I UK 326/14

Sygn. akt I UK 326/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 kwietnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Maciej Pacuda (przewodniczący)

SSN Jolanta Frańczak (sprawozdawca)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z odwołania I. B.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o zasiłek macierzyński,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 21 kwietnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w G.

z dnia 6 marca 2014 r.,

1. oddala skargę kasacyjną,

2. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz I. B.

kwotę 120 (sto dwadzieścia) zł tytułem zwrotu kosztów

zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

UZASADNIENIE

2

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 14 lutego 2013 r. przyznał

ubezpieczonej I. B. prawo do zasiłku macierzyńskiego za okres od dnia 26

października 2012 r. do dnia 11 kwietnia 2013 r., przyjmując do ustalenia podstawy

wymiaru świadczenia najniższą podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie

chorobowe, to jest kwotę 450 zł (30% minimalnego wynagrodzenia), a nie jak

zadeklarowała ubezpieczona kwotę 8.742,05 zł. W uzasadnieniu wydanej decyzji

organ rentowy, powołując się na treść art. 49 pkt 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999

r. świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia chorobowego i macierzyństwa

(jednolity tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 77, poz. 512 ze zm.), wskazał, iż podstawę

wymiaru zasiłku macierzyńskiego przysługującego ubezpieczonemu niebędącemu

pracownikiem stanowi przychód za okres 12 miesięcy kalendarzowych

poprzedzających miesiąc, w którym powstała niezdolność do pracy. Jeżeli

niezdolność do pracy powstała w pierwszym miesiącu kalendarzowym

ubezpieczenia chorobowego, podstawę wymiaru zasiłku dla ubezpieczonych, dla

których określono najniższą podstawę wymiaru składek, stanowi najniższa

podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe.

Ubezpieczona I. B. w odwołaniu od tej decyzji domagała się jej zmiany i

przyjęcia za podstawę wymiaru należnego zasiłku macierzyńskiego zadeklarowanej

przez nią kwoty 8.742,05 zł.

Sąd Rejonowy w G. wyrokiem z dnia 18 czerwca 2013 r. oddalił odwołanie.

Sąd Rejonowy wskazał, że ubezpieczona I. B. prowadzi od dnia 1

października 2012 r. działalność gospodarczą w zakresie handlu […]. Z tym samym

dniem przystąpiła do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, deklarując jako

podstawę wymiaru składek na to ubezpieczenie kwotę 8.742,05 zł. W dniu 26

października 2012 r. ubezpieczona urodziła dziecko i wystąpiła z wnioskiem do

organu rentowego o wypłatę zasiłku macierzyńskiego. Zaskarżoną decyzją Zakład

Ubezpieczeń Społecznych przyznał ubezpieczonej prawo do zasiłku

macierzyńskiego za okres od dnia 26 października 2012 r. do dnia 11 kwietnia 2013

r., przyjmując do ustalenia podstawy wymiaru świadczenia najniższą podstawę

wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe, to jest kwotę 450 zł (30%

minimalnego wynagrodzenia). Sąd Rejonowy powołując się na treść art. 29 ust. 1,

3

art. 48 ust. 1 i art. 49 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach

pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa

stwierdził, że wprawdzie ubezpieczona z chwilą rozpoczęcia prowadzenia

działalności gospodarczej zgłosiła się do dobrowolnego ubezpieczenia

chorobowego, deklarując jako podstawę wymiaru składek na to dobrowolne

ubezpieczenie chorobowe kwotę 8.742,05 zł, to jednak w tym samym miesiącu - w

dniu 26 października 2012 r. - urodziła dziecko i wystąpiła z wnioskiem o wypłatę z

tego tytułu zasiłku macierzyńskiego. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 września

2012 r., II UK 36/12 (LEX nr 1218196), przyjął, że podstawę wymiaru zasiłku

macierzyńskiego, do którego prawo powstało w pierwszym miesiącu

kalendarzowym, niepoprzedzonego innym ubezpieczeniem dobrowolnego

ubezpieczenia chorobowego z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej,

określa art. 49 pkt 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych

z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, jako najniższą

podstawę wymiaru składek na to ubezpieczenie po odliczeniach, o których mowa w

art. 3 pkt 4 tej ustawy, bez względu na wysokość kwoty zadeklarowanej na

podstawie art. 18 ust. 8 lub 18a ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Sąd Rejonowy uwypuklił, że na bazie stanu faktycznego, analogicznego do stanu

faktycznego będącego przedmiotem niniejszego postępowania, Sąd Najwyższy

uznał, iż w efekcie przyjęcia jako podstawy wymiaru zasiłku macierzyńskiego

podstawy wymiaru składki w kwocie zadeklarowanej za pełny miesiąc, w miejsce

wskazanej przez ustawodawcę najniższej podstawy wymiaru składki, przeciętny

stosunek wysokości świadczenia do wniesionej składki pozostałby w oderwaniu od

ustawowych regulatorów sprawiedliwego rozłożenia kosztów świadczeń i

powodował konieczność pokrycia świadczeń z funduszy zebranych przez innych

ubezpieczonych.

Zaskarżając wyrok Sądu Rejonowego w całości, ubezpieczona zarzuciła

naruszenie przepisów prawa materialnego, w szczególności art. 49 pkt 1 ustawy z

dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa, poprzez jego błędne zastosowanie,

polegające na przyjęciu określonej w nim reguły, mimo iż nie zadeklarowała ona

najniższej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe. Ubezpieczona

4

zarzuciła również błędne niezastosowanie normy art. 49 pkt 2 w związku z art. 52

oraz naruszenie art. 29 ust. 1 w związku z art. 52 i 48 oraz art. 36 ustawy o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa, poprzez ich błędne zastosowanie skutkujące nieprawidłowym

ustaleniem podstawy wymiaru zasiłku macierzyńskiego w kwocie niższej niż

wynikająca z zadeklarowanych przez nią składek na ubezpieczenie chorobowe.

W toku postępowania przed Sądem Okręgowym ubezpieczona dodatkowo

powołała się na wejście w życie z dniem 1 grudnia 2013 r. przepisu art. 49 ust. 2

ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby

i macierzyństwa (Dz.U. z 2013 r., poz. 996), który w jej ocenie znajdzie w pełni

zastosowanie do jej sytuacji faktycznej. Podniosła, że treść nowego przepisu jest

efektem wydania w dniu 24 maja 2012 r. wyroku Trybunału Konstytucyjnego w

sprawie P 12/10, gdzie Trybunał orzekł, że art. 48 ust. 2 i art. 52 ustawy o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa w zakresie, w jakim nie przewidują odpowiedniego stosowania art.

37 ust. 1 tej ustawy przy ustalaniu podstawy wymiaru zasiłków chorobowego i

macierzyńskiego należnych ubezpieczonemu, dobrowolnie podlegającemu

ubezpieczeniu chorobowemu z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności

gospodarczej, którego niezdolność do pracy powstała przed upływem pełnego

miesiąca kalendarzowego ubezpieczenia chorobowego z tego tytułu, w sytuacji gdy

było ono poprzedzone ubezpieczeniem chorobowym z innego tytułu, są niezgodne

z art. 32 ust. 1 w związku z wynikającą z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej

zasadą sprawiedliwości społecznej.

Po rozpoznaniu apelacji ubezpieczonej Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 6

marca 2014 r. zmienił zaskarżony wyrok i poprzedzającą go decyzję organu

rentowego w ten sposób, że przyznał ubezpieczonej I. B. prawo do zasiłku

macierzyńskiego za okres od dnia 26 października 2012 r. do dnia 11 kwietnia 2013

r. od zadeklarowanej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe w

wysokości 8.742,05 zł oraz zasądził od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na

rzecz ubezpieczonej kwotę 150 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania.

Sąd Okręgowy ustalił, że ubezpieczona I. B. w okresie od dnia 1

października 2011 r. do dnia 6 maja 2012 r. podlegała obowiązkowym

5

ubezpieczeniom społecznym i ubezpieczeniu chorobowemu, jako pracownik

zatrudniony u płatnika składek P. Następnie od dnia 7 maja 2012 r. do dnia 30

września 2012 r. podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym oraz

dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu, jako osoba współpracująca przy

prowadzeniu działalności gospodarczej u płatnika składek P. - D. Z kolei od dnia 1

października 2012 r. podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym oraz

dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu, jako osoba prowadząca pozarolniczą

działalność gospodarczą. A zatem przystępując z dniem 1 października 2012 r. do

dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, jako osoba prowadząca pozarolniczą

działalność gospodarczą, ubezpieczona miała już bezpośrednio wcześniej okresy

ubezpieczenia chorobowego z innego tytułu. W związku z tym, w ocenie Sądu

Okręgowego, do ubezpieczonej nie znajdzie zastosowania reguła ustalania

podstawy wymiaru zasiłku macierzyńskiego ustanowiona w art. 49 pkt 1 (od dnia 1

grudnia 2013 r. to art. 49 ust. 1 pkt 1) w zw. z art. 52 ustawy z dnia 25 czerwca

1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia chorobowego i

macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 2014 r., poz. 159). Ustawa ta w przypadku

powstania niezdolności do pracy w pierwszym miesiącu kalendarzowym aktualnego

ubezpieczenia chorobowego różnicuje sposób ustalania wysokości zasiłków w

zależności od tego, czy ubezpieczony podlega temu ubezpieczeniu obowiązkowo z

tytułu pozostawania w stosunku pracy, czy też został nimi objęty na zasadach

dobrowolności z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. Do pierwszej

wymienionej sytuacji zastosowanie znajduje zasada określona w art. 37 ust. 1

cytowanej powyżej ustawy, zgodnie z którym podstawę wymiaru zasiłku

chorobowego stanowi wynagrodzenie, które ubezpieczony będący pracownikiem

osiągnąłby, gdyby pracował pełny miesiąc kalendarzowy. Przepis art. 48 ustawy

zmieniający zasady ustalania podstawy wymiaru zasiłków przysługujących

ubezpieczonym niebędącym pracownikami, w ust. 2 (podobnie jak art. 52) ustawy

nie odsyłał do odpowiedniego stosowania tej zasady w stosunku do osób

niebędących pracownikami. To zróżnicowanie sytuacji ubezpieczonych, będących

pracownikami oraz ubezpieczonych dobrowolnie zakwestionował Trybunał

Konstytucyjny w wyroku z dnia 24 maja 2012 r., P 12/10 (OTK - A nr 5, poz. 52) w

odniesieniu do tych osób prowadzących działalność gospodarczą, których

6

dobrowolne ubezpieczenie chorobowe z tytułu prowadzenia takiej działalności

poprzedzone było - bezpośrednio, albo z krótką przerwą - ubezpieczeniem

chorobowym z innego tytułu. W motywach tego wyroku Trybunał stwierdził, że

zmiana tytułu ubezpieczenia chorobowego nie przerywa jego biegu, a osoba

rzetelnie uiszczająca składki pozostaje ubezpieczona niezależnie od tytułu z

jakiego składki te odprowadza, istotne jest tylko podleganie ubezpieczeniu

chorobowemu oraz ponoszenie ciężaru ekonomicznego składek na nie przez

określony czas. Za niedopuszczalne Trybunał uznał różnicowanie wysokości

zasiłków należnych ubezpieczonym, wynikające tylko ze zmiany tytułu

ubezpieczenia. Sąd Okręgowy uwypuklił, że stwierdzenie przez Trybunał

niekonstytucyjności art. 48 ust. 2 ustawy o świadczeniach pieniężnych z

ubezpieczenia chorobowego i macierzyństwa nakazywało dokonanie wykładni art.

49 pkt 1 tej ustawy w ten sposób, że przepis ten reguluje ustalanie wysokości

zasiłku chorobowego dla osób przystępujących do dobrowolnego ubezpieczenia

chorobowego z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej po raz pierwszy. Jego

zakresem nie są natomiast objęte osoby, których dobrowolne ubezpieczenie

chorobowe było poprzedzone - tak jak w przypadku I. B. - ubezpieczeniem

chorobowym z innego tytułu. Takie rozumienie tego przepisu znalazło

odzwierciedlenie w nowym brzmieniu art. 49 ustawy o świadczeniach pieniężnych z

ubezpieczenia chorobowego i macierzyństwa, obowiązującym od 1 grudnia 2013 r.,

który w dodanym ust. 2 przewiduje, że jeżeli niezdolność do pracy powstała przed

upływem pełnego miesiąca kalendarzowego ubezpieczenia chorobowego, a okres

ubezpieczenia chorobowego rozpoczął się nie później niż 30 dni od ustania

ubezpieczenia chorobowego z innego tytułu, przy ustalaniu podstawy wymiaru

zasiłku chorobowego stosuje się odpowiednio przepis art. 37 ust. 1 ustawy. W

związku z powyższym, w ocenie Sądu Okręgowego, należało uznać, że Sąd

pierwszej instancji dokonał niewłaściwej interpretacji obowiązujących przepisów

ustawy. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 września 2012 r., II UK 36/12 dotyczył

innych okoliczności faktycznych, a to wysokości zasiłku macierzyńskiego, do

którego prawo powstało w pierwszym miesiącu kalendarzowym niepoprzedzonego

innym ubezpieczeniem dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego z tytułu

prowadzenia działalności gospodarczej i dlatego nie znajduje zastosowania w

7

niniejszej sprawie. Sumując powyższe, Sąd Okręgowy uznał, że ubezpieczona ma

prawo do wyliczenia zasiłku macierzyńskiego za okres od dnia 26 października

2012 r. do dnia 11 kwietnia 2013 r. od zadeklarowanej przez nią podstawy wymiaru

składek na ubezpieczenie chorobowe, a to kwoty 8.742,05 zł, która mieści się w

granicach określonych w art. 20 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, a nie od najniższej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie

chorobowe.

Skarga kasacyjna organu rentowego, obejmująca wyrok Sądu drugiej

instancji w całości, z wnioskiem o jego uchylenie i orzeczenie co do istoty sprawy

przez oddalenie odwołania lub jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi drugiej instancji, została oparta na obydwu podstawach

kasacyjnych. Skarżący Zakład Ubezpieczeń Społecznych zarzucił naruszenie

prawa materialnego polegające na wadliwym przyjęciu przez Sąd drugiej instancji,

że do obliczenia wysokości zasiłku macierzyńskiego przysługującego

ubezpieczonej należy stosować przepis art. 49 ust. 2 ustawy z dnia 25 czerwca

1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby

i macierzyństwa w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 grudnia 2013 r., który to

przepis został dodany na podstawie przepisów ustawy z dnia 21 czerwca 2013 r. o

zmianie ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie

choroby i macierzyństwa (Dz.U. z 2013 r., poz. 996), podczas, gdy zaskarżona

przez ubezpieczoną decyzja została wydana w dniu 14 lutego 2013 r., a wyrok

Sądu pierwszej instancji w dniu 18 czerwca 2013 r. A zatem w dacie, kiedy przepis

art. 49 ust. 2 ustawy zasiłkowej nie obowiązywał. Skarżący zarzucił ponadto

pominięcie przez Sąd drugiej instancji reguły wynikającej z art. 49 pkt 1 (od dnia 1

grudnia 2013 r. to art. 49 ust. 1 pkt 1) ustawy o świadczeniach pieniężnych z

ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, z której wynika, że

wobec ubezpieczonej należy zastosować najniższą podstawę wymiaru składek na

ubezpieczenie chorobowe oraz naruszenie art. 18a ust. 1 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

2013 r., poz. 1442, obecnie Dz.U. z 2015 r., poz. 121) poprzez niezastosowanie

tego przepisu wobec osoby rozpoczynającej działalność gospodarczą, dla której

ustawowo określono najniższą podstawę wymiaru składek ze względu na

8

zaistnienie ryzyka ubezpieczenia chorobowego przed upływem pierwszego

miesiąca ubezpieczenia i obowiązywania w okresie pierwszych 24 miesięcy

prowadzenia działalności gospodarczej ustawowo określonej dolnej wartości

podstawy wymiaru składki ubezpieczeniowej na poziomie 30% kwoty minimalnego

wynagrodzenia. Skarżący wskazał, że Sąd drugiej instancji pominął przepis art. 48

ust. 1 i 2 oraz art. 36 ust. 2 ustawy zasiłkowej, który to przepis może mieć

zastosowanie do ustalenia podstawy wymiaru zasiłku chorobowego

przysługującego ubezpieczonemu niebędącego pracownikiem, w przypadku

stwierdzenia, że niezdolność do pracy nie powstała w pierwszym miesiącu

kalendarzowym ubezpieczenia chorobowego z uwagi na fakt, że ubezpieczona

podlegała dobrowolnie ubezpieczeniom chorobowym z tytułu zgłoszenia do tego

ubezpieczenia jako osoba współpracująca, począwszy od dnia 7 maja 2012 r. do

dnia 30 września 2012 r., poprzez pominięcie przy ustalaniu podstawy wymiaru

zasiłku macierzyńskiego dla ubezpieczonej przychodu uzyskiwanego przez nią za

pełne miesiące podlegania dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu z

uwzględnieniem okresu podlegania temu ubezpieczeniu jako osoba

współpracująca.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej organ rentowy wskazał na

naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 378 § 1 k.p.c. i art. 382 k.p.c.

poprzez nierozpoznanie przez Sąd drugiej instancji części zarzutów apelacji i

wyjście poza zakres decyzji oraz apelacji poprzez dokonanie oceny stanu

faktycznego na podstawie przepisów obowiązujących po dacie wydania przez Sąd

pierwszej instancji wyroku, czyli obowiązujących w dacie rozpoznania apelacji.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną ubezpieczona wniosła o odrzucenie

skargi, ewentualnie o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania

kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna podlega oddaleniu, gdyż rozstrzygnięcie Sądu drugiej

instancji odpowiada prawu. Nieuzasadniony jest zarzut naruszenia art. 378 § 1

k.p.c. przez jego niezastosowanie i rozpoznanie sprawy poza granicami apelacji.

9

Uwzględnić bowiem należy, że sąd drugiej instancji rozpoznający sprawę na skutek

apelacji nie jest związany przedstawionymi w niej zarzutami dotyczącymi

naruszenia prawa materialnego (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008 nr 6, poz. 55).

Sąd odwoławczy ma zawsze obowiązek dokonania ustaleń faktycznych, co

umożliwia temu sądowi - stając się zarazem jego obowiązkiem - ustalenie podstawy

prawnej wyroku, a więc dobór właściwego przepisu prawa materialnego, jego

wykładnię oraz podjęcie aktu subsumpcji. Sąd odwoławczy - bez względu na

stanowisko stron oraz zakres zarzutów - powinien zastosować właściwe przepisy

prawa materialnego, a więc także usunąć ewentualne błędy prawne sądu pierwszej

instancji, niezależnie od tego, czy zostały wytknięte w apelacji (por. wyroki Sądu

Najwyższego: z dnia 13 listopada 2014 r., V CNP 8/14, LEX nr 1622336; z dnia 8

października 2014 r., III UK 14/14, LEX nr 1541060; z dnia 4 września 2014 r., I PK

25/14, LEX 1511376; z dnia 15 maja 2014 r., II CSK 345/13, LEX nr 1477432 oraz

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 grudnia 2013 r., II CNP 35/13, LEX nr

1433601). W konsekwencji, sąd drugiej instancji może - a jeżeli je dostrzeże, to

powinien - naprawić wszystkie stwierdzone w postępowaniu apelacyjnym

naruszenia prawa materialnego przez sąd pierwszej instancji, nawet jeśli nie

zostały wytknięte w apelacji, pod warunkiem, że mieszczą się w granicach

zaskarżenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z 23 lutego 2006 r., II CSK 132/05,

LEX nr 189904). Z ustanowionego w art. 378 § 1 k.p.c. obowiązku rozpoznania

sprawy w granicach apelacji nie wynika konieczność osobnego omówienia przez

sąd w uzasadnieniu wyroku każdego argumentu podniesionego w apelacji. Za

wystarczające należy uznać odniesienie się do sformułowanych w apelacji

zarzutów i wniosków w sposób wskazujący na to, że zostały one przez sąd drugiej

instancji w całości rozważone przed wydaniem orzeczenia (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 4 września 2014 r., II CSK 478/13, LEX nr 1545029).

W świetle powyższego nie znajduje uzasadnienia zarzut naruszenia art. 328

§ 2 k.p.c. w związku z 382 k.p.c., gdyż Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 4 września

2014 r., II CSK 478/13 (LEX nr 1545029) wskazał, że zarzut naruszenia art. 382

k.p.c. może wypełniać podstawę kasacyjną przewidzianą w art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.

tylko w wypadku pominięcia przez sąd drugiej instancji części zebranego w sprawie

10

materiału, w związku z czym strona powołująca się na naruszenie tego przepisu

powinna wskazać materiał dowodowy, który został przez sąd drugiej instancji

pominięty przy wydaniu wyroku i wykazać, że popełnione uchybienie mogło mieć

wpływ na wynik sprawy. Sytuacja taka nie miała miejsca w rozpoznawanej sprawie,

bowiem Sąd Okręgowy, aby prawidłowo zastosować prawo materialne dokonał

dodatkowych ustaleń faktycznych, nie pomijając przy tym ustaleń dokonanych

przez Sąd Rejonowy oraz nie wychodząc poza zakres zaskarżonej decyzji. Godzi

się również zauważyć, że naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. może stanowić podstawę

skargi kasacyjnej tylko o tyle, o ile uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie pozwala

na kontrolę kasacyjną tego orzeczenia. Tylko bowiem w takim wypadku uchybienie

art. 328 § 2 k.p.c. może być uznane za mogące mieć - w rozumieniu art. 3983

§ 1

pkt 2 k.p.c. - wpływ na wynik sprawy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3

października 2012 r., II PK 64/12, LEX nr 1243026 i powołane w nim orzecznictwo).

Uzasadnienie Sądu drugiej instancji zostało zredagowane w sposób umożliwiający

stwierdzenie, jakie ustalenia, co do faktów i ocena prawna zadecydowały o wyniku

postępowania w sprawie, a odmienne twierdzenie skarżącego w tej kwestii nie

znajduje uzasadnienia i zmierza do zakwestionowania wykładni prawa

materialnego dokonanego zaskarżonym wyrokiem.

Ustosunkowując się do podniesionych w skardze zarzutów prawa

materialnego wskazać należy, że przy ustalaniu podstawy wymiaru zasiłku

macierzyńskiego przysługującego osobie ubezpieczonej niebędącej pracownikiem,

w tym prowadzącej pozarolniczą działalność gospodarczą na podstawie przepisów

o działalności gospodarczej, stosuje się art. 48 - 52 ustawy z dnia 25 czerwca o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 2014 r., poz. 159) oraz - na podstawie art.

52 - odpowiednio przepisy tej ustawy dotyczące sposobu określania podstawy

wymiaru zasiłku ubezpieczonym pracownikom. W odniesieniu do zasiłku

macierzyńskiego są to art. 36 ust. 2 - 4, art. 38 ust. 1, art. 42, art. 43, art. 48 ust. 1

oraz art. 49 i art. 50, przy czym należy uwzględnić, że ubezpieczenie chorobowe

osób prowadzących działalność gospodarczą jest ubezpieczeniem dobrowolnym.

Stosownie do art. 48 ust. 1 wskazanej ustawy, zasiłek oblicza się od kwoty

przychodu osiągniętego z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. W

11

zależności od czasu upływającego od chwili rozpoczęcia działalności do chwili

zaistnienia ryzyka ubezpieczenia i powstania prawa do świadczeń, za podstawę

wymiaru zasiłku macierzyńskiego przyjmuje się albo przychód za okres 12 miesięcy

(art. 48 ust. 1), albo przychód osiągnięty w krótszym okresie, jeżeli przesłanka

prawa do świadczeń z ubezpieczenia wypełniła się przed upływem 12 miesięcy

prowadzenia działalności. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 września 2012 r., II UK

36/12 (LEX nr 1218196) stwierdził, że wyłącznie w stosunku do ubezpieczonych,

których prawo do zasiłku macierzyńskiego powstało w pierwszym miesiącu

kalendarzowym dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, niepoprzedzonego

innym ubezpieczeniem chorobowym podstawę wymiaru zasiłku macierzyńskiego

określa art. 49 pkt 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych

z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, jako najniższą

podstawę wymiaru składek na to ubezpieczenie po odliczeniach, o których mowa w

art. 3 pkt 4 tej ustawy, bez względu na wysokość kwoty zadeklarowanej na

podstawie art. 18 ust. 8 lub 18a ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Tymczasem jak wynika z ustaleń Sądu drugiej instancji poczynionych w sprawie,

ubezpieczona I. B. przed dniem 1 października 2012 r. podlegała dobrowolnemu

ubezpieczeniu chorobowemu z tytułu współpracy przy prowadzeniu działalności

gospodarczej, a ubezpieczenie to bezpośrednio poprzedzało podleganie

ubezpieczonej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego z tytułu pozostawania w

stosunku pracy.

W tych realiach prawidłowo Sąd drugiej instancji przyjął, że zakresem art. 49

pkt 1 (obecnie art. 49 ust. 1 pkt 1) ustawy o świadczeniach pieniężnych z

ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa nie są objęte osoby,

których dobrowolne ubezpieczenie chorobowe z tytułu prowadzenia działalności

gospodarczej było poprzedzone - bezpośrednio lub z przerwą nie dłuższą niż

określona w art. 4 ust. 2 tej ustawy - ubezpieczeniem chorobowym z innego tytułu.

Zróżnicowanie sytuacji ubezpieczonych będących pracownikami oraz

ubezpieczonych dobrowolnie zakwestionował bowiem Trybunał Konstytucyjny w

wyroku z dnia 24 maja 2012 r., P 12/10 (OTK-A 2012 nr 5, poz. 52) w odniesieniu

do tych osób prowadzących działalność gospodarczą, których dobrowolne

ubezpieczenie chorobowe z tytułu prowadzenia takiej działalności poprzedzone

12

było - bezpośrednio, albo z krótką przerwą - ubezpieczeniem chorobowym z innego

tytułu, w szczególności z tytułu pozostawania w stosunku pracy. Trybunał

Konstytucyjny orzekł, że art. 48 ust. 2 i art. 52 ustawy zasiłkowej w zakresie, w

jakim nie przewidują odpowiedniego stosowania art. 37 ust. 1 tej ustawy przy

ustalaniu podstawy wymiaru zasiłków chorobowego i macierzyńskiego należnych

ubezpieczonemu, dobrowolnie podlegającemu ubezpieczeniu chorobowemu z

tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, którego niezdolność do

pracy powstała przed upływem pełnego miesiąca kalendarzowego ubezpieczenia

chorobowego z tego tytułu, w sytuacji gdy było ono poprzedzone ubezpieczeniem

chorobowym z innego tytułu, są niezgodne z art. 32 ust. 1 w związku z wynikającą z

art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zasadą sprawiedliwości społecznej. W

motywach tego wyroku Trybunał stwierdził, że zmiana tytułu ubezpieczenia

chorobowego nie przerywa jego biegu, a osoba rzetelnie uiszczająca składki

pozostaje ubezpieczona niezależnie od tytułu, z jakiego te składki odprowadza. Z

punktu widzenia prawa do zasiłku chorobowego w określonej wysokości, istotne

jest podleganie ubezpieczeniu chorobowemu oraz ponoszenie ciężaru

ekonomicznego składek na nie (ich terminowe opłacanie przez osobę prowadzącą

działalność gospodarczą albo potrącanie z wynagrodzenia pracownika) przez

określony czas. Niedopuszczalne jest natomiast różnicowanie wysokości zasiłków

należnych ubezpieczonym, wynikające tylko ze zmiany tytułu ubezpieczenia. W

konsekwencji niedopuszczalna jest sytuacja, w której obywatel zmieniający tytuł

ubezpieczenia, w razie niezdolności do pracy z powodu choroby przed upływem

pełnego miesiąca kalendarzowego ubezpieczenia chorobowego z nowego tytułu,

otrzymuje świadczenie rażąco niższe od świadczenia, na które uczciwie

„zapracował” potrąconymi z jego wynagrodzenia składkami za poprzedni okres

(okresy) ubezpieczenia, znajdując się w sytuacji gorszej nie tylko od pracownika,

który podlegał ubezpieczeniu chorobowemu krócej niż miesiąc, ale nawet od byłego

pracownika, który w pewnych okolicznościach ma prawo do zasiłku również po

ustaniu ubezpieczenia. Jednocześnie Trybunał Konstytucyjny zajął stanowisko, że

zaskarżone przepisy, w zakresie objętym wyrokiem, tracą domniemanie

konstytucyjności i powinny być stosowane przez organy państwa, w szczególności

przez sądy, w sposób zgodny z Konstytucją. Mając na uwadze powyższą

13

konstatację Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 3 października 2013 r., II UK 96/13

(OSNP 2014 nr 9, poz. 133) wskazał, że stwierdzenie przez Trybunał

niekonstytucyjności art. 48 ust. 2 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa w zakresie określonym w wyroku z dnia 24 maja 2012 r., P 12/10,

nakazywało dokonanie wykładni art. 49 pkt 1 tej ustawy, zgodnie z którą przepis ten

reguluje ustalanie wysokości zasiłku chorobowego dla osób przystępujących do

dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego z tytułu prowadzenia działalności

gospodarczej po raz pierwszy. Jego zakresem nie są natomiast objęte osoby,

których dobrowolne ubezpieczenie chorobowe z tytułu takiej działalności było

poprzedzone - bezpośrednio lub z przerwą nie dłuższą niż określona w art. 4 ust. 2

ustawy - ubezpieczeniem chorobowym z innego tytułu. Celem dostosowania

systemu prawa do wyroku Trybunału Konstytucyjnego - ustawą z dnia 21 czerwca

2013 r. o zmianie ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz.U. z 2013 r., poz. 996) dokonano

zmiany art. 49 ustawy zasiłkowej w ten sposób, że do art. 49 dodano ust. 2 zgodnie

z którym, jeżeli niezdolność do pracy powstała przed upływem pełnego miesiąca

kalendarzowego ubezpieczenia chorobowego, a okres ubezpieczenia chorobowego

rozpoczął się nie później niż 30 dni od ustania ubezpieczenia chorobowego z

innego tytułu, przy ustaleniu podstawy wymiaru zasiłku chorobowego stosuje się

odpowiednio przepis art. 37 ust. 1.

Wbrew odmiennemu twierdzeniu skarżącego, Sąd drugiej instancji nie

zastosował wprost art. 49 ust. 2 ustawy zasiłkowej, który wszedł w życie z dniem 1

grudnia 2013 r. (Dz.U. 2013, poz. 996) a jedynie, co wynika z wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 3 października 2013 r., II UK 96/13, dokonał wykładni art. 49

pkt 1 (obecnie art. 49 ust. 1 pkt 1) tej ustawy mając na względzie wyrok Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 24 maja 2012 r., P 12/10 oraz okoliczność, że

ubezpieczona od dnia 1 października 2011 r. do dnia 26 października 2012 r.

nieprzerwane podlegała ubezpieczeniu chorobowemu na podstawie różnych

tytułów ubezpieczenia. Podkreślenia wymaga, iż art. 49 pkt 1 ustawy obejmował

swym zakresem wyłącznie przypadki, kiedy prawo do zasiłku macierzyńskiego

powstało w pierwszym miesiącu kalendarzowym dobrowolnego ubezpieczenia

14

chorobowego, niepoprzedzonego innym ubezpieczeniem chorobowym (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 28 sierpnia 2012 r., II UK 34/12, OSNP 2013 nr 15-16,

poz. 184).

Z niekwestionowanych ustaleń Sądu Okręgowego, którymi na podstawie art.

39813

§ 2 k.p.c. Sąd Najwyższy jest związany, wynika, że ubezpieczona podlegała

od dnia 1 października 2011 r. do dnia 6 maja 2012 r. obowiązkowemu

ubezpieczeniu chorobowemu z tytułu stosunku pracy, a następnie od dnia 7 maja

do dnia 30 września dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu z tytułu

współpracy przy prowadzeniu działalności gospodarczej oraz od dnia 1

października 2012 r. z uwagi na prowadzenie pozarolniczej działalności

gospodarczej. Prawodawca w art. 3 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa zdefiniował tytuł ubezpieczenia chorobowego jako zatrudnienie lub

inną działalność, których podjęcie rodzi obowiązek ubezpieczenia chorobowego lub

uprawnienie do objęcia tym ubezpieczeniem na zasadach dobrowolności w

rozumieniu przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (por. uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 12 czerwca 2002 r., III UZP 4/02, OSNP 2002 nr 24, poz.

601). Odwołując się do art. 11 w związku z art. 13 ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2015 r., poz.

121 ) stwierdzić zatem należy, że od dnia 1 października 2011 r. ubezpieczona

podlegała nieprzerwanie ubezpieczeniu chorobowemu na podstawie różnych

tytułów do objęcia tym ubezpieczeniem i tym samym nieprawidłowe było przyjęcie

przez skarżącego do ustalenia podstawy wymiaru zasiłku macierzyńskiego

ubezpieczonej najniższej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe,

a nie kwoty zadeklarowanej przez ubezpieczoną jako podstawę wymiaru składek

na ubezpieczenie społeczne. Jednocześnie godzi się zauważyć, że Sąd Najwyższy

w wyroku z dnia 12 kwietnia 2012 r., I UK 350/11 (LEX nr 1215610) przyjął, że

powszechnie wypowiadane są sądy, dopuszczające stosowanie wnioskowania per

analogiam w przypadkach, gdy ustawodawca wprost nie uregulował danej sytuacji.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. orzekł jak w

sentencji wyroku.

15

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1

k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c. oraz przepisów rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. sprawie opłat za czynności radców

prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej

udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (jednolity tekst: Dz.U. z

2013 r., poz. 490).