III CZP 9/15

Sygn. akt III CZP 9/15

UCHWAŁA

Dnia 17 kwietnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marta Romańska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Kazimierz Zawada

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie egzekucyjnej z wniosku wierzyciela Agencji Rynku Rolnego

w W.

przeciwko dłużnikowi E.S.

o świadczenie pieniężne,

prowadzonej przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym

w S.

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 17 kwietnia 2015 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w S.

postanowieniem z dnia 26 listopada 2014 r.,

"Czy wierzyciel jednego z małżonków może prowadzić egzekucję

z ułamkowej części nieruchomości po ustaniu wspólności majątkowej

małżeńskiej, czy też zaspokojenie jego wierzytelności powinno

nastąpić przez zajęcie prawa dłużnika do żądania podziału majątku

wspólnego (art. 912 k.p.c.), a po przeprowadzeniu działu, skierowanie

egzekucji do tej nieruchomości, jeżeli przypadnie dłużnikowi?"

podjął uchwałę:

Wierzyciel jednego z małżonków po ustaniu wspólności

majątkowej małżeńskiej może prowadzić egzekucję z udziału

tego małżonka we własności nieruchomości wchodzącej

poprzednio w skład majątku wspólnego.

2

UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 1 marca 2014 r., wydanym w postępowaniu

egzekucyjnym wszczętym na wniosek wierzyciela Agencji Rynku Rolnego w W.

przeciwko dłużnikowi E. S. o świadczenie pieniężne, Sąd Rejonowy w S. oddalił

skargę na postanowienie Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w S. z

dnia 5 grudnia 2013 r., oddalające wniosek wierzyciela o dokonanie opisu i

oszacowania udziału dłużniczki wynoszącego 1/2 część we własności

nieruchomości stanowiącej lokal mieszkalny nr 8 przy ulicy S. w P. Sąd Rejonowy

stwierdził, że nieruchomość ta jest przedmiotem wspólności ustawowej małżeńskiej

dłużniczki i T. S. Warunkiem przystąpienia do jej opisu i oszacowania jest zatem

legitymowanie się przez wierzyciela tytułem wykonawczym zaopatrzonym klauzulą

wykonalności także przeciwko małżonkowi dłużniczki, a takiego tytułu wierzyciel nie

przedstawił.

W zażaleniu na postanowienie z dnia 1 marca 2014 r. wierzyciel wniósł

o jego uchylenie i zarzucił, że wyrokiem z dnia 3 grudnia 2010 r. Sąd Okręgowy

w S. orzekł na jego rzecz o bezskuteczności umowy darowizny nieruchomości,

której dotyczy wniosek egzekucyjny, dokonanej przez dłużniczkę i T. S. na rzecz

ich syna A. S. Dłużniczka była współwłaścicielką tej nieruchomości, a skoro z księgi

wieczystej wynika, że aktualnie stanowi ona własność A. S., to nie ma podstaw do

przyjęcia, że nieruchomość jest objęta wspólnością majątkową małżeńską

dłużniczki i jej męża.

Postanowieniem z dnia 26 listopada 2014 r., wydanym w tym postępowaniu

zażaleniowym, Sąd Okręgowy w S. przedstawił Sądowi Najwyższemu do

rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone w sentencji.

Sąd Okręgowy odwołał się do dokumentów zebranych w aktach sprawy i na

ich podstawie stwierdził, że w dniu 12 lipca 2001 r. dłużniczka zawarła z mężem T.

S. umowę wyłączającą wspólność majątkową. Umową darowizny z dnia 9 czerwca

2009 r. małżonkowie ci darowali synowi A. S. nieruchomość będącą przedmiotem

egzekucji, a z ich relacji w akcie notarialnym wynikało, że jest ona objęta

wspólnością majątkową. Z akt nie wynika jednak, żeby po 2001 r. małżonkowie

3

dokonali jakiejś czynności prawnej, wskutek której doszłoby do przywrócenia

wspólności ustawowej jako obowiązującego ich ustroju majątkowego. Wyrokiem z

dnia 3 grudnia 2010 r. Sąd Okręgowy w S. uznał umowę darowizny z dnia 9

czerwca 2009 r. za bezskuteczną w stosunku do Agencji Rynku Rolnego w W.,

jako wierzyciela E. S., w celu zaspokojenia z jej przedmiotu wierzytelności

stwierdzonej tytułem wykonawczym egzekwowanym w niniejszej sprawie.

Stosownie do art. 532 k.c. pozwala to wierzycielowi na zaspokojenie się z

przedmiotu majątkowego, który wskutek czynności prawnej wyszedł z majątku jego

dłużniczki lub do niego nie wszedł i znajduje się we władaniu osoby trzeciej, której

obowiązek polega jedynie na znoszeniu egzekucji z tego przedmiotu. W chwili

darowizny nieruchomość nie była już objęta wspólnością ustawową dłużniczki i jej

męża, a zatem wierzyciel może zaspokoić się albo z udziału w nieruchomości, który

poprzednio należał do dłużniczki, albo z prawa, na mocy którego może ona żądać

podziału majątku. Dla rozstrzygnięcia tej wątpliwości istotna staje się odpowiedź na

pytanie o charakter masy majątkowej istniejącej po ustaniu wspólności, a przed

działem. Można bowiem przyjąć, że przekształca się ona we współwłasność w

częściach równych, a to by oznaczało, że wierzyciel jednego z małżonków może

prowadzić egzekucję z udziału należącego do jego dłużnika w tej masie

majątkowej. Określenie udziałów małżonków w majątku wspólnym wynikające z art.

43 § 1 k.r.o. nie jest definitywne, skoro według art. 43 § 2 k.r.o. sąd może je inaczej

oznaczyć. Stosownie do art. 46 k.r.o. do majątku, który był objęty wspólnością

ustawową, od chwili jej ustania, stosuje się odpowiednio przepisy o wspólności

majątku spadkowego i o dziale spadku. Współwłasność w częściach ułamkowych

powstała po ustaniu wspólności łącznej jest współwłasnością o charakterze

zbliżonym do współwłasności majątku spadkowego (art. 1035 k.c.), a przepisy o

współwłasności stosuje się do niej tylko odpowiednio. Po ustaniu wspólności

ustawowej wierzyciel, którego dłużnikiem jest tylko jeden z małżonków może żądać

zaspokojenia z udziału w dotychczasowym majątku wspólnym przysługującego

jego dłużnikowi, ale skoro nabycie przez dłużnika uprawnień do majątku objętego

uprzednio wspólnością nie jest definitywne, to zaspokojenie wierzyciela z udziału

dłużnika w majątku wspólnym może wymagać uprzedniego zajęcia jego prawa do

żądania podziału majątku wspólnego (art. 896 i 912 k.p.c.), wystąpienia na tej

4

podstawie o podział majątku wspólnego, a po dziale - skierowania egzekucji do

przedmiotów, jakie przypadły dłużnikowi w wyniku działu. W rezultacie egzekucja z

udziału (ułamkowej części nieruchomości albo innego prawa) staje się egzekucją z

prawa, które w wyniku działu przypadło dłużnikowi. Po przytoczeniu stanowisk,

jakie w tej kwestii zostały wyrażone w orzecznictwie, Sąd Okręgowy opowiedział się

raczej za drugim z poglądów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Przed przystąpieniem do rozważenia istoty zagadnienia prawnego

konieczne jest zwrócenie uwagi na - pominięty przez oba Sądy meriti - problem

sposobu, w jaki w księdze wieczystej prowadzonej dla nieruchomości, której

dotyczy wniosek egzekucyjny ujawnione zostało zajęcie prawa mającego być

przedmiotem egzekucji oraz na skutki dokonanego wpisu.

Z przytoczonych ustaleń wynika, że dłużniczka i jej mąż nie ujawnili

w księdze wieczystej prowadzonej dla nieruchomości lokalowej, której dotyczy

wniosek egzekucyjny, że charakter praw przysługujących im do niej zmienił się

w związku ze zniesieniem przez nich wspólności ustawowej małżeńskiej.

O zawarciu tej umowy nie wspomnieli także w umowie darowizny nieruchomości,

na podstawie której w dziale II prowadzonej dla niej księgi wieczystej jako właściciel

ujawniony został A. S. Obecnie - w związku z działaniem zasady, że wpisy w

księdze wieczystej nie mogą zmierzać do ujawnienia w niej przeszłego stanu

prawnego, lecz wyłącznie stanu aktualnego, bieżącego - ani wierzyciel, ani inna

osoba nie może doprowadzić do ujawnienia w dziale II księgi wieczystej faktu

i skutków zawarcia przez dłużniczkę i jej męża umowy znoszącej wspólność

ustawową małżeńską. Skuteczność darowania przez małżonków nieruchomości na

rzecz syna została uchylona jedynie względem wierzyciela egzekwującego swoją

wierzytelność w niniejszej sprawie, gdyż ten uzyskał orzeczenie stwierdzające

bezskuteczność umowy darowizny względem niego i w celu umożliwienia mu

zaspokojenia z przedmiotu darowizny wierzytelności stwierdzonej tytułem

wykonawczym wydanym przeciwko dłużniczce.

Z wniosków i oświadczeń składanych przez wierzyciela, z inicjatywy którego

wszczęto postępowanie w niniejszej sprawie wynika, że przedmiotem egzekucji ma

5

być udział wynoszący ½ we własności nieruchomości, który wskutek czynności

uznanej za bezskuteczną wyszedł z majątku dłużniczki (art. 532 k.c.), przy czym

wyrok uzyskany przez tego wierzyciela w sprawie ze skargi pauliańskiej dotyczy

darowizny własności nieruchomości przez małżonków, a nie udziałów w niej.

Wnioski i oświadczenia składane przez wierzyciela w niniejszej sprawie wskazują

także na to, że traktuje on umowę majątkową małżeńską zawartą przez dłużniczkę

i jej męża jako skuteczną w stosunku do niego (por. art. 471

k.r.o. oraz art. 47 § 2

k.r.o. w poprzednim brzmieniu w związku z art. 5 ust. 1, 3 i 6 ustawy z dnia

17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz

niektórych innych ustaw, Dz. U. Nr 162, poz. 1691; dalej: „ustawa z 17 czerwca

2004 r.”).

Wpisy w dziale II księgi wieczystej prowadzonej dla nieruchomości lokalowej

pomijają dane o czynnościach zdziałanych w obrocie prawnym, skutecznych,

i nieujawnionych w księdze wieczystej przed czynnością determinującą jej aktualny

stan prawny. W sytuacji opisanej wyżej trzeba jednak przyjąć, że w ostrzeżeniu

ujawnianym w dziale III księgi wieczystej, informującym o przedmiocie egzekucji

prowadzonej na wniosek wierzyciela jednego z małżonków, w stosunku do którego

skuteczna była umowa znosząca wspólność ustawową małżeńską, i który uzyskał

w postępowaniu ze skargi pauliańskiej orzeczenie uznające za bezskuteczną

w stosunku do niego czynność, na podstawie której jego dłużniczka rozporządziła

prawem do nieruchomości na obecnego jej właściciela, może być ujawnione zajęcie

jedynie udziału we własności nieruchomości, o ile po zniesieniu wspólności

ustawowej małżeńskiej wierzyciel jednego z małżonków ma kierować egzekucję do

tego prawa, a nie do prawa, na podstawie którego małżonkowi przysługuje

roszczenie o podział majątku wspólnego.

W chwili dokonywania wpisu ostrzeżenia o wszczęciu egzekucji w sprawie,

w której powstało rozważane zagadnienie prawne, w księdze wieczystej

prowadzonej dla nieruchomości lokalowej, której dotyczył wniosek egzekucyjny

ujawnione było jej zajęcie w umorzonym postępowaniu egzekucyjnym skierowanym

przeciwko A. S. w celu wyegzekwowania na rzecz wierzyciela tożsamego z

dochodzącym swojej wierzytelności w postępowaniu przeciwko E. S., kosztów

postępowania zasądzonych w sprawie o uznanie czynności prawnej za

6

bezskuteczną. Egzekucja skierowana była do nieruchomości lokalowej, nie zaś do

udziału w prawie jej własności.

Przeprowadzenie egzekucji świadczeń pieniężnych z rzeczy lub prawa

majątkowego wymaga jego zajęcia. Ta czynność identyfikuje przedmiot, do którego

kierowana jest egzekucja, ale i powoduje powstanie w stosunku do niego skutków,

jakie ustawa procesowa wiąże z zajęciem. W egzekucji z nieruchomości zajęcie

następuje w sposób określony w art. 923 i 924 § 1 k.p.c., a jego skutki powstają

w momencie oznaczonym w art. 925 k.p.c. Od dokonania wpisu ostrzeżenia

o wszczęciu egzekucji zależy skuteczność zajęcia w stosunku do osób trzecich

(art. 925 § 1, także w zw. z art. 1004 k.p.c.), chyba że z innego źródła dowiedziały

się one o zajęciu.

Z uwagi na brzmienie art. 927 k.p.c. przyłączenie wierzyciela może dotyczyć

jedynie postępowania egzekucyjnego z nieruchomości będącego w toku, a poza

tym - postępowania o tożsamym przedmiocie z przedmiotem, do którego ma być

skierowana egzekucja prowadzona na wniosek innego wierzyciela. Egzekucja

z ułamkowej części nieruchomości (art. 1004 i n. k.p.c.) jest innym sposobem

egzekucji niż egzekucja z (własności) nieruchomości.

Sposób ujawnienia zajęcia w niniejszej sprawie powoduje, że istnieje

rozbieżność pomiędzy oznaczeniem przedmiotu egzekucji we wniosku wierzyciela,

którym miał być udział wynoszący ½ część we własności nieruchomości, a treścią

wpisu ostrzeżenia w księdze wieczystej, z którego wynika, że egzekucja jest

prowadzona razem z inną (faktycznie nietoczącą się już) egzekucją, a ich

przedmiotem jest cała nieruchomość. Okoliczności te wymagają rozważenia przez

Sąd meriti przed wydaniem rozstrzygnięcia w postępowaniu wywołanym skargą na

czynności komornika, ale dla wyniku tego postępowania ma też znaczenie sposób,

w jaki rozstrzygnięta zostanie wątpliwość przedstawiona jako zagadnienie prawne,

na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

2. W przepisach prawa materialnego i procesowego ustawodawca nie

wypowiedział się wprost o tym, czy dopuszczalne jest, i ewentualnie pod jakimi

warunkami, prowadzenie egzekucji po ustaniu małżeńskiej wspólności majątkowej

z przypadającej małżonkowi części ułamkowej rzeczy, która należała do majątku

7

wspólnego. Rozstrzygnięcie tego problemu wymaga rozważenia, jaki jest status

tego majątku w okresie od ustania wspólności do jego podziału oraz od wyważenia

proporcji, w jakich - w okresie po ustaniu wspólności a przed dokonaniem podziału

majątku - należy objąć ochroną interesy małżonków, pomiędzy którymi ustała

wspólność ustawowa małżeńska oraz wierzycieli jednego z nich.

Art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. stanowi, że do stosunków

majątkowych małżonków opartych w dniu jej wejścia w życie (20 stycznia 2005 r.)

na umowie majątkowej małżeńskiej stosuje się nadal przepisy obowiązujące w

czasie zawierania umowy. Dłużniczka w niniejszej sprawie i jej mąż zawarli umowę

majątkową znoszącą między nimi wspólność ustawową dnia 12 lipca 2001 r. Art. 42

k.r.o. przewidywał wówczas, że od chwili ustania wspólności ustawowej do majątku,

który był nią objęty, mają odpowiednie zastosowanie przepisy o współwłasności

w częściach ułamkowych, z zachowaniem art. 43 i 45 k.r.o. W sprawach

nieunormowanych w tych przepisach, do podziału majątku, który był objęty

wspólnością ustawową, na mocy art. 46 k.r.o., miały być odpowiednio stosowane

przepisy o dziale spadku.

Po zmianie stanu prawnego, od chwili ustania wspólności ustawowej do

majątku, który był nią objęty, jak również do podziału tego majątku, stosuje się

odpowiednio przepisy o wspólności majątku spadkowego i o dziale spadku. Według

art. 1035 k.c., jeżeli spadek przypada kilku spadkobiercom, do wspólności majątku

spadkowego oraz do działu spadku stosuje się odpowiednio przepisy

o współwłasności w częściach ułamkowych, a zatem art. 197-221 k.c. Oznacza to,

że odesłanie do przepisów o współwłasności w częściach ułamkowych ma w tych

stosunkach zastosowanie tak jak poprzednio. Zmiana art. 46 k.r.o. miała zatem

jedynie redakcyjny charakter, a przy rozstrzyganiu zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy uwzględnione mogą być wypowiedzi na

temat statusu majątku małżonków po ustaniu wspólności ustawowej małżeńskiej,

charakteru ich praw do tego majątku i dopuszczalności skierowania do niego

egzekucji przez wierzyciela jednego z małżonków, sformułowane w nauce

i orzecznictwie zarówno na gruncie starego, jak i nowego stanu prawnego.

W przepisach o wspólności majątkowej małżeńskiej i jej ustaniu

8

ustawodawca przyjmuje, że status majątku wspólnego małżonków po ustaniu

wspólności ma być oceniany z odwołaniem się do zasad ustalonych dla majątku

spadkowego, który do chwili jego podziału traktowany jest w szczególny sposób.

Składa się nań kompleks różnego rodzaju praw tworzących odrębną masę

majątkową, a spadkobiercom przysługuje, oprócz praw do poszczególnych

składników majątku spadkowego, samodzielne prawo podmiotowe w postaci

udziału w masie spadkowej, które może być przedmiotem obrotu prawnego (art.

1051 k.c.). Współspadkobierca jest ograniczony w dysponowaniu udziałami

w przedmiotach należących do spadku i może nimi rozporządzać tylko za zgodą

pozostałych spadkobierców, a w razie braku zgody któregoś z nich rozporządzenie

jest bezskuteczne o tyle, o ile naruszałoby uprawnienia przysługujące temu

spadkobiercy na podstawie przepisów o dziale spadku (art. 1036 k.c.).

W niektórych wypowiedziach podkreśla się, że ustawodawca traktuje wspólność

spadku jako stan przejściowy, ale trzeba zauważyć i to, że ustawodawca nie

nałożył zarazem na spadkobierców obowiązku przeprowadzenia działu spadku i nie

wyznaczył jakiegoś konkretnego terminu, w którym miałoby do niego dojść, co

przekształciłoby stosunki uznawane według tego poglądu za tymczasowe,

w stosunki pewne.

Status majątku małżonków w ustroju wspólności ustawowej jest

determinowany postanowieniami art. 31-46 k.r.o. Wspólność majątkowa w czasie

jej trwania ma charakter łączny (bezudziałowy). Po jej ustaniu udziały małżonków

w majątku wspólnym są, co do zasady, określone jako równe, jednakże z ważnych

powodów każdy z małżonków może żądać, ażeby ustalenie udziałów w majątku

wspólnym nastąpiło z uwzględnieniem stopnia, w którym każdy z nich przyczynił się

do powstania tego majątku, przy czym ocena ta powinna uwzględniać także nakład

osobistej pracy przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym

(por. art. 43 § 1-3 k.r.o.).

W sprawach o podział majątku wspólnego, podobnie jak w sprawach o dział

spadku (art. 686 k.p.c.), sąd nie tylko dokonuje podziału składników majątku

wspólnego, lecz także kompleksowo rozlicza wzajemne roszczenia małżonków,

w tym w szczególności rozstrzyga o wydatkach, nakładach i innych świadczeniach

na majątek wspólny i z tego majątku, które zostały poniesione przez małżonków

9

(art. 45 k.r.o. w zw. z art. 567 § 1 k.p.c.). W wyniku dokonanych rozliczeń może się

okazać, że mimo równych udziałów sam majątek nie zostanie podzielony między

małżonkami w sposób ekwiwalentny albo też zostanie przyznany tylko jednemu

z nich. W postępowaniu tym sąd ma również obowiązek orzec, czy rozporządzenie

przez małżonka udziałem w przedmiocie należącym do majątku wspólnego bez

zgody drugiego małżonka nie jest bezskuteczne ze względu na naruszenie

uprawnień przysługujących temu małżonkowi na podstawie przepisów o podziale

majątku wspólnego (art. 1036 w zw. z art. 46 k.r.o.). Z przedstawionej wyżej

regulacji czasami wyprowadzany jest wniosek, że zbycie w drodze egzekucji części

ułamkowej rzeczy, która wchodziła w skład majątku wspólnego, stwarza zagrożenie

nie tylko dla prawidłowości samego podziału tego majątku, lecz także dla realizacji

uprawnienia małżonków do domagania się ustalenia nierównych udziałów

w majątku wspólnym, które w wyjątkowych wypadkach może doprowadzić nawet

do całkowitego pozbawienia jednego z nich udziału w tym majątku. Dostrzeżenie

tych zależności powoduje, że pierwsza grupa poglądów na temat dopuszczalności

kierowania egzekucji długu jednego z małżonków do jego udziału w przedmiocie

wchodzącym w skład masy majątkowej objętej wspólnością, zakłada tymczasowość

w opisywaniu praw małżonków do składników tego majątku, trwającą do czasu

dokonania ich podziału między małżonkami. Podział majątku wspólnego ma dawać

pewność co do statusu tych przedmiotów i dopiero z chwilą jego przeprowadzenia

możliwe ma być skierowanie przez wierzyciela jednego z małżonków egzekucji do

tych składników majątku wspólnego, które w wyniku działu przypadły jego

dłużnikowi.

W tej grupie lokują się poglądy wyrażone przez Sąd Najwyższy w uchwale

z dnia 28 lipca 1993 r., III CZP 95/93 (OSNC 1994, nr 2, poz. 30), w postanowieniu

z dnia 1 kwietnia 1998 r., I CKU 121/97 (nie publ.), wyroku z dnia 24 listopada

2010 r., II CSK 274/10 (nie publ.).

W uchwale z dnia 28 lipca 1993 r., III CZP 95/93, Sąd Najwyższy stwierdził,

że współwłasność w częściach ułamkowych powstała po ustaniu wspólności

ustawowej ma zbliżony charakter do współwłasności majątku spadkowego

w rozumieniu art. 1035 k.c., do której przepisy o współwłasności stosuje się tylko

odpowiednio. Konieczność odpowiedniego, a nie integralnego stosowania

10

przepisów o współwłasności w częściach ułamkowych do przedmiotów

majątkowych, które były objęte małżeńską wspólnością ustawową, wynika ze

specyfiki tej wspólności, a reżim prawny przedmiotów, które były objęte

wspólnością ustawową, określa także art. 1036 k.c. Cel wspólności ustawowej

przemawia za udzieleniem małżonkowi nie mniejszej ochrony od przewidzianej dla

spadkobiercy.

W postanowieniu z dnia 1 kwietnia 1998 r., I CKU 121/97, z uwagi na

odesłanie w art. 42 k.r.o. (obecnie art. 46 k.r.o.) do uzupełniającego stosowania do

majątku, który był objęty wspólnością ustawową przepisów o wspólności majątku

spadkowego i dziale spadku, Sąd Najwyższy wykluczył możliwość przyjęcia,

że istniejący między małżonkami stosunek prawny współwłasności łącznej,

zmienia się z chwilą ustania wspólności ustawowej we współwłasność ułamkową.

Podkreślił przy tym, że w skład majątku wspólnego wchodzą też prawa, do których

nie sposób bezpośrednio stosować przepisów o współwłasności i skonstatował, że

między małżonkami po ustaniu wspólności ustawowej istnieje szczególny rodzaj

wspólnoty, do której - z pewnymi ograniczeniami - stosuje się przepisy

o współwłasności ułamkowej. Wspólnoty tej jednak nie można zakwalifikować, jako

współwłasności ułamkowej, gdyż posiada ona taki zespół cech, który nie mieści się

w ramach tej współwłasności.

W uzasadnieniu wyroku z dnia 24 listopada 2010 r., II CSK 274/10, Sąd

Najwyższy stwierdził natomiast, że zaspokojenie wierzyciela z przedmiotu

należącego do masy powstającej po zniesieniu wspólności ustawowej, do której

stosuje się przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych z uwzględnieniem

przepisów o dziale spadku, podlega ograniczeniom (por. art. 912 k.p.c.).

Streszczone wyżej stanowisko odnośnie do rozważanego problemu zajmują

też niektórzy przedstawiciele nauki, objaśniając je koniecznością oceny statusu

majątku wspólnego małżonków po ustaniu między nimi wspólności ustawowej

z uwzględnieniem przepisów o współwłasności majątku spadkowego. Przyjmują

przy tym, że egzekucji z udziału we współwłasności nie można prowadzić do

momentu, aż jego wysokość nie zostanie w sposób pewny ustalona, a w przypadku

zarówno spadku, jak i majątku wspólnego, następuje to dopiero z chwilą jego

11

podziału.

Odmienny pogląd zakłada, że majątek spadkowy jest masą majątkową

pozostającą we współwłasności w częściach ułamkowych spadkobierców. Nie

podlega ona jakiejś zupełnie samodzielnej reglamentacji prawnej, a z art. 1036 k.c.

wynika wyraźnie, że współspadkobiercom, poza ogólnym prawem do spadku,

przysługują także konkretne udziały w poszczególnych składnikach majątku

spadkowego. Przewidziane w art. 1036 k.c. ograniczenie w możliwości

rozporządzania tymi udziałami, a także odmienności związane z przeprowadzaniem

działu spadku, są odstępstwami od ogólnego statusu, jaki ma majątek objęty

współwłasnością w częściach ułamkowych.

Przepisy o wspólności ustawowej małżeńskiej określają status tej masy

majątkowej i jej składników zarówno w okresie jej trwania, jak i w związku z jej

ustaniem. Z chwilą ustania wspólności ustawowej małżeńskiej, wygasa ustalone

w art. 42 k.r.o. na czas jej trwania, wyłączenie możliwości zaspokojenia się

wierzyciela jednego z małżonków z udziału, który w razie ustania wspólności

przypadnie temu małżonkowi w majątku wspólnym lub w poszczególnych

przedmiotach należących do tego majątku, natomiast w art. 43 § 1 k.r.o.

ustawodawca stanowczo określił wysokość udziału każdego z małżonków

w majątku wspólnym, oznaczalnego już z chwilą ustania wspólności i odnoszącego

się do każdego przedmiotu wchodzącego w skład tej masy majątkowej. Odmienne

określenie ich wysokości konstytutywnym orzeczeniem sądu, zależy od tego, czy

uprawniony małżonek wystąpi z żądaniem przewidzianym w art. 43 § 2 k.r.o.

Zgłoszenie tego żądania nie jest ani obowiązkowe, ani obwarowane żadnym

terminem.

Na koncepcji, że ustanie wspólności małżeńskiej prowadzi do zmiany

sytuacji prawnej przedmiotów objętych bezudziałową wspólnością majątkową,

w następstwie której stają się one współwłasnością małżonków w częściach

ułamkowych, opiera się stanowisko, w świetle którego prawomocny wyrok

orzekający rozwód może być podstawą wpisu w księdze wieczystej współwłasności

w częściach ułamkowych na rzecz byłych małżonków (orzeczenia Sądu

Najwyższego z 21 czerwca 2001 r., III CZP 16/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 4, z dnia

12

8 czerwca 2005 r., I CK 701/04, Biul.SN 2005, nr 9, s. 13, z dnia 21 lutego 2013 r.,

I CSK 586/12, nie publ.) oraz stanowisko, że wierzytelność powstała po zniesieniu

wspólności ustawowej, obciążająca tylko jednego z małżonków, może stanowić

podstawę wpisu hipoteki przymusowej na udziale dłużnika w prawie użytkowania

wieczystego (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 6 września 1996 r., III CZP

97/96, OSNC 1996, nr 12, poz. 158).

Stwierdzenie, że majątek wspólny po ustaniu wspólności małżeńskiej ma

status współwłasności w częściach ułamkowych, która obejmuje poszczególne

przedmioty wchodzące w jego skład, wystarczająco uzasadnia wniosek o istnieniu

prawnej możliwości prowadzenia egzekucji z udziałów w tych przedmiotach

w zakresie, w jakim przysługują one małżonkowi będącemu dłużnikiem. Udziały te

należy bowiem traktować jako prawa zbywalne, a więc co do zasady podlegające

egzekucji (por. art. 831 § 1 pkt 3 k.p.c.), których zbycie może przynieść dochód

potrzeby do zaspokojenia wierzyciela.

Przepisy art. 1036 k.c. w zw. z art. 46 k.r.o. uzależniają od zgody małżonka

jedynie rozporządzenie udziałem w przedmiocie należącym do majątku wspólnego,

a pojęcie to oznacza jedynie czynności prawne, których celem i bezpośrednim

skutkiem jest przeniesienie, obciążenie albo zniesienie prawa majątkowego (por.

uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 6 września 1996 r., III CZP 97/96). W razie

skierowania egzekucji do udziału w przedmiocie należącym do majątku wspólnego

po jej ustaniu może dojść do przeniesienia tego składnika majątku dłużnika (udziału

we własności lub innym prawie) na inny podmiot, ale podstawą tego przesunięcia

nie jest jednak czynność prawna. W przypadku egzekucji z udziału

w nieruchomości przejście prawa do niego na nabywcę następuje na podstawie

orzeczenia, jakim jest postanowienie o jego przysądzeniu (art. 999 § 1 k.p.c. w zw.

z art. 1004 k.p.c.). Nie dochodzi wówczas do rozporządzenia udziałem

w rozumieniu art. 1036 k.c. w zw. z art. 46 k.r.o. Przepisy te mogą być zatem

traktowane jako wyłączające lub ograniczające możliwości prowadzenia egzekucji

z udziału w przedmiocie stanowiącym składnik majątku wspólnego po ustaniu

wspólności małżeńskiej.

Drugi z przytoczonych wyżej poglądów trafniej charakteryzuje status

13

przedmiotów należących do majątku wspólnego małżonków po ustaniu wspólności.

Jest on akceptowany przez przedstawicieli nauki, ale także w orzecznictwie Sądu

Najwyższego. W uzasadnieniu postanowienia z dnia 28 października 1998 r.,

II CKU 58/98, (nie publ.), którym Sąd Najwyższy oddalił kasację Ministra

Sprawiedliwości od postanowienia o udzieleniu przybicia ½ części we własności

nieruchomości objętej (przed orzeczeniem rozwodu) wspólnością majątkową

dłużnika i jego małżonki, Sąd ten stwierdził zarazem, że w toczącym się

równocześnie postępowaniu o podział majątku dorobkowego byłych małżonków,

tylko dłużnik zgłosił wniosek o ustalenie nierównych udziałów, a to oznacza,

że prowadzenie egzekucji do ułamkowej części nieruchomości, nie narusza

uprawnień jego małżonki, a także nie narusza uprawnień dłużnika. Gdyby bowiem

w postępowaniu o podział majątku wspólnego sąd ustalił, że udział dłużnika w tym

majątku powinien być wyższy, to tym samym jego sytuacja byłaby korzystniejsza,

bo wynosząca ponad połowę część udziału nie byłaby objęta postępowaniem

egzekucyjnym.

W wyroku z dnia 14 kwietnia 2011 r., IV CSK 414/10 (nie publ.), Sąd

Najwyższy zauważył, że po ustaniu wspólności majątkowej do nieruchomości

małżonków stosuje się przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych (art. 46

k.r.o.), co przesądza nie tylko o statusie prawnym tej nieruchomości (jej

współwłasności), ale także o odpowiedzialności małżonka będącego dłużnikiem

składnikami majątkowymi tworzącymi jego majątek osobisty w chwili wszczęcia

egzekucji (tj. udziałem we współwłasności) za zobowiązania. Dopuszczalność

egzekucji z udziału małżonka będącego dłużnikiem w nieruchomości stanowiącej

współwłasność w częściach ułamkowych nie zależy od odpowiedniej aktywności

wierzyciela, tj. od uprzedniego zajęcia przez niego prawa dłużnika do żądania

dokonania podziału majątku wspólnego (art. 896 i 912 k.p.c.), wystąpienia na tej

podstawie o podział majątku wspólnego i jego przeprowadzenia. Nie ma podstaw

twierdzenie, że do momentu podjęcia takich czynności przez wierzyciela

ustawodawca chroni prawa małżonków, których wspólność majątkowa ustała.

W postanowieniu z dnia 7 kwietnia 2011 r., IV CSK 375/10 (nie publ.), Sąd

Najwyższy stwierdził, że wyrok uwzględniający powództwo oparte na art. 527 k.c.

upoważnia wierzyciela do zaspokojenia się jedynie z przedmiotu lub prawa, które

14

stanowiły uprzednio własność dłużnika i w wyniku czynności uznanej później za

bezskuteczną wobec wierzyciela, weszły do majątku osoby trzeciej, nie zaś

z całego majątku tej osoby. Jeżeli w wyniku uwzględnienia skargi pauliańskiej

uznany został za bezskuteczny podział majątku wspólnego w zakresie

nieruchomości dokonany przez małżonków po wcześniejszym skutecznym

zniesieniu wspólności ustawowej małżeńskiej, to w świetle art. 532 k.c. oznacza to,

że wierzyciel może zaspokoić się jedynie z udziału w tej nieruchomości, jaki przed

podziałem należał do dłużnika, a nie z całej nieruchomości. Niezakwestionowane

i skuteczne zniesienie przez małżonków wspólności ustawowej doprowadza

bowiem do tego, że nieruchomość staje się ich współwłasnością w częściach

ułamkowych. W sprawie w wyniku podziału majątku wspólnego dłużnik przeniósł na

małżonkę własność jedynie swego udziału w nieruchomości, a zatem prawem,

które w wyniku tej czynności wyszło z jego majątku i weszło do majątku jego

małżonki, był jedynie jego udział we współwłasności nieruchomości, a nie cała

nieruchomość, w której pozostały udział należał do małżonki dłużnika. Na tej

podstawie Sąd Najwyższy uznał, że wyrok stwierdzający bezskuteczność podziału

majątku wspólnego w zakresie nieruchomości upoważnia wierzyciela jednego

z małżonków do zaspokojenia się jedynie z udziału, jaki przed podziałem miał ten

małżonek we współwłasności nieruchomości; nie upoważnia natomiast do

prowadzenia egzekucji czy obciążania całej nieruchomości.

3. Przyjęcie, że sytuacja spadkobierców do chwili działu spadku jest bardzo

podobna do tej, w jakiej znajdują się małżonkowie w okresie od ustania wspólności

majątkowej między nimi do czasu podziału majątku wspólnego nie musi przełożyć

się na zbliżone zasady prowadzenia egzekucji długu jednego ze

współuprawnionych z majątku objętego wspólnością, w okresie przed dokonaniem

jego podziału. Zawarte w art. 46 k.r.o. odesłanie do odpowiedniego stosowania

przepisów o wspólności majątku spadkowego, które uzupełnia regulację statusu

majątku wspólnego po ustaniu wspólności małżeńskiej nie obejmuje bowiem

odesłania do przepisów procesowych normujących dopuszczalność prowadzenia

egzekucji ze spadku, a to w tych przepisach (art. 779 § 1 k.p.c.), a nie w przepisach

o wspólności majątku spadkowego, ustalone zostały ograniczenia dopuszczalności

egzekucji „ze spadku”.

15

Ograniczenia dopuszczalności prowadzenia egzekucji ze wspólnej masy

majątkowej i warunki, od których zależy ich zniesienie zostały przez ustawodawcę

określone w odniesieniu do egzekucji z majątku wspólnego objętego wspólnością

małżeńską (a contrario art. 7761

, 8912

, 9231

k.p.c.), z majątku wspólnego

wspólników spółki prawa cywilnego (art. 778 k.p.c.) oraz ze spadku aż do jego

działu (art. 779 § 1 k.p.c.). Ustawodawca nie przewidział identycznego

uregulowania w odniesieniu do małżonków, pomiędzy którymi ustał ustrój

wspólności ustawowej. Przeciwko dopuszczalności takiej egzekucji nie przemawia

także to, że do czasu podziału majątku wspólnego każdemu z małżonków

przysługuje uprawnienie do zgłoszenia żądania ustalenia nierównych udziałów

w tym majątku (art. 43 § 2 k.r.o.). Uprawnienie to małżonek może bowiem

zrealizować tylko w postępowaniu sądowym, natomiast skutek w postaci ustalenia,

że udziały małżonków nie są równe nie występuje bez konstytutywnego orzeczenia.

Do chwili jego uprawomocnienia się w obrocie prawnym należy przyjmować,

że oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym, o czym wyraźnie

stanowi art. 43 § 1 k.r.o. Przepis ten w odróżnieniu od art. 197 k.c. przy określaniu

wielkości udziałów nie odwołuje się do pojęcia domniemania, lecz kategorycznie

stwierdza, jak kształtują się w tym zakresie z mocy samego prawa stosunki

pomiędzy małżonkami. Stanowi on wystarczającą podstawę prawną do wiążącego

określenia wielkości udziału małżonka w przedmiocie należącym do majątku

wspólnego w prowadzonym przeciwko temu małżonkowi postępowaniu

egzekucyjnym.

Skoro ustawodawca nie nałożył na małżonków obowiązku przeprowadzenia

podziału majątku objętego wspólnością ustawową i nie wyznaczył terminu,

w którym powinni dochodzić roszczeń rozstrzyganych w postępowaniu działowym,

to nie sposób jest latami opisywać statusu poszczególnych składników majątku

wspólnego jedynie tymczasowo. Takie podejście destabilizowałoby stosunki

prawne odnoszące się do przedmiotów wchodzących w skład majątku wspólnego.

Nie ma żadnych powodów ku temu, żeby to na wierzycieli małżonków przenosić

powinność inicjowania postępowań o podział ich majątku wspólnego, gdy

uzyskaniem takiego rozstrzygnięcia nie są zainteresowani sami małżonkowie.

Małżonek niebędący dłużnikiem dysponuje środkami prawnym, za pomocą

16

których może przeciwdziałać egzekucji z udziału w przedmiocie wchodzącym

w skład majątku wspólnego, jeżeli twierdzi, że taka egzekucja narusza jego prawa.

Od jego aktywności zależy przede wszystkim to, czy dojdzie do ustalenia

nierównych udziałów w majątku wspólnym, a jeśli tak się stanie, to jest on

uprawniony do wytoczenia powództwa o zwolnienie zajętego przedmiotu od

egzekucji w zakresie, w jakim wskutek wydanego orzeczenia zajęcie wykracza

poza udział należący do małżonka, przeciwko któremu kieruje się egzekucja.

W celu zapobieżenia zbyciu tej części udziału małżonek jako powód w procesie

o zwolnienie od egzekucji może również ubiegać się o udzielenie zabezpieczenia

poprzez zawieszenie postępowania egzekucyjnego (art. 755 § 1 pkt 3 k.p.c.).

Zabezpieczenie takie małżonek może uzyskać nawet na etapie postępowania

o ustalenie nierównych udziałów. Jeżeli żądanie to połączy z wnioskiem o podział

majątku wspólnego (art. 567 k.p.c.), to w postępowaniu podziałowym będzie mógł

uczestniczyć również wierzyciel (art. 510 § 1 k.p.c.) i wówczas uzyskaniu

zabezpieczenia przez zawieszenie postępowania egzekucyjnego nie będzie

sprzeciwiać się zasada, że jego udzielenie nie może ingerować w prawa osób

niebiorących udziału w postępowaniu, w którym go udzielono.

Większość rozważonych wyżej argumentów skłania do wniosku, że de lege

lata wierzyciel jednego z małżonków, poszukując zaspokojenia z majątku

wspólnego po ustaniu wspólności małżeńskiej, może skierować egzekucję do

udziału swojego dłużnika w majątku wspólnym.

Egzekucja do udziału w prawie własności rzeczy (zarówno ruchomości, jak

i nieruchomości) może jednak okazać się mniej skuteczna niż egzekucja

skierowana do tej rzeczy (prawa jej własności), a to dlatego, że udział nie znajduje

z taką łatwością nabywcy w postępowaniu egzekucyjnym. Nie można wówczas

wykluczyć, że wierzyciel jednego z małżonków, zamiast prowadzić egzekucję do

udziału swego dłużnika we własności przedmiotu należącego do majątku

wspólnego po ustaniu wspólności, zdecyduje się na skierowanie egzekucji do

prawa, z mocy którego małżonek będący dłużnikiem może żądać podziału majątku

wspólnego (art. 912 k.p.c.), chociaż ta droga poszukiwania zaspokojenia

wierzytelności jest długotrwała i połączona z wyższymi wydatkami.

17

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 390 § 1 k.p.c., podjęto

uchwałę jak w sentencji.