I CSK 628/14

Sygn. akt I CSK 628/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 kwietnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Bogumiła Ustjanicz (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa K. K.

przeciwko D. C., G. C. i Miastu W.

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 17 kwietnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 13 grudnia 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powódki

na rzecz pozwanego G. C. kwotę 3.600 (trzy

tysiące sześćset) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w W. wyrokiem z dnia 9 listopada 2011 r., uwzględniając

powództwo K. K. przeciwko D. C., G. C. i Miastu W., uzgodnił treść księgi

wieczystej nr […], prowadzonej przez Sąd Rejonowy w W., z rzeczywistym stanem

prawnym w ten sposób, że w dziale II wpisał, jako właściciela działki nr 65/2

powódkę w miejsce Gminy Dzielnicy P. oraz wykreślił D. C. i G. C. wpisanych jako

użytkowników wieczystych. Podstawę tego rozstrzygnięcia stanowiły następujące

ustalenia i wnioski.

Działka nr 65/2 została wydzielona z działki nr 351, objętej dawną księgą

wieczystą „[…] ", stanowiącej własność J. S. od 1935 r. Powódka uzyskała

własność tej nieruchomości w wyniku spadkobrania po swojej matce W. W. - córce

J. S., na podstawie testamentu z dnia 16 sierpnia 1976 r. Sąd Rejonowy w W.

postanowieniem z dnia 12 września 1979 r., sygn. akt … /79, stwierdził, że

wnioskodawca - Skarb Państwa nabył przedmiotową nieruchomości przez

zasiedzenie na podstawie art. 34 dekretu o majątkach opuszczonych i

poniemieckich. Decyzją z dnia 16 grudnia 1983 r., Naczelnik Dzielnicy P. oddał

działkę nr 65/2, powstałą po dokonaniu podziału działki nr 351, w użytkowanie

wieczyste R. i D. małżonkom C. W dniu 12 kwietnia 1984 r. Skarb Państwa zawarł z

małżonkami R. i D. C. umowę - w formie aktu notarialnego - o oddanie w

użytkowanie wieczyste działki nr 65/2, mającej urządzoną księgę wieczystą objętą

żądaniem pozwu.

Sąd Rejonowy w W. wznowił postępowanie w sprawie … /79 i

postanowieniem z dnia 19 grudnia 1987 r., sygn. akt … /86, oddalił wniosek Skarbu

Państwa o nabycie własności działki nr 351 przez zasiedzenie, zaś wyrokiem z

dnia 1 października 1991 r., sygn. akt … /90, ustalił, że umowa z dnia 12 kwietnia

1984 r. o oddanie działki nr 65/2 w użytkowanie wieczyste jest nieważna; oba te

orzeczenia uprawomocniły się. Decyzją z dnia 4 października 1991 r., nr […]

Wojewoda […] stwierdził nabycie przez Gminę Dzielnicę P. z dniem 27 maja 1990 r.

nieodpłatnie własności nieruchomości składającej się z działki nr 65/2.

3

Minister Sprawa Wewnętrznych i Administracji decyzją z dnia 10 marca 2005 r.

stwierdził nieważność powyższej decyzji uwłaszczeniowej.

Oceniając tak ustalony stan faktyczny, Sąd Rejonowy uznał, że Skarb

Państwa nigdy nie uzyskał własności nieruchomości o dawnym numerze

ewidencyjnym 351, choć przez pewien czas funkcjonowało w obrocie prawnym

prawomocne orzeczenie sądowe stwierdzające, iż nabył on własność tej

nieruchomości na podstawie art. 34 dekretu o majątkach opuszczonych

i poniemieckich. Wskazał, że wpis Skarbu Państwa jako właściciela

w księdze wieczystej KW nr […], założonej dla działki nr 65/2, powinien zostać

wykreślony z urzędu z chwilą uprawomocnienia się postanowienia w sprawie …

698/86. Przyjął, że następstwem uznania w sprawie … /90 umowy o oddanie gruntu

w użytkowanie wieczyste za nieważną, winno być również wykreślenie z tej księgi

użytkowników wieczystych. W konsekwencji stanął na stanowisku, że skoro

wykreśleń tych nie dokonano, to powództwo zasługiwało na uwzględnienie.

Sąd Okręgowy w W., na skutek apelacji pozwanego G. C., wyrokiem

zaskarżonym skargą kasacyjną zmienił wyrok Sądu Rejonowego w ten sposób, że

oddalił powództwo. Uznał - odwołując się do stanowiska Sądu Najwyższego,

wyrażonego w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 15 lutego 2011 r., III CZP

90/10 (OSNC 2011, nr 7-8, poz. 760) oraz w wyrokach z dnia 8 września 2011 r., III

CSK 158/09 i III CSK 159/09 (nie publ.) - że prawomocny wyrok ustalający

nieważność umowy z dnia 12 kwietnia 1984 r. o oddanie gruntu w użytkowanie

wieczyste nie wyłącza działania rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych (art. 5

u.k.w.h.). Pozwani zawarli tę umowę w zaufaniu do treści księgi wieczystej KW nr

[…], w której Skarb Państwa był wpisany jako właściciel działki nr 65/2; w rezultacie

nabyli prawo użytkowania wieczystego od nieuprawnionego, ten zaś uzyskał

własność nieruchomości.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach określonych w art. 398

§ 1 k.p.c., powódka zarzuciła naruszenie art. 365 k.p.c. przez zignorowanie

prawomocnego wyroku Sądu Rejonowego z dnia 1 października 1991 r., sygn.

akt …/90, stwierdzającego nieważność umowy o oddanie działki nr 65/2 w

użytkowanie wieczyste na rzecz małżonków C. oraz art. 5 u.k.w.h. przez jego

4

niewłaściwe zastosowanie polegające na udzieleniu pozwanym ochrony

przewidzianej w tym przepisie mimo związania powołanym wyrokiem. Powołując

się na tak ujęte podstawy kasacyjne, powódka wniosła o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Pozwany G. C. w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie i

zasądzenie na jego rzecz od skarżącej kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie. Podniesione w niej –

w ramach obu podstaw kasacyjnych - zarzuty zmierzały w istocie do podważenia

oceny, że rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych może chronić nabywcę

prawa użytkowania wieczystego ujawnionego w księdze wieczystej w sytuacji,

w której w rzeczywistości prawo to nie powstało, gdyż jego przedmiot nie był

własnością Skarbu Państwa ani jednostki samorządu terytorialnego. W judykaturze

zagadnienie to było rozstrzygane niejednolicie i na jego tle zarysowały się dwa

przeciwstawne stanowiska.

Zaprezentowano pogląd, że w przedstawionej sytuacji nabycie prawa

użytkowania wieczystego nie może nastąpić. W jego uzasadnieniu położono akcent

na prymat zasady określonej w art. 232 k.c. Wskazano, iż na podstawie rękojmi nie

można nabyć prawa, które w ogóle nie mogło powstać oraz że rękojmia chroni

jedynie ważne nabycie prawa od nieuprawnionego (zob. m.in. wyroki Sądu

Najwyższego: z dnia 21 czerwca 1968 r., III CRN 139/68, OSNCP 1969, nr 5,

poz. 93; z dnia 18 lipca 2000 r., IV CKN 67/00, nie publ., z dnia 29 listopada 2005 r.,

III CK 366/05, nie publ. oraz z dnia 8 listopada 2007 r., III CSK 183/07, nie publ.).

Według zapatrywania przeciwnego, zasadę wiarygodności ksiąg wieczystych

należy stosować konsekwentnie również do prawa użytkowania wieczystego;

nie powinna ona ustępować regule wyrażonej w art. 232 k.c. Nieruchomość może

zmienić swój status prawny a wadliwe działanie Skarbu Państwa, prowadzące

do takiej zmiany, nie powinno pozbawiać użytkownika wieczystego ochrony nawet

wobec rzeczywistego właściciela gruntu (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego:

z dnia 9 października 1989 r., III CRN 298/89, nie publ. oraz z dnia 31 stycznia

1997 r., II CKU'64/96, nie publ.).

5

Kres tym rozbieżnościom w orzecznictwie położyła uchwała Sądu

Najwyższego w składzie siedmiu sędziów z dnia 16 lutego 2011 r., III CZP 90/11

(OSNC 2011, nr 7-8, poz. 76), w której przyjęto, że rękojmia wiary publicznej ksiąg

wieczystych chroni nabywcę użytkowania wieczystego także w razie wadliwego

wpisu w księdze wieczystej Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego

jako właściciela nieruchomości. Dokonując wykładni art. 5 u.k.w.h., Sąd Najwyższy

wskazał, iż w analizowanym przypadku następują dwa skutki prawne działania

rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych - nabycie prawa użytkowania

wieczystego od nieuprawnionego (skutek podstawowy) oraz nabycie prawa

własności nieruchomości przez Skarb Państwa lub jednostkę samorządu

terytorialnego (skutek wtórny i pochodny). Stanowisko to zostało podtrzymane

w późniejszych orzeczeniach Sądu Najwyższego (zob. - poza powołanymi przez

Sąd Okręgowy orzeczeniami w sprawach III CSK 158/09 i III CSK 159/09 - wyroki:

z dnia 10 maja 2013 r., I CSK 74/13, nie publ. oraz z dnia 25 lipca 2013 r., II CSK

451/12, OSNC 2014, nr 4, poz. 46) i można uznać je za utrwalony; przychyla się do

niego również skład orzekający.

Pogląd ten zachowuje aktualność również wtedy, gdy - jak miało to miejsce

w konkretnym stanie faktycznym - wadliwość umowy o oddanie gruntu

w użytkowanie wieczyste została stwierdzona prawomocnym wyrokiem sądu.

Orzeczenie to - mające charakter deklaratoryjny - potwierdziło warunki do

udzielenia nabywcom prawa użytkowania wieczystego ochrony na podstawie art. 5

u.k.w.h.; u jego podstaw legło wszakże ustalenie, że właścicielem nieruchomości

obejmującej działkę nr 6/2 w chwili zawierania umowy o oddanie jej w użytkowanie

wieczyste małżonkom C. był nie Skarb Państwa, lecz powódka. Źródłem wadliwości

tej umowy była zatem niezgodność stanu prawnego ujawnionego w księdze

wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym, objęta wskazanym wyżej działaniem

rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych.

Wbrew odmiennemu zapatrywaniu skarżącej, Sąd Okręgowy nie wyraził

poglądu, iż nie pozostaje związany wyrokiem Sądu Rejonowego w W. z dnia 1

października 1991 r., ustalającym nieważność umowy o oddanie gruntu w

użytkowanie wieczyste; przeciwnie, wskazał, iż nawet gdyby orzeczenie to nie

zapadło, musiałby samodzielnie stwierdzić, że wzmiankowana umowa nie wywołała

6

żadnych skutków prawno - rzeczowych. Uznał przy tym, odwołując się do

ugruntowanego stanowiska judykatury, że okoliczność ta nie wyłącza udzielenia

nabywcom ochrony przewidzianej art. 5 u.k.w.h.

Skarżąca nie przeciwstawiła tej ocenie przekonywających argumentów, lecz

jedynie własne polemiczne stanowisko, co nie pozwoliło uznać zarzutów

naruszenia art. 365 k.p.c. i art. 5 u.k.w.h. za usprawiedliwione.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. orzekł, jak

w sentencji.