III CSK 173/14

Sygn. akt III CSK 173/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 kwietnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marta Romańska (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa małoletniej O. Z. działającej

przez przedstawiciela ustawowego A. M.

przeciwko P.

o zapłatę zadośćuczynienia i odszkodowania,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 17 kwietnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 14 stycznia 2014 r.,

1) oddala skargę kasacyjną,

2) nie obciąża powódki kosztami postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Małoletnia O. Z. działając przez przedstawicielkę ustawową, swoją babcię A.

M., wniosła o zasądzenie od pozwanego, P, kwoty 430.000 zł tytułem

zadośćuczynienia za doznaną krzywdę oraz kwoty 258.000 zł tytułem

odszkodowania za znaczne pogorszenie sytuacji życiowej wskutek śmierci matki, M.

Z., w wypadku samochodowym w dniu 13 listopada 2008 r., którego sprawca był

ubezpieczony od odpowiedzialności cywilnej w pozwanym zakładzie ubezpieczeń.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 9 lipca 2013 r. zasądził od pozwanego na

rzecz powódki kwotę 30 000 zł tytułem zadośćuczynienia i kwotę 60.000 zł tytułem

odszkodowania z ustawowymi odsetkami od dnia 13 listopada 2009 r.

W pozostałym zakresie powództwo oddalił. Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżyły

obie strony; strona pozwana w całości, a powódka w zakresie dotyczącym części

oddalonego powództwa.

Wyrokiem z dnia 28 stycznia 2014 r. Sąd Apelacyjny oddalił zarówno

apelację pozwanej, jak i apelację powódki.

Podstawę wyroku Sądu Apelacyjnego stanowiły ustalenia, które leżały

również u podstaw wyroku Sądu Okręgowego.

Powódka urodziła się 17 grudnia 2007 r. Mieszkała z matką i babcią. Ojciec

rozstał się z matką. Został pozbawiony władzy rodzicielskiej nad córką. Matka

pracowała jako pielęgniarka – instrumentariuszka w szpitalu na oddziale kardiologii.

Zarabiała 2.500 zł netto. Wypadek w dniu 13 listopada 2008 r., w którym zginęła,

udając się z bratem samochodem do pracy, spowodował brat, prowadząc

samochód pod wpływem alkoholu (0,9 promila). On również poniósł śmierć na

miejscu. Opiekę nad powódką objęła babcia A. M. Ojciec nie interesuje się córką.

Powódka otrzymuje rentę, a ponadto zasiłek z ośrodka pomocy rodzinie. Obecnie

występują u niej zaburzenia emocjonalne: mutyzm wybiórczy. W toku postępowania

likwidacyjnego pozwany uznał swoją odpowiedzialność wobec powódki z tytułu

zadośćuczynienia w wysokości 100.000 zł, a z tytułu odszkodowania - w wysokości

60.000 zł. Wypłacił jednak z pierwszego tytułu tylko 70.000 zł, a z drugiego 42 000

zł, ponieważ przyjął 30% przyczynienie się matki powódki do skutków wypadku.

3

Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu Okręgowego o braku podstaw

w okolicznościach sprawy do przyjęcia podnoszonego przez stronę pozwaną

przyczynienia się matki powódki do skutków wypadku i tym samym do zmniejszenia,

zgodnie z art. 362 k.c., należnego powódce zadośćuczynienia i odszkodowania

o 30%. Jednocześnie określił - tak samo jak Sąd Okręgowy - wysokość należnego

powódce na podstawie art. 446 § 4 k.c. zadośćuczynienia na 100.000 zł,

a przysługującego jej na podstawie art. 446 § 3 k.c. odszkodowania na 102.000 zł.

Zasądzona na rzecz powódki suma 30.000 zł stanowiła uzupełnienie wypłaconej jej

wcześniej przez stronę pozwaną kwoty 70.000 zł tytułem zadośćuczynienia, a suma

60.000 zł - wypłaconej jej wcześniej kwoty 42.000 zł. tytułem odszkodowania.

Uznając, że powódce należy się na podstawie art. 446 § 3 k.c.

odszkodowanie w wysokości 102 000 zł, Sąd Apelacyjny podkreślił, że zgodnie

z tym przepisem naprawieniu podlega szkoda majątkowa obejmująca wszystkie

uszczerbki niedające się uwzględnić przy zasądzaniu renty, o której mowa w art.

446 § 2 k.c., dlatego rozmiar tej szkody nie może być ustalany – jak to uczynił Sąd

Okręgowy - w sposób stosowany przy obliczaniu renty. Specyfiką szkody, której

naprawienie przewiduje art. 446 3 k.c., jest niemożność dokładnego jej obliczenia

i w rezultacie ocenny w dużym stopniu charakter. Artykuł 446 § 3 k.c. ma na

względzie nie tylko znaczne - w aspekcie majątkowym - pogorszenie obecnej

sytuacji życiowej poszkodowanego wskutek śmierci osoby najbliższej, ale i przyszłe

trudne do obliczenia w chwili orzekania przez sąd pogorszenie jego sytuacji

życiowej w różnorakich postaciach. Wysokość dochodów matki powódki

przekładałaby się więc niewątpliwie także, w sposób niedający się w pełni wyliczyć,

na poziom życia powódki aż do czasu jej przewidywanego usamodzielnienia się.

Również opieka, wsparcie i pomoc ze strony matki w różnych formach, jaką

miałaby ona w tym czasie, mają realny wymiar majątkowy. Z drugiej jednak stronny,

nie można przeceniać skali możliwego wpływu na materialny poziom życia powódki

opieki, wsparcia i pomocy ze strony matki, pielęgniarki, samotnie wychowującej

dziecko, bez pomocy ojca. W rezultacie w ocenie Sądu Apelacyjnego uznanie

przez Sąd Okręgowy w okolicznościach sprawy, że powódce należy się za znaczne

pogorszenie jej sytuacji życiowej wskutek śmierci matki kwota 102.000 zł - choć

mogło nasuwać zastrzeżenia z powodu samego sposobu obliczenia tej kwoty

4

(odwoływania się do kryteriów decydujących o wysokości renty należnej na

podstawie art. 446 § 2 k.c.) - ostatecznie mieściło się w granicach należnego na

podstawie art. 446 § 3 k.c. stosownego odszkodowania za znaczne pogorszenie

sytuacji życiowej w następstwie śmierci osoby najbliższej.

Sąd Okręgowy trafnie w ocenie Sądu Apelacyjnego ustalając rozmiar

krzywdy doznanej przez powódkę i należnego jej na podstawie art. 446 § 4 k.c.

zadośćuczynienia uwzględnił istotny wpływ utraty matki na jej rozwój psychiczny

i społeczny, a także cierpienia, jakich będzie ona doświadczać w różnych

sytuacjach z powodu braku matki w konfrontacji z rówieśnikami - zwłaszcza

w wieku szkolnym, poczucie i przeżywanie swej inności związanej z brakiem matki

oraz pozbawienie jej miłości i innych uczuć ze strony matki. Sąd Apelacyjny

wyrażając tę ocenę zaznaczył zarazem jednak, że powódka, mająca niespełna rok

w chwili wypadku, nie była w stanie odczuć śmierci matki tak, jak ją odczuwają

starsze dzieci, świadome więzi rodzinnych. Choć więc odczuwa i nadal będzie

odczuwać w różnych sytuacjach brak matki, to jednak wspomniana okoliczność nie

może pozostać bez wpływu na wysokość zadośćuczynienia. Ostatecznie Sąd

Apelacyjny zaakceptował zadośćuczynienie w określonej przez Sąd Okręgowy

wysokości 100.000 zł. Uznał, że kompensuje ono krzywdy powódki i tym samym

jest odpowiednie w rozumieniu art. 446 § 4 k.c.

Skarżąc wyrok Sądu Apelacyjnego powódka przytoczyła jako podstawy

kasacyjne naruszenie przepisów art. 446 § 3 i 4 k.c. przez ich błędną wykładnię,

której skutkiem było utrzymanie w mocy wyroku Sądu Okręgowego, zasądzającego

na rzecz powódki odszkodowanie i zadośćuczynienie w wysokości niższej od

należnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W razie śmierci poszkodowanego wskutek uszkodzenia ciała lub wywołania

rozstroju zdrowia najbliższym członkom rodziny zmarłego mogą zgodnie z art. 446

§ 2-4 k.c. przysługiwać wobec zobowiązanego do naprawienia szkody, bez

względu na to, na jakiej zasadzie on odpowiada (winy, ryzyka lub słuszności),

łącznie trzy roszczenia: roszczenie o rentę, (§ 2); roszczenie o odszkodowanie za

5

znaczne pogorszenie sytuacji życiowej (§ 3); roszczenie o zapłatę odpowiedniej

sumy tytułem zadośćuczynieni za doznaną krzywdę (§ 4).

Do ustanowienia art. 446 § 3 k.c., niemającego swego odpowiednika

w Kodeksie zobowiązań, doszło pod wpływem przyjmowanej w orzecznictwie

w okresie poprzedzającym uchwalenie Kodeksu cywilnego wykładni art. 166 k.z.

Ideologiczne zastrzeżenia wysuwane w okresie powojennym wobec przewidzianej

w art. 166 k.z. możliwości zasądzenia na rzecz najbliższych członków rodziny

osoby zmarłej wskutek uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia

stosownej sumy pieniężnej jako zadośćuczynienia za doznaną krzywdę moralną

doprowadziły do ukształtowania się ostatecznie w orzecznictwie poglądu,

że żądanie zapłaty na podstawie tego przepisu nie mogło być uwzględnione

w celu kompensaty krzywdy polegającej wyłącznie na cierpieniu z powodu

utraty osoby najbliższej, mogło zaś być uwzględnione, jeżeli utrata osoby

najbliższej łączyła się z pogorszeniem sytuacji życiowej uprawnionego.

Chodziło o pogorszenie sytuacji życiowej uprawnionego wyrażające się szkodą

materialną trudną do udowodnienia i przez to nieznajdującą pokrycia w rencie

należnej na podstawie art. 162 k.z. lub o pogorszenie sytuacji życiowej

uprawnionego przejawiające się koniecznością podejmowania wzmożonych

wysiłków, jakich wcześniej nie musiał on podejmować. Jako przykłady takiego

pogorszenia sytuacji życiowej uprawnionego w uchwale pełnego składu Izby

Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 29 stycznia 1957 r., I CO 37/56, dającej wyraz

wskazanej wykładni, podano: położenie małoletnich dzieci wskutek niemożności

uwzględnienia przy wymiarze renty świadczeń zmarłego rodzica spełnianych

ponad obowiązek alimentacyjny; niemożność skorzystania z niedających się

przewidzieć możliwości majątkowych zmarłego, gdyby żył; konsekwencje

utraty „osoby, która swym współdziałaniem w wychowaniu i pieczy nad dziećmi

oraz swą doświadczoną radą stanowiła dla pozostałych członków rodziny cenną

podporę”; zwiększony ciężar owdowiałego małżonka związany z pieczą nad

dziećmi i prowadzeniem gospodarstwa domowego; konieczność wyzbycia się ze

stratą różnych przedmiotów w celu zaspokojenia bieżących potrzeb; obniżenie się

zarobków z powodu mniejszej wydajności pracy wskutek niekorzystnych następstw

śmierci osoby najbliższej.

6

Artykuł 446 § 3 k.c. różni się jednak od normy wywodzonej z art. 166 k.z.

w świetle przedstawionej wykładni użyciem terminu „stosowne odszkodowanie”

w miejsce „zadośćuczynienia” i wyraźnym uzależnieniem zasądzenia stosownego

odszkodowania od „znacznego” pogorszenia sytuacji życiowej.

Zarysowały się początkowo dwa stanowiska co do zakresu uszczerbków

podlegających naprawieniu na podstawie art. 446 § 3 k.c. Zwolennicy jednego

przyjmowali, że stosowne odszkodowanie należne na podstawie art. 446 § k.c.

obejmuje jedynie szkody majątkowe w postaci znacznego pogorszenia sytuacji

życiowej, nieznajdujące pokrycia w rencie przysługującej na podstawie art. 446 § 2

k.c. Stanowisko to znalazło wyraz w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego - zasady prawnej - z dnia 26.10.1970 r., III PZP 22/70.,

a wcześniej m.in. w wyrokach Sądu Najwyższego z dnia 25 lipca 1967 r.,

I CR 81/67, i 4 września 1967 r., I PR 23/67. W uzasadnieniu wymienionej uchwały

Sąd Najwyższy wyraził pogląd - po wielokroć później powtarzany - o swoistym

charakterze omawianego odszkodowania, przejawiającym się w tym, że „dotyczy

ono szeroko pojętej szkody majątkowej, a więc wynagrodzenia różnych szkód

o charakterze materialnym, częstokroć nieuchwytnych bądź trudnych do

obliczenia, jakie wywołuje zazwyczaj śmierć najbliższego członka rodziny,

a których nie można wynagrodzić na podstawie art. art. 446 § 1 i 2 k.c.”.

Zwolennicy drugiego stanowiska uważali, że stosowne odszkodowanie,

o którym mowa w art. 446 § 3 k.c., ma charakter mieszany. Obejmuje

swoim zakresem zarówno nieznajdujące pokrycia w rencie przysługującej na

podstawie art. 446 § 2 k.c. uszczerbki majątkowe, jak i uszczerbki niemajątkowe

związane ze znacznym pogorszeniem sytuacji życiowej, gdyż ze względu na

ścisłe powiązanie i wzajemne oddziaływanie skutków śmierci członka najbliższej

rodziny w sferze przeżyć emocjonalnych i w sferze szeroko ujmowanej sytuacji

materialnej nie można jednych z tych skutków rozpatrywać w oderwaniu

od drugich. Także to stanowisko znajdowało wyraz w orzeczeniach Sądu

Najwyższego (por. wyroki z dnia 8 lipca 1974 r., I CR 361/74, i 30 listopada

1977 r., IV CR 458/77).

7

Po upadku PRL stało się ono zaś w orzecznictwie stanowiskiem

dominującym (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia: 8 lipca 1974 r., I CR 361/74,

30 listopada 1977 r., IV CR 458/77, 15 października 2002 r., II CKN 985/00,

18 lutego 2004 r., V CK 269/03, 30 czerwca 2004 r., IV CK 445/03, 22 lipca

2004 r., II CK 479/03, 9 marca 2007 r., V CSK 459/06, 24 października 2007 r.,

IV CSK 192/07, 16 kwietnia 2008 r., V CSK 544/07, 24 września 2010 r., IV CSK

79/10, 10 listopada 2010 r., II CSK 213/10, 26 listopada 2010 r., IV CSK 170/10).

Warto zauważyć, że łączne uwzględnianie niemajątkowych i majątkowych

skutków śmierci osoby najbliższej można było dostrzec już w okresie

międzywojennym przy stosowaniu art. 166 k. z. (zob. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 15 stycznia 1837 r., II C 2097/36, i 24 listopada 1937 r., I C 2096/37).

W świetle drugiego z przedstawionych stanowisk, dotyczących wykładni art.

446 § 3 k.c., przepis ten pozwalał w istocie osiągnąć cele zadośćuczynienia

pieniężnego za krzywdę doznaną wskutek śmierci osoby najbliższej.

Przywrócenie obowiązującemu prawu unormowanego w art. 166 k.z.

zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę wskutek śmierci osoby

najbliższej przez ustanowienie art. 446 § 4 k.c., z zachowaniem przewidzianego

w art. 446 § 3 k.c., nieznanego Kodeksowi zobowiązań, stosownego

odszkodowania za znaczne pogorszenie sytuacji życiowej, będącego wcześniej

substytutem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę wskutek śmierci

osoby najbliższej, zrodziło istotne problemy praktyczne co do zakresu

zastosowania przepisów art. 446 §2-4 k.c.

Należy się zgodzić z wypowiadanym w piśmiennictwie oraz orzecznictwie

poglądem, że po ustanowieniu art. 446 § 4 k.c. nie ma potrzeby ani podstaw do

podtrzymywania dominującej wcześniej wykładni art. 446 § 3 k.c. i uznawania,

że stosownym odszkodowaniem należnym na podstawie tego przepisu są objęte

także uszczerbki niemajątkowe (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia:

21 października 2009 r., I PK 97/09, 3 czerwca 2011 r., III CSK 279/10,

10 listopada 2010 r., II CSK 213/10, 23 listopada 2010 r., II CSK 357/10, 10 maja

2012 r., IV CSK 416/11, 11 lipca 2012 r., II CSK 677/11, 7 marca 2014 r., IV CSK

374/13, 27 czerwca 2014 r., V CSK 445/13). W obecnym stanie prawnym

8

odszkodowanie to powinno obejmować jedynie naprawienie szkody majątkowej.

O ile jednak nie budzi wątpliwości sam pogląd o ograniczeniu stosownego

odszkodowania za znaczne pogorszenie sytuacji życiowej do naprawienia jedynie

szkody majątkowej, o tyle rodzą się istotne z punktu widzenia praktyki orzeczniczej

problemy kwalifikacji poszczególnych uszczerbków spowodowanych śmiercią

osoby najbliższej jako majątkowych lub niemajątkowych na potrzeby stosowania

przepisów art. 446 § 3 i art. 446 § 4 k.c. Wątpliwości w tym zakresie powinny być

rozstrzygane na rzecz niemajątkowego kwalifikowania uszczerbku i jego

kompensowania zadośćuczynieniem pieniężnym zasądzanym na podstawie art.

446 § 4 k.c., ponieważ stosowne odszkodowanie, które przewiduje art. 446 § 3 k.c.,

nie ma już tak uznaniowego jak dawniej charakteru. W związku z tym należy

podzielić wyrażone w literaturze zapatrywanie o raczej niewielkim po ustanowieniu

art. 446 § 4 k.c. praktycznym znaczeniu art. 446 § 3 k.c., a nawet postawić pytanie

o zasadność utrzymania tego przepisu.

Mimo braku podstaw w obecnym stanie prawnym do obejmowania

stosownym odszkodowaniem na podstawie art. 446 § 3 k.c. uszczerbków

niemajątkowych, nadal w wielu orzeczeniach sądów powszechnych, siłą tradycji,

uwzględnia się w ramach tego odszkodowania takie uszczerbki. Wyrazem tego są

używane w wydawanych orzeczeniach sformułowania wskazujące na wyrównanie

zasądzonym odszkodowaniem trudno uchwytnych i niedających się ścisłe obliczyć

szkód majątkowych spowodowanych śmiercią osoby najbliższej, łączących się

oraz przeplatających z następstwami w postaci m.in. wstrząsu psychicznego,

utraty stabilizacji i poczucia bezpieczeństwa, obniżenia aktywności życiowej,

pogorszenia stanu zdrowia, poczucia pustki, uczucia osamotnienia (zob.

orzeczenia, które powołują J. Sadomski, M. Wild, Zadośćuczynienie za śmierć

osoby najbliższej w orzecznictwie sądów powszechnych, „Prawo w Działaniu.

Sprawy Cywilne” 2012, nr 12, s. 77 i 78 oraz 91 i 92; zob. też wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 21 czerwca 2013 r., I CSK 614/12). Wymienione następstwa

śmierci osoby najbliższej są niewątpliwie uszczerbkami o charakterze

niemajątkowym i jako takie powinny być w obecnym stanie prawnym

wyrównywane już nie na podstawie art. 446 § 3 k.c., lecz na podstawie art. 446 § 4

k.c.

9

Również w rozpoznawanej sprawie Sąd Apelacyjny, akceptując sumę

stosownego odszkodowania określoną przez Sąd Okręgowy, posłużył się ocenami

zaczerpniętymi z nieaktualnej już wykładni tego przepisu i uwzględnił, mimo braku

obecnie ku temu podstaw, uszczerbki o charakterze niemajątkowym. Odwołał się

m.in. do pozbawienia powódki wskutek śmierci matki opieki, wsparcia i pomocy

w różnorakich formach. Tym samym zawarte w skardze kasacyjnej zarzuty

o nieuwzględnieniu w zaskarżonym wyroku przy ustalaniu odszkodowania

należnego na podstawie art. 446 § 3 k.c. „pozaekonomicznych aspektów”

roszczenia o to odszkodowanie nie tylko rozmijają się z treścią tego wyroku, ale i są

całkowicie chybione merytorycznie w świetle zmienionego znaczenia art. 446 § 3

k.c. po dodaniu art. 446 § 4 k.c.

Wskazane wyżej naruszenie przez Sąd Apelacyjny art. 446 § 3 k.c. nie

mogło oczywiście spowodować zakwestionowania w toku niniejszego

postępowania kwoty przyznanego powódce na podstawie tego przepisu

odszkodowania ze względu na zakaz orzekania na niekorzyść strony skarżącej (art.

384 w związku z art.39821

k.p.c.).

Do kategorii krzywdy kompensowanej zadośćuczynieniem pieniężnym na

podstawie art. 446 § 4 k.c. zalicza się w piśmiennictwie i judykaturze

w szczególności takie uszczerbki niemajątkowe wywołane śmiercią osoby

najbliższej, jak: wstrząs psychiczny, cierpienia psychiczne, spadek sił życiowych,

przyspieszenie rozwoju choroby, uczucie smutku, tęsknoty, żalu, poczucie

osamotnienia, utrata wsparcia, rady, towarzystwa, niemożność odnalezienia się

w nowej sytuacji, zaburzenia w prawidłowym funkcjonowaniu rodziny, pozbawienie

osobistych starań rodziców o utrzymanie i wychowanie dziecka, poczucie sieroctwa,

niższej wartości wobec rówieśników, zachwianie poczucia bezpieczeństwa,

pogorszenie ogólnej sytuacji życiowej dziecka (zob. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia: 3 czerwca 2011 r., III CSK 279/10, 10 maja 2012 r., IV CSK 416/11,

20 grudnia 2012 r., IV CSK 192/12, 7 marca 2014 r., IV CSK 374/13, 27 czerwca

2014 r., V CSK 445/13). Odpowiada temu stanowisku i zasługuje na akceptację

uwzględnienie przy ustalaniu zadośćuczynienia pieniężnego należnego powódce

wpływu na jej rozwój psychiczny utraty matki, przeżywania swej inności

10

i doświadczania cierpień z tego powodu w konfrontacji z innymi dziećmi,

pozbawienie miłości i innych uczuć ze strony matki.

Nie można się natomiast zgodzić z zapatrywaniem Sądu Apelacyjnego

o mniejszym rozmiarze krzywdy doznawanej przez tak małe dzieci jak powódka

w chwili śmierci matki. Oczywiście dziecko w wieku jedenastu miesięcy nie

przeżywa ze względu na stopień swego rozwoju śmierci matki tak jak dziecko

starsze, niemniej jego krzywda z tego powodu nie może być nie tylko negowana,

ale i umniejszana (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia: 24 marca 2011 r., I CSK

389/10, 10 maja 2012 r., IV CSK 416/11 i 20 grudnia 2012 r., IV CSK 192/12).

O rozmiarze krzywdy małego dziecka doznanej wskutek śmierci matki decyduje

przede wszystkim, mówiąc najogólniej, pozbawienie, niedającego się przecenić,

udziału matki w życiu dziecka, jego rozwoju, dorastaniu, dojrzewaniu.

Mimo iż zadośćuczynienie za krzywdę spowodowaną śmiercią osoby

najbliższej, tak jak i za inne doznane krzywdy, pełni w prawie polskim funkcję

kompensacyjną (por. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia: 30 stycznia 2004 r.

I CK 131/03, 10 maja 2012 r., IV CSK 416/11, 20 grudnia 2012 r., IV CSK 192/12,

11 października 2013 r., I CSK 697/12, 7 marca 2014 r., IV CSK 374/13,

27 czerwca 2014 r., V CSK 445/13), jego wysokość, ze względu na istotę krzywdy,

jej ocenny w swym założeniu wymiar, pozostawiona jest uznaniu sądu; oczywiście

nie dowolnemu, lecz odpowiadającemu funkcji zadośćuczynienia i standardowi

sprawiedliwości nakazującemu, aby podobne przypadki rozstrzygać w miarę

możliwości podobnie (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 7 lutego 2005 r.,

SK 49/03 oraz art. 10:301 Zasad Europejskiego Prawa Czynów Niedozwolonych,

w którym przewidziano m.in., że przy ustalaniu wysokości zadośćuczynienia

osobom bliskim zmarłego „podobne sumy powinny być zasądzane za obiektywnie

podobne szkody”).

Praktyka sądów w zakresie wysokości zasądzanych na podstawie art. 446

§ 4 k.c. odpowiednich kwot tytułem zadośćuczynienia za krzywdę doznaną

wskutek śmierci osoby najbliższej jest jeszcze na etapie kształtowania się,

dodatkowo utrudnionego, jak wynika z wcześniejszych uwag, utrzymaniem w mocy

11

art. 446 § 3 k.c. po uchwaleniu art. 446 § 4 i wynikającymi stąd problemami

w rozgraniczeniu zakresów zastosowania obu tych przepisów.

Można zaobserwować tendencję do odwoływania się przez sądy przy

ustalaniu wysokości zadośćuczynienia pieniężnego zasądzanego na podstawie art.

446 § 4 k.c. do kryteriów wypracowanych przy stosowaniu art. 445 § 1 k.c. i do

podkreślania potrzeby daleko posuniętej indywidualizacji ocen na tle stanu

faktycznego sprawy, (zob. w szczególności wyroki Sądu Najwyższego z dnia:

3 czerwca 2011 r., III CSK 279/10, 21 czerwca 2013 r., I CSK 614/12, 27 czerwca

2014 r., V CSK 445/13), trafnie jednak poddano w piśmiennictwie tę tendencję

krytyce. Kryteria wypracowane przy stosowaniu art. 445 § 1 k.c. są dostosowane do

kompensowania, mogących się bardzo różnić w poszczególnych przypadkach,

następstw uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia poszkodowanego, a w sprawach

o zadośćuczynienie pieniężne za krzywdę spowodowaną śmiercią osoby najbliższej

rodzaj i rozległość uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia poszkodowanego są

mało przydane do określenia rozmiaru krzywdy osoby najbliższej i należnego tej

osobie zadośćuczynienia. Doniosłości nabierają tu inne okoliczności, takie przede

wszystkim jak stopień bliskości osoby uprawnionej względem zmarłego, wiek

uprawnionego, intensywność więzi między nim a zmarłym, skala bólu i cierpień

przeżywanych przez uprawnionego, stopień negatywnego wpływu śmierci osoby

najbliższej na życie uprawnionego. W rezultacie w sprawach o zadośćuczynienie

pieniężne na podstawie art. 446 § 4 k.c. indywidualizacja ocen w zakresie

dotyczącym rozmiaru krzywdy i wysokości zadośćuczynienia musi doznawać

ograniczeń. W przypadkach, w których stopień bliskości osoby uprawnionej

względem zmarłego jest taki sam, wiek uprawnionego podobny, podobna

intensywność więzi między uprawnionym a zmarłym, podobna skala przeżywanego

bólu i cierpień przez uprawnionego, podobny stopień negatywnego wpływu śmierci

osoby najbliższej na życie uprawnionego, powinny być zasądzane podobne kwoty

tytułem zadośćuczynienia za krzywdę doznaną wskutek śmierci osoby najbliższej.

Uogólniając, sądy powinny w miarę możliwości dokonywać jednolitej oceny

podobnych przypadków, według takich, w szczególności, kryteriów, jak wskazane

wyżej okoliczności.

12

Ogólny poziom życia społeczeństwa ma tu o tyle znaczenie, o ile wpływa na

wynikające z zasądzonej sumy możliwości nabywcze uprawnionego.

W zamożniejszym społeczeństwie osiągnięcie celu zadośćuczynienia –

skompensowanie krzywdy przez użycie zasądzonej sumy na zaspokojenie potrzeb

konsumpcyjnych – uzasadnia zasądzanie wyższych sum niż w społeczeństwie

uboższym. Z drugiej strony, nieuwzględnienie przy ustalaniu wysokości

zadośćuczynienia przeciętnej stopy życiowej społeczeństwa mogłoby prowadzić do

- również niezgodnego z funkcją zadośćuczynienia - wzbogacenia uprawnionego.

Na wysokość zadośćuczynienie za krzywdę doznaną wskutek śmierci osoby

najbliższej może mieć wpływ także przypisywana w danym systemie prawnym tej

instytucji rola do spełnienia wśród środków ochrony prawnej. W wielu europejskich

państwach kwoty zasądzane z tytułu zadośćuczynienia za krzywdę doznaną

wskutek śmierci osoby najbliższej są stosunkowo niewysokie, a przy tym niższe od

sum zadośćuczynienia zasądzanych z tytułu zadośćuczynienia za krzywdę

doznaną wskutek uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia. Wyjątkiem są

państwa romańskiego obszaru prawnego. W Polsce sytuacja przedstawia się

podobnie jak w tych ostatnich państwach.

Niewątpliwie wysoki stopień bliskości między zmarłym a uprawnionym oraz

niski wiek uprawnionego są czynnikami zwiększającymi rozmiar krzywdy, co ma

istotne znaczenie w niniejszej sprawie, w której chodzi o śmierć matki

jedenastomiesięcznego dziecka. W kilku sprawach rozpoznawanych przez Sąd

Najwyższy ostatecznie zasądzone sumy zadośćuczynienia w razie śmierci jednego

z rodziców małoletniego dziecka oscylowały wokół kwot 100.000 – 200.000 zł.

W sprawie, w której wyrok zapadł 20 grudnia 2012 r., IV CSK 192/12, kwota

zadośćuczynienia na rzecz małoletniego powoda (wiek niepodany), który stracił

matkę, wyniosła 105.000 zł (zgodnie z żądaniem pozwu). W sprawie, w której

wyrok został wydany 10 maja 2012 r., IV CSK 416/11, ostatecznie zasądzone

zadośćuczynienie na rzecz małoletnich powódek, jedna w chwili śmierci ojca

w wieku 4 lat, druga - 16 miesięcy, wyniosło po 230.000 zł. W sprawie, w której

Sąd Najwyższy orzekał 21 czerwca 2013 r., I CSK 614/12, ostatecznie zasądzone

zadośćuczynienie na rzecz córki półtorarocznej w chwili śmierci matki opiewało na

kwotę 168.000 zł. W przypadku zaś śmierci jednego z rodziców dziecka dorosłego

13

zadośćuczynienie w jednej ze spraw wyniosło 100.000 zł (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 7 marca 2014 r., IV CSK 374/13), a w innej - 130.000 zł (wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 2014 r., V CSK 445/13).

Uwzględniając przytoczone kwoty z dotychczasowej praktyki, ze spraw,

w których orzekał Sąd Najwyższy, a także konieczność ujednolicenia w miarę

możliwości rozstrzygnięć w podobnych przypadkach ze względu na stopień

bliskości zmarłego i uprawnionego, wiek uprawnionego i inne, omówione wyżej,

istotne kryteria, które powinny być brane pod uwagę przy ustalaniu wysokości

zadośćuczynienia z powodu krzywdy doznanej wskutek śmierci osoby najbliższej,

można w przypadkach śmierci matki małego dziecka uznać kwotę 200.000 zł za

odpowiednie co do zasady z tego tytułu zadośćuczynienie.

Choć w rozpoznawanej sprawie należne powódce zadośćuczynienie zostało

ustalone na niższą sumę, zaskarżony wyrok ostatecznie odpowiada prawu,

ponieważ w okolicznościach sprawy, dokonując oceny odpowiedniości ustalonego

zadośćuczynienia należało uwzględnić również kwotę stosownego odszkodowania

w wysokości 102.000 zł, mieszczącą w sobie w istocie elementy zadośćuczynienia,

ze względu na objęcie nią uszczerbków niemajątkowych, mimo braku ku temu

podstaw w świetle prawidłowej wykładni art. 446 § 3 k.c., przyjmowanej po

ustanowieniu art. 446 § 4 k.c. Wyrównanie uszczerbków niemajątkowych, obojętnie

na jakiej podstawie, powoduje ich zmniejszenie i tym samym wyłącza pokrycie ich

za pomocą zadośćuczynienia.

Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.c.

oddalił skargę kasacyjną, a o kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnął

zgodnie z art. 102 k.p.c.