przekształcenia państwowej jednostki organizacyjnej PPTiT m.in. w T. Spółkę

Akcyjną, a w ust. 2 tego przepisu, upoważniono Radę Ministrów do określenia trybu

przekształcenia. Tryb taki został określony w uchwale nr 22 Rady Ministrów z dnia

6

18 lutego 1991 r. (M.P. Nr 7, poz. 48), w której przygotowanie przekształcenia

powierzono Komisji do Spraw Przekształcenia PPTiT, której zadaniem było m.in.

przygotowanie i przedłożenie Ministrowi projektu planu podziału majątku PPTiT, a

projekt ten był podstawą planu podziału majątku. Nadto, w § 8 uchwały

przewidziano, że Minister Łączności, po utworzeniu m.in. T. S.A., powoła

pełnomocnika generalnego do spraw podziału majątku PPTiT i pełnomocników

wojewódzkich, którzy w terminie do dnia 31 grudnia 1991 r. dokonają przekazania

majątku PPTiT nowo utworzonym podmiotom, w tym T. S.A. Ostatecznie, w

wykonaniu powyższego oraz na podstawie zarządzenia nr 16 Ministra Łączności z

dnia 28 lutego 1991 r. w sprawie podziału państwowej jednostki organizacyjnej,

powołany pełnomocnik aktem przekazania, przekazał na rzecz strony pozwanej

majątek, w tym sporną nieruchomość. Skoro uprawniony do działania w imieniu

Skarbu Państwa podmiot wydał dokument, który wprawdzie nie przenosił własności

nieruchomości na stronę pozwaną, ale z którego wynikała wyraźna wola strony do

wprowadzenia T. S.A. w posiadanie nieruchomości i umożliwienie tej Spółce

korzystania z niej, to zasadnym jest przyjęcie, że pozwana była użytkownikiem

nieruchomości na górze […] za pełną wiedzą i wolą jej właściciela. Nie pozwala to

na przyjęcie, że już od 1992 r. T. S.A. nie była uprawnionym posiadaczem

przedmiotowej nieruchomości, korzystając z niej bez żadnego tytułu. To, że

powyższy dokument nie spowodował przeniesienia własności nieruchomości na T.

S.A. pozwala jedynie przyjąć, iż strona pozwana nigdy nie nabyła tytułu własności

tej nieruchomości, jednak nie uprawnia do twierdzenia, że brak wymaganej

przepisami prawa formy aktu przekazania czyni ten dokument zupełnie

nieprzydatnym do ustalenia tytułu prawnego strony pozwanej do nieruchomości.

Akt przekazania stanowił wyraz woli Skarbu Państwa, aby nieruchomość na górze

[…] znajdowała się w posiadaniu T. S.A. i była właśnie przez ten podmiot

wykorzystywana, był tym samym tytułem do użytkowania nieruchomości. Bez

znaczenia dla tej oceny jest okoliczność, czy nieruchomość na górze […] wchodziła

w skład majątku trwałego państwowej jednostki organizacyjnej PPTiT skoro

stanowiła własność Skarbu Państwa, który mógł nią swobodnie rozporządzać,

czyniąc to właśnie aktem przekazania. Uwzględniając powyższe pozwana od 1992

r. posiadała tytuł prawny do korzystania ze spornej nieruchomości, a stan ten trwał

7

do dnia zamanifestowania przez Skarb Państwa braku dalszej zgody na bezpłatne

użytkowanie tej nieruchomości przez stronę pozwaną przez wytoczenie powództwa

o jej wydanie.

Niezależnie od powyższego nie zasługuje na akceptację stanowisko Skarbu

Państwa, który przez okres niemal 10 lat aprobował stan rzeczy wykreowany aktem

przekazania. Długoletnia bierna postawa Skarbu Państwa stanowić mogła dla T.

S.A., nawet przy świadomości braku prawa własności tej nieruchomości,

potwierdzenie jej legalnego posiadania, co zasługuje na ochronę. Nie można

zaakceptować, że najpierw Państwo kreuje swym zachowaniem pewien stan rzeczy,

a następnie wyciąga ze swego działania negatywne konsekwencje wobec

podmiotów, opierających się przez długi okres czasu na zaufaniu do uprzednich

działań Państwa. Takie zachowanie jako sprzeczne z zasadami współżycia

społecznego i zaufania obywatela i innych podmiotów do Państwa, działania w

przekonaniu zgodności z prawem decyzji Państwa nie może korzystać z ochrony.

Nawet więc przyjęcie braku tytułu prawnego strony pozwanej do władania sporną

nieruchomością, odpowiadającemu posiadaniu zależnemu, roszczenie strony

powodowej za okres do dnia wytoczenia powództwa o wydanie nieruchomości nie

zasługiwałoby na ochronę z mocy art. 5 k.c.

Uwzględniając powyższe, w ocenie Sądu Apelacyjnego, nie można przyjąć,

aby pozwana w okresie od 1992 r. do dnia doręczenia odpisu pozwu bezumownie

korzystała z nieruchomości. Dopiero od daty doręczenia odpisu pozwu pozwana

była posiadaczem nieruchomości w złej wierze w rozumieniu art. 224 k.c. i od tej

daty istniała podstawa do zasądzenia wynagrodzenia za bezumowne korzystanie.

Pozwana posiadała nieruchomość do daty zawarcia przez Skarb Państwa umowy

dzierżawy ze spółką E., tj. do dnia 20 października 2011 r., a nie 20 listopada 2011

r., jak błędnie przyjął Sąd Okręgowy.

Sąd pierwszej instancji błędnie także objął wyrokowaniem wynagrodzenie za

okres od dnia 18 sierpnia 2008 r. aż do dnia 20 października 2011 r., zamiast –

przy uwzględnieniu zgłoszonego żądania o zapłatę kwoty 3.744.000 zł – za okres

od dnia 16 sierpnia 2008 r. do dnia 17 sierpnia 2008 r. Uwzględniając także,

iż powód liczy roczne wynagrodzenie na kwotę 374.400 zł, a miesięcznie na kwotę

8

31.200 zł, Sąd Apelacyjny uznał, że podstawą ustalenia wynagrodzenia za

wskazany wyżej okres powinna być kwota 31.200 zł miesięcznie, skoro z opinii

biegłych wynikają stawki czynszu dzierżawnego w wyższej wysokości. Ostatecznie

roszczenie powoda było usprawiedliwione do kwoty 560.154 zł. Mimo takiej oceny

powództwo należało oddalić, z tej przyczyny, że T. S.A. w dniu 21 października

2011 r. dokonała na rzecz Skarbu Państwa zapłaty kwoty 1.241.497,85 zł, co

stanowiło realizację zobowiązania T. S.A. wynikającego z bezumownego

korzystania z nieruchomości na górze […], a kwota zapłacona miała zostać, w razie

zasądzenia przez sąd wyższej sumy, zaliczona na poczet wynagrodzenia

ustalonego wyrokiem. Sąd Okręgowy błędnie przyjął, iż wyżej wymieniona kwota

stanowiła jedynie zabezpieczenie roszczeń Skarbu Państwa wobec T. S.A.

Wyrok Sądu Apelacyjnego został zaskarżony w części, tj. w punkcie I., II. i III.

- w zakresie oddalającym powództwo i apelację powoda co do kwoty

3.183.846 zł - skargą kasacyjną przez powoda. W ramach podstawy kasacyjnej

z art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. zarzucił naruszenie:

- art. 158 i art. 245 § 2 w zw. z art. 225 w zw. z art. 224 § 2 i w zw. z art. 7 k.c.

w zw. z art. 76 ust. 3 ustawy z dnia 23 listopada 1990 r. o łączności (Dz.U. Nr 86,

poz. 504, ze zm.) w zw. z art. 4 pkt 3 oraz art. 8 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 13 lipca

1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (Dz.U. Nr 51, poz. 298,

ze zm.);

- art. 225 w zw. z art. 224 § 2 i w zw. z art. 7 i art. 336 k.c. oraz w zw. z art.

37 pkt 1 ustawy o łączności, w brzmieniu obowiązującym od dnia 7 lipca 1995 r.,

oraz art. 97 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 21 lipca 2000 r. - Prawo telekomunikacyjne

(Dz.U. Nr 73, poz. 852, ze zm.);

- art. 5 w zw. z art. 225 w zw. z art. 224 § 2 k.c.

Powód wniósł o chylenie zaskarżonego orzeczenia w zaskarżonej części

i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia art. 158 i art. 245 § 2 w zw. z art. 225 w zw. z art. 224 § 2

i w zw. z art. 7 k.c. w zw. z art. 76 ust. 3 ustawy z dnia 23 listopada 1990 r.

9

o łączności (Dz.U. Nr 86, poz. 504, ze zm.) w zw. z art. 4 pkt 3 oraz art. 8 ust. 2 i 3

ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (Dz.U.

Nr 51, poz. 298, ze zm.) powód uzasadnił ich niezastosowaniem i uznaniem, że T.

S.A. mogła pozostawać w przekonaniu, że ma prawo użytkowania działki nr […]

położonej […], mimo że przekazanie własności nieruchomości odbyło się bez

zachowania formy szczególnej, czyli aktu notarialnego, a nieruchomość nie

wchodziła w skład majątku państwowej jednostki organizacyjnej PPTiT. Zarzut

opiera się więc na założeniu, że T. S.A. weszła w posiadanie nieruchomości

powoda na podstawie nieważnej czynności prawnej (nazwanej przekazaniem

nieruchomości), której przedmiotem było ustanowienie ograniczonego prawa

rzeczowego w postaci użytkowania nieruchomości (jak przyjął Sąd Apelacyjny)

względnie prawa własności nieruchomości. Zatem, skoro czynność prawna

przekazania nieruchomości była nieważna, to wejście na jej podstawie przez T. S.A.

w posiadanie nieruchomości, odbyło się bez ważnej podstawy prawnej,

co przesądza o złej wierze pozwanej jako posiadacza tej nieruchomości. Nie mogła

ona bowiem pozostawać w usprawiedliwionym przekonaniu, że przysługuje jej

prawo użytkowania nieruchomości względnie prawa własności stanowiącej działkę

nr […] .

Zgodnie z art. 245 § 1 k.c., do ustanowienia ograniczonego prawa

rzeczowego, a takim jest prawo użytkowania, stosuje się odpowiednio przepisy

o przeniesieniu własności. Jednakże do ustanowienia ograniczonego prawa

rzeczowego na nieruchomości nie stosuje się przepisów o niedopuszczalności

warunku lub terminu. Forma aktu notarialnego jest potrzebna tylko do oświadczenia

właściciela, który prawo to ustanawia (art. 245 § 2 k.c.). W orzecznictwie Sądu

Najwyższego przyjmuje się, że osoba która weszła w posiadanie nieruchomości na

podstawie umowy mającej na celu przeniesienie własności zawartej bez formy aktu

notarialnego nie może być uznana za samoistnego posiadacza nieruchomości

w dobrej wierze (por. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów, zasada prawna, z dnia

6 grudnia 1991 r., III CZP 108/91, OSNC 1992, nr 4, poz. 48 oraz wyroki z dnia

4 maja 1976 r., IV CR 253/76, nie publ., z dnia 27 stycznia 1981 r., III CRN 20/81,

nie publ., z dnia 20 grudnia 1995 r., II CRN 191/95, nie publ.). Tak samo należy

przyjąć w razie wejścia w posiadanie zależne nieruchomości na podstawie

10

czynności prawnej ustanawiającej ograniczone rzeczowe w postaci użytkowania

dokonanej bez zachowania właściwej formy wynikającej z art. 245 § 2 k.c.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego odnośnie do procesów przekształceń

państwowej jednostki organizacyjnej PPTiT, przyjęto, że przeniesienie własności

budynków i użytkowania wieczystego gruntów na rzecz nowo powstałych

przedsiębiorstw następuje w formie aktu notarialnego (uchwała Sądu Najwyższego

z dnia 27 lutego 1995 r., III CZP 17/95, OSNC 1995, nr 6, poz. 91). W uzasadnieniu

tej uchwały wyjaśniono, że ani art. 76 ustawy z dnia 23 listopada 1990 r.

o łączności (Dz.U. Nr 86, poz. 504), ani przepisy uchwały nr 22 Rady Ministrów

z dnia 18 lutego 1991 r. w sprawie trybu przekształcenia państwowej jednostki

organizacyjnej „Polska Poczta, Telegraf i Telefon” (M.P. Nr 7, poz. 48)

nie zawierają żadnych postanowień co do formy prawnej wymaganej przy przejściu

prawa użytkowania wieczystego lub prawa własności. Decyzja organu

założycielskiego, w świetle art. 46 ust. 1 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych,

w ramach „wyposażenia” przedsiębiorstwa państwowego nie może automatycznie

przenosić wieczystego użytkowania gruntów czy też prawa własności budynków

na rzecz innego przedsiębiorstwa, lecz może być tylko przesłanką do zrealizowania

takiego przekazania w formie zastrzeżonej przez przepisy kodeksu cywilnego.

Takie samo stanowisko zostało wyrażone także w uchwale Sądu Najwyższego

z dnia 25 marca 1995 r., III CZP 33/95 (OSNC 1995, nr 7-8, poz. 107).

Mimo, że Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela przedstawione wyżej

stanowisko dotyczące uznania za posiadacza samoistnego i zależnego

nieruchomości, który wszedł w jej posiadanie na podstawie nieważnej, gdyż

dokonanej bez zachowania wymaganej formy aktu notarialnego, czynności prawnej,

jak również konieczności przeniesienia własności nieruchomości oraz prawa

użytkowania wieczystego gruntu na nowo powstałe podmioty w ramach

przekształceń państwowej jednostki organizacyjnej PPTiT na podstawie art. 76 ust.

1 ustawy z dnia 23 listopada 1990 r. o łączności, zgodnie z wymaganiami dla tego

rodzaju czynności przewidzianymi w kodeksie cywilnym, nie przesądza to

o zasadności omawianego zarzutu skargi kasacyjnej. Po pierwsze, błędne jest

powołanie się przez skarżącego w ramach tego zarzutu na art. 245 § 2 k.c.

Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie wynika bowiem, by według Sądu drugiej

11

doszło do ustanowienia na rzecz T. S.A. ograniczonego prawa rzeczowego w

postaci prawa użytkowania, o którym mowa w art. 244 § 1 k.c. i art. 252 k.c. i nast.

w ramach przekształcenia państwowej jednostki organizacyjnej PPTiT, w

szczególności na podstawie protokołu przekazania niektórych składników mienia tej

jednostki organizacyjnej. Wprawdzie Sąd drugiej instancji użył określenia, że

pozwana miała tytułu prawny do „użytkowania” nieruchomości, ale nie stwierdził,

aby rozumiał przez to ograniczone prawo rzeczowe. Sąd nie powołał także żadnych

przepisów wskazujących na to, że na rzecz T. S.A. zostało ustanowione

ograniczone prawo rzeczowe. Określił natomiast, że Spółka ta miała tytuł prawny

do używania i korzystania z nieruchomości. Nie odpowiada to dokładnie nawet

treści prawa użytkowania jako ograniczonego prawa rzeczowego. Według bowiem

art. 252 k.c., użytkowanie to obciążenie rzeczy prawem do jej używania i pobierania

jej pożytków.

Po drugie, nie można utożsamiać aktu przekazania niektórych składników

majątku państwowej jednostki organizacyjnej PPTiT na rzecz T. S.A., będącej

elementem procesu przekształcenia wymienionej państwowej jednostki

organizacyjnej, z czynnością prawną w rozumieniu art. 158 k.c. zawierającą

zobowiązanie do przeniesienia własności nieruchomości lub przeniesienie

własności nieruchomości względnie ustanawiającą ograniczone prawo rzeczowe w

postaci użytkowania. Należy mieć bowiem na uwadze, że proces przekształceń

państwowej jednostki organizacyjnej PPTiT dokonany na podstawie art. 76 ust. 1

ustawy z dnia 23 listopada 1990 r. o łączności, podlegał szczegółowym zasadom

określonym w uchwale nr 22 Rady Ministrów z dnia 18 lutego 1991 r. w sprawie

trybu przekształcenia państwowej jednostki organizacyjnej „Polska Poczta, Telegraf

i Telefon”, zarządzeniu Ministra Łączności z dnia 16 listopada 1991 r. w sprawie

podziału państwowej jednostki organizacyjnej „Polska Poczta, Telegraf i Telefon”

oraz enumeratywnie wskazanym w art. 76 ust. 3 ustawy o łączności przepisom

ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (Dz.U.

Nr 51, poz. 298 ze zm.). W procesie przekształcenia państwowej jednostki

organizacyjnej PPTiT należało przedsięwziąć określone czynności niemające cech

czynności prawnej, których celem było zinwentaryzowanie składników mienia

przekształcanej jednostki, podjęcie decyzji właściwego organu o ich przydziale

12

konkretnym nowo tworzonym podmiotom (przedsiębiorstwu użyteczności publicznej

„P.” albo T. S.A.) i przekazanie im tych składników we faktyczne władanie. Jednym

z elementów tego procesu było sporządzenie protokołu przekazania składników

mienia nowo tworzonym podmiotom. Zgodnie z § 8 uchwały nr 22 Rady Ministrów,

Minister Łączności po utworzeniu podmiotów, o których mowa w § 7 (spółki

akcyjnej T. i państwowego przedsiębiorstwa użyteczności publicznej P.), miał

powołać pełnomocnika generalnego do spraw podziału majątku PPTiT i

pełnomocników wojewódzkich, którzy w terminie do dnia 31 grudnia 1991 r. mieli

dokonać przekazania majątku PPTiT odpowiednio T. S.A. i państwowemu

przedsiębiorstwu użyteczności publicznej P., zgodnie z planem, o którym mowa w §

7. Jak wynikało z uchwały Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego 1995 r., III CZP

17/95, wymagało to podjęcia odpowiednich czynności prawnych w przewidzianej do

tego formie, jeżeli miało dojść do przeniesienia własności albo prawa użytkowania

wieczystego na nowo tworzony podmiot, gdyż przepisy ustawy o łączności, ani

wydane na jej podstawie przepisy wykonawcze nie zawierały żadnych postanowień

co do formy prawnej wymaganej przy przejściu prawa użytkowania wieczystego lub

prawa własności. Decyzja organu założycielskiego w ramach „wyposażenia”

przedsiębiorstwa państwowego nie mogła automatycznie przenosić wieczystego

użytkowania gruntów czy też prawa własności budynków na rzecz innego

przedsiębiorstwa, lecz mogła być przesłanką do zrealizowania takiego przekazania

w formie zastrzeżonej przez przepisy kodeksu cywilnego. Uwzględniając powyższą

ocenę Sądu Najwyższego dokument przekazujący prawo własności lub prawo

użytkowania wieczystego gruntu powinien być traktowany jedynie jako przesłanka

zrealizowania za pomocą odpowiednich czynności prawnych zawartych

w przewidzianej do tego przez właściwe przepisy formie wyrażonej w tym

dokumencie woli uprawnionego organu Skarbu Państwa (Ministra Łączności)

przeniesienia tych praw na T. S.A. albo na rzecz państwowego przedsiębiorstwa

użyteczności publicznej P. Do dokumentu przekazania niezawierającego w sobie

treści czynności prawnej polegającej na przeniesieniu przez Skarb Państwa prawa

własności nieruchomości lub prawa użytkowania wieczystego gruntu na rzecz T.

S.A. nie miał więc zastosowania przepis art. 158 k.c. Dopiero bowiem realizacja

woli organu Skarbu Państwa ujawnionej w tym protokole wymagała podjęcia

13

dalszych czynności prawnych, o których mowa w art. 158 k.c., jeżeli miała polegać

na przeniesieniu prawa własności nieruchomości lub prawa użytkowania

wieczystego gruntu.

O takim ograniczonym rozumieniu pojęcia „przekazania”, którym posługiwały

się przepisy dotyczące przekształcenia państwowej jednostki organizacyjnej Skarbu

Państwa przekonują także inne argumenty. Zbliżonym pojęciem posłużono się

również w art. 46 ust. 1 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach

państwowych (jedn. tekst: z 1991 r. Nr 18, poz. 80 ze zm.) oraz § 43

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie wykonania

ustawy o przedsiębiorstwach państwowych (Dz.U. Nr 31, poz. 170 ze zm.)

regulujących podobną materię dotyczącą wyposażania przez organ założycielski

przedsiębiorstwa państwowego w środki niezbędne do prowadzenia działalności

gospodarczej. W powołanej już wcześniej uchwale Sądu najwyższego z dnia

25 marca 1995 r., III CZP 33/95 wyjaśniono, że „przydzielenie” - stosownie do § 43

wymienionego wyżej rozporządzenia Rady Ministrów – składników mienia, jako

środków niezbędnych do prowadzenia działalności przez nowo tworzone

przedsiębiorstwo, nie będące także decyzją administracyjną (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 13 grudnia 1991 r., II CR 85/91, OSNCP 1993, nr 3, poz. 41),

wymaga zatem dopełnienia przez czynność dokonaną w nakazanej formie, jeśli

miałoby prowadzić do przeniesienia własności nieruchomości. Wola organu Skarbu

Państwa dotycząca przydziału określonego składnika majątkowego mogła być przy

tym w każdym czasie zmieniona.

Dokonaną interpretację pojęcia „przekazania” składników mienia państwowej

jednostki organizacyjnej PPTiT w procesie jej przekształcenia dokonanego na

podstawie art. 76 ust. 1 ustawy z dnia 23 listopada 1990 r. o łączności, jako

nietożsamego z czynnością prawną zobowiązującą do przeniesienia własności

nieruchomości lub przenoszącą własność nieruchomości (prawo użytkowania

wieczystego gruntu) potwierdzają także późniejsze działania ustawodawcy

dotyczące tej państwowej jednostki organizacyjnej. Z dniem 12 października 1997 r.

na podstawie art. 39 ustawy z dnia 30 lipca 1997 r. o państwowym

przedsiębiorstwie użyteczności publicznej „Poczta Polska” (Dz.U. Nr 106, poz. 675

ze zm.) został dodany do ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy

14

o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U. Nr 79, poz. 464 ze

zm.) art. 2g, według którego państwowe przedsiębiorstwo użyteczności publicznej

„P.” utworzone z dniem 1 stycznia 1992 r. na podstawie zarządzenia Ministra

Łączności, które przejęło na tej podstawie mienie będące w zarządzie państwowej

jednostki organizacyjnej P. P., T. i T. - nabywa z dniem jego wpisu do rejestru

przedsiębiorstw państwowych, z mocy prawa, użytkowanie wieczyste gruntów

wchodzących w skład tego mienia oraz własność położonych na nich budynków i

innych urządzeń oraz lokali. Przepis ten usunął wątpliwości dotyczące podstaw

nabycia tych składników mienia przez państwowe przedsiębiorstwo użyteczności

publicznej „P.” (por. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 7

marca 2002 r., II CKN 633/00, OSNC 2003, nr 3, poz. 32). Ustawodawca

potraktował więc przekazanie - określone w powołanym art. 2g ustawy z dnia 29

września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu

nieruchomości jako przejęcie - niektórych składników mienia będącego w zarządzie

państwowej jednostki organizacyjnej PPTiT jedynie jako czynność faktyczną nie

rodzącą skutków prawnych, której konsekwencje prawne zostały uregulowane

dopiero w tym przepisie.

Wreszcie przyjęte znaczenie czynności przekazania składników mienia

w procesie przekształcenia państwowej jednostki organizacyjnej PPTiT, jako

nietożsamego z czynnością prawną, o której mowa w art. 158 k.c. uzasadnia

wzgląd na realia dokonywanego przekształcenia w latach 1991-1992, tj. na

początku transformacji ustrojowej, po zniesieniu zasady jednolitej własności

państwowej i po tzw. uwłaszczeniu państwowych jednostek organizacyjnych.

W związku z powyższymi zmianami wiele nieruchomości będących w faktycznym

władaniu państwowych jednostek organizacyjnych miało nieuporządkowaną

sytuację prawną i to zarówno w relacji pomiędzy tą jednostką a Skarbem Państwa,

jak również w relacji pomiędzy Skarbem Państwa a osobami trzecimi.

Uporządkowanie stanu prawnego nieruchomości związane z procesami

przekształceniowymi państwowych jednostek organizacyjnych z natury rzeczy

wymagające pewnego czasu nie miało być przeszkodą w tym procesie, który miał

doprowadzić do faktycznego podziału składników mienia państwowej jednostki

organizacyjnej PPTiT w oznaczonym terminie (art. 76 ust. 1 ustawy z dnia

15

23 listopada 1990 r. o łączności oraz § 8 uchwały nr 22 Rady Ministrów z dnia

18 lutego 1991 r.). Znalazło to też wyraz w treści protokołu przekazania, w którym

w odniesieniu do wymienianych w nim nieruchomości wskazano właśnie na taki

stan rzeczy.

Uwzględniając powyższe nie można przyjąć w odniesieniu do T. S.A. - tak,

jak w przypadku objęcia nieruchomości w posiadanie samoistne lub zależne na

podstawie nieważnej, gdyż zawartej w niewłaściwej formie, czynności prawnej, o

której mowa w art. 158 k.c. lub art. 245 § 2 k.c. - iż była ona samoistnym lub

zależnym posiadaczem nieruchomości powódki w złej wierze z tej przyczyny, że

weszła w jej posiadanie na podstawie nieważnej czynności prawnej mającej za

przedmiot zobowiązanie do przeniesienia lub przeniesienie własności

nieruchomości albo ustanowienie ograniczonego prawa rzeczowego na

nieruchomości w postaci użytkowania.

Druga część przytoczonego na wstępie zarzutu podważa możliwość

pozostawania T. S.A. w przekonaniu, że miała ona prawo użytkowania

nieruchomości z tej przyczyny, iż nieruchomość ta nie wchodziła w skład majątku

państwowej jednostki organizacyjnej PPTiT, a w konsekwencji nie miały do tego

składnika majątkowego zastosowania przepisy art. 76 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 23

listopada 1990 r. o łączności w zw. z art. 4 ust. 3, art. 8 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 13

lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych. Z tych ostatnich

przepisów wynikało bowiem że T. S.A., która powstała z przekształcenia

państwowej jednostki organizacyjnej miała przejąć składniki jej mienia, wstępując w

jej prawa. W pierwszej kolejności należy zaznaczyć, iż rozważania dotyczące

istnienia dobrej wiary T. S.A. jako posiadacza nieruchomości (samoistnego bądź

niesamoistnego) miałyby znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy wówczas, gdyby

przyjąć, że Spółka ta nie miała żadnego tytułu uprawniającego ją do posiadania

samoistnego lub niesamoistnego nieruchomości. Wówczas aktualizowałaby się

potrzeba, czy mimo braku odpowiedniego tytułu prawnego, wymieniona spółka

mogła pozostawać w usprawiedliwionym przekonaniu o posiadaniu takiego tytułu

prawnego. Tymczasem Sąd drugiej instancji przyjął, że T. S.A. miała tytuł prawny

uprawniający ją do posiadania niesamoistnego nieruchomości niezależnie od tego,

16

czy stanowiła ona składnik mienia państwowej jednostki organizacyjnej PPTiT.

Stanowisko to należy podzielić.

Jak już jednak wyżej rozstrzygnięto samoistnego posiadania nieruchomości

przez pozwaną nie można wywodzić z faktu wejścia przez nią w posiadanie

nieruchomości powódki na podstawie nieważnej czynności prawnej mającej

za przedmiot zobowiązania do przeniesienia własności nieruchomości,

przeniesienie własności nieruchomości lub ustanowienie ograniczonego prawa

rzeczowego w postaci użytkowania. Sąd drugiej instancji przyjął, uwzględniając fakt

sporządzenia protokołu przekazania składników mienia państwowej jednostki

organizacyjnej PPTiT, przepisy regulujące procedurę przekształceń tej jednostki

organizacyjnej oraz wieloletniego zachowanie się powoda wobec pozwanej

władającej jego nieruchomością, że powód zgodził się na to, dając jednocześnie

wyraz temu wobec pozwanej, aby korzystała ona bezpłatnie z jej nieruchomości,

co stworzyło tytuł prawny uprawniający pozwaną do korzystania z nieruchomości.

Nie ma przeszkód, aby właściciel nieruchomości mający zamiar przeniesienia

w przyszłości własności nieruchomości na osobę trzecią mógł jej zezwolić na

korzystanie z niej do czasu zawarcia umowy realizującej ten zamiar. W takiej

sytuacji nie można uznać tej osoby za samoistnego posiadacza nieruchomości

w złej wierze, tak jak w przypadku wejścia w samoistne posiadanie nieruchomości

na podstawie nieważnej umowy zobowiązującej do przeniesienia własności

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 czerwca 1999 r., III CKN 264/98,

(nie publ.), lecz za posiadacza zależnego nieruchomości, władającego ją na

podstawie stosunku prawnego o charakterze obligacyjnym. Niewątpliwie podobna

sytuacja miała miejsce w procesie przekształcenia państwowej jednostki

organizacyjnej PPTiT, w ramach którego doszło do objęcia w posiadanie przez T.

S.A. przekazanej przez powoda, który dał tym samym wyraz temu, że zamierza

przenieść na tę Spółkę własność nieruchomości. Ponieważ nieruchomość stanowiła

własność Skarbu Państwa prawo to mogło być przeniesione na T. S.A. - oczywiście

z zachowaniem wszystkich rygorów prawem przewidzianych i po przeprowadzeniu

właściwych procedur - niezależnie od tego, czy stanowiła składnik majątku

państwowej jednostki organizacyjnej PPTiT. Do czasu realizacji tego zamiaru

właściciela nie było więc wykluczone korzystanie z nieruchomości przez pozwaną

17

za zgodą jej właściciela. Z tej przyczyny nie ma znaczenia, że pozwana najpóźniej

z chwilą wydania decyzji z dnia 22 lipca 2004 r. Wojewody […] stwierdzającej, że

nie doszło do nabycia z dniem 5 grudnia 1990 r. prawa użytkowania wieczystego

gruntu, z którego posiadania wyprowadzane jest dochodzone roszczenie, na rzecz

państwowej jednostki organizacyjnej PPTiT, a tym samym pozwana dowiedziała się,

że jednostce tej nie przysługiwało przed jej przekształceniem prawo zarządu do

nieruchomości. Decydujące znaczenie dla omawianej kwestii ma dopiero

jednoznaczne stanowisko powoda jako właściciela nieruchomości, który zażądał

zwrotu posiadanej od lat przez pozwaną nieruchomości, dając tym samym wyraz

temu, że nie zamierza przenieść prawa własności tej nieruchomości na pozwaną.

W świetle powyższej oceny za niezasadny należy uznać także zarzut

naruszenia art. 225 w zw. z art. 224 § 2 i w zw. z art. 7 i art. 336 k.c. oraz w zw.

z art. 37 pkt 1 ustawy o łączności, w brzmieniu obowiązującym od dnia 7 lipca

1995 r., oraz art. 97 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 21 lipca 2000 r. - Prawo

telekomunikacyjne (Dz.U. Nr 73, poz. 852, ze zm.). Zarzut ten oparty jest na

kwestionowaniu przyjętego przez Sąd drugiej instancji charakteru posiadania

nieruchomości przez pozwaną jako posiadania niesamoistnego zamiast,

prawidłowo, samoistnego, które ponadto nie było posiadaniem w dobrej, lecz w złej

wierze, a w konsekwencji – zdaniem skarżącego - powinny znaleźć zastosowanie

przepisy art. 225 w zw. z art. 224 § 2 k.c. Przyjęcie, że pozwana korzystała

z nieruchomości na podstawie stosunku o charakterze obligacyjnym przesądza

o niezasadności zarzutu nieuwzględnienia przepisów szczególnych zawartych w art.

37 pkt 1 ustawy o łączności, w brzmieniu obowiązującym od dnia 7 lipca 1995 r.,

oraz art. 97 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 21 lipca 2000 r. - Prawo telekomunikacyjne

(Dz.U. Nr 73, poz. 852, ze zm.), według których właściciele nieruchomości mają

obowiązek umożliwić operatorom sieci telekomunikacyjnych użytku publicznego

(według pierwszej ustawy) lub operatorom publicznym (według drugiej ustawy)

m.in. umieszczenie na nieruchomościach urządzeń i instalacji telekomunikacyjnych

na warunkach określonych w umowie, która ponadto powinna regulować warunki

korzystania z nieruchomości przez operatora publicznego, w sytuacji w której obie

strony (powód jako właściciel nieruchomości i pozwana jako operator publiczny)

18

akceptowały warunki korzystania z nieruchomości określone przez powoda jako jej

właściciela.

Ze względu na uznanie za nieuzasadnionych wyżej omówionych zarzutów

bezprzedmiotowe było odnoszenie się do zarzutu naruszenia art. 5 w zw. z art. 225

w zw. z art. 224 § 2 k.c. Zastosowanie art. 5 k.c. nie było bowiem konieczne

w sytuacji, w której istniała inna podstawa uzasadniająca oddalenie powództwa

w zakresie kwestionowanym w skardze kasacyjnej.

Z tych przyczyn skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie art.

39814

k.p.c. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98

§ 1 i 3 i art. 99 w zw. z art. 398 § 1 i art. 39821

k.p.c. oraz przepisów § 12 ust. 4 pkt

2 w zw. z § 2 ust. 2 i § 6 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz

ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę

prawnego ustanowionego z urzędu (jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 490).