II CSK 349/14

Sygn. akt II CSK 349/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 kwietnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Barbara Myszka

w sprawie z powództwa Banku […] Spółki Akcyjnej

z siedzibą w W.

przeciwko S. R., B. R.

i T. R.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 30 kwietnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 22 listopada 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w punkcie I (pierwszym) w części,

w jakiej Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu Okręgowego w Ł. z

dnia 5 września 2012r sygn. akt […] i uchylił nakaz zapłaty w

zakresie kwoty 416.322,42 (czterysta szesnaście tysięcy trzysta

dwadzieścia dwa złotych i 42/100), oddalając powództwo w tym

zakresie a także uchyla zaskarżony wyrok w części

orzekającej o kosztach postępowania w punktach I

2

(pierwszym), III (trzecim) i IV (czwartym) i w tym zakresie,

przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie

o kosztach postępowania kasacyjnego.

3

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 22 listopada 2013 r. Sąd Apelacyjny na skutek apelacji obu

stron tj. powoda Banku […] Spółki Akcyjnej z siedzibą w W. oraz pozwanych S. R.,

B. R., T. R. od wyroku Sądu Okręgowego w Ł. z dnia 5 września 2012 r. zmienił

zaskarżony wyrok, nadając mu następujące brzmienie: „I. Utrzymuje w części

w mocy nakaz zapłaty wydany w postępowaniu nakazowym przez Sąd Okręgowy

w Ł. w dniu 29 października 2008 r. w sprawie …/08, tj. w zakresie nakazującym

pozwanemu S. R., B. R., T. R., aby zapłacili powodowi Bankowi […] Spółce

Akcyjnej z siedzibą w W. solidarnie kwotę 262.200,85 (dwieście sześćdziesiąt dwa

tysiące dwieście 85/100) złotych wraz z kosztami procesu w kwocie 5.473,05 (pięć

tysięcy czterysta siedemdziesiąt trzy 05/100) złotych, w pozostałym zakresie nakaz

uchyla i oddala powództwo; II. Oddala apelację pozwanych w pozostałym zakresie

i apelację strony powodowej w całości;”.

W uzasadnieniu wyroku Sąd Apelacyjny, powołując się na ustalenia faktyczne

poczynione przez Sąd Okręgowy, wskazał, że Bank […] Spółka Akcyjna z siedzibą

w W. na podstawie „Umowy kredytowej nr […]” zawartej w dniu 9 października

2000 r. (zmienionej aneksami nr 1 i 2) udzielił pozwanym S. R., B. R., T. R., jako

wspólnikom spółki cywilnej „R.”, kredytu obrotowego w kwocie 635.227 EURO.

Kredyt miał zostać wykorzystany przez kredytobiorców w trzech transzach. Zgodnie

z treścią umowy oraz przepisem art. 69 Prawa bankowego określone w umowie

środki pieniężne zostały przekazane do dyspozycji kredytobiorców. Spółka cywilna

„R.” została przekształcona w trybie art. 26 § 4 k.s.h. w spółkę jawną, wpisaną do

rejestru w dniu 22 stycznia 2002 r., przejmując z mocy prawa zobowiązania

kredytowe wspólników byłej spółki cywilnej. W dniu 18 lutego 2005 r. ogłoszono

upadłość „R.” spółki jawnej z likwidacją jej majątku. Ponieważ udzielony pozwanym

kredyt nie został spłacony, Bank […] Spółka Akcyjna z siedzibą w W.– zgodnie z §

8 ust. 3 umowy kredytowej - wyliczył równowartość w PLN pozostającego do spłaty

na dzień 18 lutego 2005 r. kapitału kredytu oraz odsetek wyrażonych w EURO,

według uzgodnionego w umowie kredytowej kursu sprzedaży EURO

obowiązującego w tym Banku na dzień przewalutowania, tj. według kursu: 1 EURO

4

= 4,076 PLN. Wobec upadłości „R.” spółki jawnej, powodowy Bank zgłosił w

postępowaniu upadłościowym swe wierzytelności. Nie było jednak możliwe

dochodzenie w trybie zgłoszenia wierzytelności w postępowaniu upadłościowym od

masy upadłości całości kapitału, który według § 7 ust. 3 umowy kredytowej

powinien być spłacony w równowartości wyrażonej w PLN, która to równowartość

według kursu EURO obowiązującego w powodowym Banku na dzień przeliczenia,

tj. 18 lutego 2005 r., według kursu 1 EURO = 4,076 PLN wyniosła łącznie

2.245.464,32 zł. Syndyk, odwołując się do wskazań art. 251 Prawa upadłościowego

i naprawczego, przeliczył ten sam kapitał niespłaconego kredytu wyrażony w EURO

według średniego kursu EURO w NBP, tj. kursu 1 EURO = 3,9925 PLN, w

konsekwencji tak dokonanego przeliczenia, uznał, że z masy upadłości powodowy

Bank może dochodzić niższej kwoty niż zgłoszona, mianowicie kwoty 2.199.464,26

zł. Powstała w ten sposób różnica w niezaspokojonym kapitale niespłaconego

kredytu wynosząca 40 000,06 zł. Bank nie mógł też dochodzić w postępowaniu

upadłościowym całości odsetek od niespłaconego kapitału. Odsetki od

niespłaconego kapitału, według zasad określonych w umowie kredytowej za okres

po dacie ogłoszenia upadłości, które nie mogły być zaspokojone z masy upadłości,

jako pozostałe składniki roszczenia, wyniosły na dzień 17 września 2009 r.

789.022,61 zł. Wskazane kwoty zostały ujęte w wystawionym 17 września 2008 r.

wyciągu z ksiąg bankowych powodowego Banku. Sąd Rejonowy w Ł. - XIV Wydział

Gospodarczy dla spraw Upadłościowych i Naprawczych w sprawie …/05 ustalił

wysokość zobowiązania „R.” spółki jawnej w stosunku do Banku […] Spółka

Akcyjna z siedzibą w W. na kwotę 2 268 946, 86 zł. Postępowanie upadłościowe

zakończyło się podziałem funduszy masy upadłości. Syndyk w wyniku planu

podziału funduszy masy upadłości przekazał na rzecz powodowego Banku kwotę

657.903,83 zł. Pozostałą kwotę stanowiącą różnicę między ustaloną

w postępowaniu upadłościowym wysokością wierzytelności Banku w kwocie

2.268.946,86 zł, a sumą przekazaną przez syndyka w wysokości 657.903,83 zł,

w kwocie łącznej 1.611.043,03 zł, zapłaciła w dniu 8 lutego 2008 r. w imieniu

pozwanych ich rodzina. Powodowy Bank w piśmie z dnia 29 października 2008 r.

bezskutecznie wezwał pozwanych do zapłaty wyliczonych przez siebie

wierzytelności kredytowych banku.

5

Na skutek pozwu wniesionego przez Bank […] Spółka Akcyjna z siedzibą w W.

Sąd Okręgowy w Ł. nakazem zapłaty wydanym w dniu 29 października 2008 r.

nakazał pozwanym S. R., B. R., T. R., aby zapłacili powodowi solidarnie kwotę 835

022,70 zł z ustawowymi odsetkami od kwoty 46.000,06 zł od 18 września 2008 r.

oraz kosztami procesu w kwocie 17.655,00 zł. Ten sam Sąd po rozpatrzeniu

zarzutów pozwanych od wydanego nakazu zapłaty uchylił ten nakaz w części

ponad kwotę 678.523,27 zł w zakresie obejmującym kapitał główny w wysokości

46.006,06 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 18 września 2008 r. oraz

odsetek od niespłaconego kapitału w wysokości 110.493,37 zł i oddalił w tej części

powództwo ponad kwotę 9.800 zł.

Sąd Okręgowy stwierdził, że datę zakończenia postępowania upadłościowego

należy uznać za termin początkowy możliwości wystąpienia z żądaniem zasądzenia

należności niezaspokojonych na rzecz wierzyciela w toku tego postępowania,

w konsekwencji, datę tę należy traktować jako początek biegu terminu realizacji

uprawnień wierzyciela względem upadłego dłużnika i utożsamiać z początkiem

biegu przedawnienia roszczenia. W związku z powyższym Sąd uznał za

niezasadny podniesiony przez pozwanych zarzut przedawnienia roszczenia

zgłoszonego w pozwie, nie upłynął bowiem wskazany przez pozwanych trzyletni

termin przedawnienia dla roszczeń między podmiotami gospodarczymi liczony od

daty zakończenia postępowania upadłościowego a datą wytoczenia powództwa.

W przedmiocie wysokości zgłoszonego przez Bank roszczenia, Sąd Okręgowy,

wskazał, że zgodnie z art. 251 Prawa upadłościowego i naprawczego

wierzytelności w walucie obcej, bez względu na termin jej wymagalności,

umieszcza się na liście po przeliczeniu na pieniądze polskie według średniego

kursu walut obcych w NBP z dnia ogłoszenia upadłości, a gdy takiego kursu nie

było, według średniej ceny rynkowej z tej daty. Przewalutowanie należności

wymagalnej od pozwanych w całości w dacie ogłoszenia upadłości spółki

skutkowało obowiązkiem wyliczenia wartości niespłaconego kredytu udzielonego

w EURO według średniego kursu w NBP obowiązującego w dacie ogłoszenia

upadłości. Zdaniem Sądu Okręgowego na gruncie obecnie obowiązujących

przepisów nie znajdowałoby uzasadnienia dokonanie ponownego przerachowania

kwoty kredytu według kursu waluty w powodowym Banku. Nie było zatem zasadne

6

roszczenie Banku w zakresie dochodzenia kapitału podstawowego, którego

wysokość odpowiada różnicy zastosowanych kursów EURO. W zakresie

dochodzonych przez Bank odsetek od niespłaconego kapitału właściwego

i przeterminowanego Sąd Okręgowy, odwołując się do opinii biegłego do spraw

księgowości, przyjął wartość należności obciążającej pozwanych na kwotę

678.523,27 zł. Ponad tę kwotę uchylił nakaz zapłaty i oddalił powództwo.

Apelację od wyroku Sądu Okręgowego w Ł. z dnia 5 września 2012 r. wniosły

obie strony. Powód Bank […] Spółka Akcyjna z siedzibą w W. zaskarżył wyrok w

części, tj. pkt 1a oddalającym powództwo ponad kwotę 678.523,17 zł obejmującą

kwotę 46.006,06 zł kapitału wraz z ustawowymi odsetkami od 18 września 2008 r.

oraz kwotę 11.493,37 zł skapitalizowanych odsetek oraz pkt 1b oddalającym

wniosek powoda o zasądzenie kosztów postępowania ponad kwotę 9.800 zł.

Pozwani zaskarżyli wyrok w całości.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego apelacja powoda Banku […] Spółka Akcyjna z

siedzibą w W. nie była zasadna. Natomiast na częściowe uwzględnienie

zasługiwała apelacja pozwanych. Sąd Apelacyjny wskazał, że w przypadku

przekształcenia spółki cywilnej w spółkę jawną nadal istnieje osobista

odpowiedzialność wspólników spółki, tylko że przyjmuje charakter subsydiarny.

Zgodnie z art. 31 § 3 k.s.h. subsydiarna odpowiedzialność wspólników spółki jawnej

nie dotyczy zobowiązań powstałych przed wpisem spółki do rejestru. W związku z

tym, w przypadku przekształcenia spółki cywilnej w spółkę osobową przepis art. 31

§ 3 k.s.h. zapewnia ochronę wierzycielowi, zachowując odpowiedzialność

wspólników za zobowiązania powstałe przed przekształceniem na

dotychczasowych zasadach (czyli bez subsydiarności), mimo przejęcia przez

spółkę praw i obowiązków należących do majątku wspólnego wspólników. Sąd

Apelacyjny przyznał słuszność pozwanym, stwierdzając, że powodowy Bank nie

musiał czekać na dochodzenie od pozwanych należności z tytułu umowy kredytu

do czasu zakończenia postępowania upadłościowego toczącego się wobec spółki

jawnej „R.”, a powołany przez Sąd Okręgowy art. 263 Prawa upadłościowego i

naprawczego, dotyczący dochodzenia wierzytelności od upadłego, nie miał

zastosowania. Sąd uznał również, że nie miał zastosowania do pozwanych,

7

odpowiadających jako współdłużnicy, czy to solidarni, czy subsydiarni, art. 91 ust. 1

Prawa upadłościowego i naprawczego. Wymagalność zobowiązania wobec

pozwanych mogła powstać na zasadach określonych w umowie kredytu z dnia

9 października 2000 r. Zgodnie z § 15 tej umowy Bank miał prawo wypowiedzieć

umowę w całości lub w części i po upływie okresu wypowiedzenia żądać spłaty

kredytu, m.in. w przypadku niedotrzymania przez kredytobiorcę istotnych warunków

umowy, w szczególności, gdy spłata kredytu, odsetek, prowizji nie przebiegałaby

terminowo. Bank nie wypowiedział umowy, mimo braku spłat kredytu, najpierw

przez wspólników spółki cywilnej, następnie przez spółkę jawną odpowiedzialną za

spłatę na zasadzie kontynuacji. Wymagalność należności z umowy kredytu, według

oceny Sądu Apelacyjnego, powstała wobec pozwanych z chwilą wystawienia

w dniu 2 sierpnia 2007 r. przeciwko pozwanym jako osobom fizycznym bankowego

tytułu egzekucyjnego. Okoliczność tę należało uznać za rodzaj wypowiedzenia

umowy kredytu. W ocenie Sądu należało w części uwzględnić podniesiony przez

pozwanych zarzut przedawnienia roszczenia. Jakkolwiek wniosek o nadanie

klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu przerywa bieg

przedawnienia, to w niniejszej sprawie wniosek powodowego Banku o nadanie

klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu wystawionemu w dniu 2

sierpnia 2007 r. został oddalony postanowieniem Sądu Okręgowego w Ł.z dnia 5

maja 2008 r. W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał, że bankowy tytuł

egzekucyjny nie mógł być wystawiony przeciwko S. R., B. R. i T. R., ponieważ jako

wspólnicy spółki jawnej nie dokonywali oni bezpośrednio z bankiem czynności

bankowej, taki tytuł egzekucyjny nie mógł stanowić podstawy wszczęcia egzekucji

przeciwko uczestnikom postępowania. Sąd Apelacyjny przyjął, że posłużenie się

przez wierzyciela dokumentem niemającym cech legalnego tytułu wykonawczego w

celu wszczęcia egzekucji należności cywilnoprawnych, nie może wywoływać skutku

prawnego w postaci przerwania biegu przedawnienia roszczenia.

W związku z tym, że powodowy Bank w pozwie wniesionym w dniu 18 lutego

2008 r. dochodził od pozwanych należności wyliczonych za okres od lutego 2005 r.

do 18 września 2008 r., Sąd Apelacyjny przyjął, że zasadnie pozwani

zakwestionowali nieuwzględnienie choćby częściowo zarzutu przedawnienia

roszczenia. Wyciągając takie wnioski Sąd Apelacyjny wskazał, że kwota

8

niespłaconego kapitału na dzień 2 sierpnia 2007 r. wyniosła 550.899 Euro, zaś po

przeliczeniu na złotówki według kursu jedno Euro = 3,8824 złotych. Wobec tego

wierzytelność Banku wyniosła według Sądu Apelacyjnego 2.138.810,28 złotych

i od takiej kwoty należało liczyć odsetki. Usprawiedliwiając w związku z tym

zasądzenie kwoty 262.200,85 złotych Sąd Apelacyjny wskazał, że od kwoty

678.917,27 złotych wyliczonej przez biegłą należy odliczyć należność za okres

nieprzedawniony tj. kwotę 416.716,42 złotych.

Powód - Bank […] Spółka Akcyjna z siedzibą w W. wniósł skargę kasacyjną

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 22 listopada 2013 r., zaskarżając ten wyrok w

całości. Skarżący zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego, mianowicie:

- wadliwą wykładnię art. 22 § 2 w zw. z art. 26 § 4 k.s.h. polegającą na

przyjęciu, że po przekształceniu spółki cywilnej w spółkę jawną w trybie art. 26 § 4

k.s.h. byli wspólnicy spółki cywilnej odpowiadają za zobowiązania powstałe przed

jej przekształceniem „na dotychczasowych zasadach”, co, jak zauważa skarżący,

w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy miałoby oznaczać, że na byłych

wspólnikach spółki cywilnej ciąży bezpośrednia odpowiedzialność za spłatę

wierzytelności kredytowych;

- wadliwą wykładnię art. 22 § 2 k.s.h. w zw. z art. 120 § 1 k.c. prowadzącą do

przyjęcia, że wobec pozwanych będących wspólnikami „R.” spółka jawna powodowi

przysługiwały wierzytelności kredytowe, co prowadziło do stwierdzenia, że

„wymagalność zobowiązania wobec pozwanych mogła powstać na zasadach

określonych w umowie kredytu z dnia 9 października 2000 r. oraz, że dochodzone

wierzytelności kredytowe uległy częściowemu przedawnieniu;

 wadliwą wykładnię art. 22 § 2 k.s.h. w zw. z art. 35 § 1 k.s.h. oraz art. 375

§ 1 k.c. prowadzącą do przyjęcia, iż pozwanym jako wspólnikom „R.” spółki jawnej

przysługuje zarzut przedawnienia wobec nich wierzytelności Banku wynikających z

umowy o kredyt nr […] łączącej powodowy Bank i „R.” spółkę jawną;

wadliwą wykładnię art. 123 § 1 pkt 1 k.c. w zw. z art. 825 pkt 2 oraz 826 k.p.c.

polegającą na przyjęciu, że nie przerywa biegu przedawnienia egzekwowanych

roszczeń wniosek egzekucyjny oparty na bankowym tytule egzekucyjnym

9

zaopatrzonym w klauzule wykonalności, uchyloną następnie w toku egzekucji

postanowieniem Sądu Okręgowego w Ł. z dnia 5 maja 2008 r.

Skarżący podniósł także zarzut naruszenia przepisów postępowania

mogącego mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. naruszenia art. 328 § 2 k.p.c.

Zdaniem skarżącego, w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie wskazano

podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, zostało ono oparte zostało na dowolnych

i niepodlegających weryfikacji stwierdzeniach.

Na tych podstawach skarżący wniósł o uchylenie w całości wyroku Sądu

Apelacyjnego z dnia 22 listopada 2013 r. i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania temu Sądowi, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości

i orzeczenie o oddaleniu apelacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi sformułowane zostały w ramach obu podstaw określonych

w art. 3983

§ 1 pkt 1 i 2 k.p.c. Ze względu na wagę zarzucanego uchybienia,

w pierwszej kolejności wymaga analizy zarzut naruszenia prawa procesowego

tj. art. 328 § 2 k.p.c.

Jak przyjmuje się jednolicie w orzecznictwie Sądu Najwyższego zarzut ten

może być skutecznie podniesiony w skardze kasacyjnej tylko wtedy, gdy

uzasadnienie zaskarżonego wyroku zostanie zredagowane w sposób

uniemożliwiający stwierdzenie, jakie ustalenia co do faktów i ocena prawna

zadecydowały o wyniku postępowania w sprawie, przez co niemożliwa będzie też

ocena trafności powołania się przez skarżącego na inne podstawy kasacyjne

(zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada 2014 r. I CSK 735/13,

niepubl.; z dnia 2 grudnia 2014 r., I UK 139/14, niepubl.). Podkreśla się

jednocześnie, że Sąd Najwyższy nie może samodzielnie rekonstruować motywów

i racji, którymi kierował się sąd drugiej instancji ferując zaskarżone orzeczenie

(zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 2003 r., I CKN 65/01, niepubl.;

z dnia 27 czerwca 2001 r., II UKN 446/00, OSNP 2003 Nr 7, poz. 182 oraz

z dnia 30 stycznia 2014 r., IV CSK 258/13, niepubl.). Uzasadnienie powinno

również spełniać funkcję porządkującą dwie podstawy rozstrzygnięcia: faktyczną

10

oraz prawną, w logiczną i spójną całość, a nie jest możliwe prawidłowe

zastosowanie prawa materialnego bez zgodnego z prawem procesowym ustalenia

podstawy faktycznej rozstrzygnięcia (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

19 grudnia 2013 r., II CNP 35/13, LEX nr 1433601, wyrok z dnia 15 lutego 2013 r.,

I CSK 314/12, niepubl.).

Tych wymagań nie spełnia zaskarżone orzeczenie o ile chodzi o wyjaśnienie

przyczyn uwzględnienia apelacji pozwanych w zakresie kwoty 416716,42 złotych,

wypełniającej w całości wartość przedmiotu zaskarżenia skargą kasacyjną,

stanowiącej według Sądu należność za okres przedawniony, którą należało odjąć

od kwoty wyliczonej przez biegłą tj. 678.917,27 złotych. W ten sposób Sąd drugiej

instancji uwzględnił częściowo zarzut pozwanych przedawnienia roszczenia

wskazując jedynie, że powodowy Bank w pozwie wniesionym w dniu 22 września

2008 r. dochodził od pozwanych należności wyliczonych za okres od 18 lutego

2005 r. do dnia 18 września 2005 r. Słusznie zatem podnosi się w skardze

kasacyjnej zaniechanie wyjaśnienia: do jakich roszczeń, w jakiej kwocie i za jaki

okres należy odnieść wskazaną tak precyzyjnie kwotę 416.716,42 złotych.

Wobec tego istotnego braku nie jest możliwa ocena skargi kasacyjnej w granicach

jej podstaw, opartych na naruszeniu prawa materialnego, co w konsekwencji musi

prowadzić do uchylenia zaskarżonego orzeczenia i przekazania sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji.

W związku z zarzutem błędnej wykładni art. 22 § 2 w zw. z art. 26 § 4 k.s.h.,

trzeba zważyć, że do przekształcenia spółki cywilnej „R.” w spółkę jawną doszło na

podstawie wielokrotnie nowelizowanego art. 26 k.s.h. Ze względu na datę

przekształcenia (2002 r.) należy uwzględnić treść przytoczonego w skardze

kasacyjnej art. 26 § 4 k.s.h. w brzmieniu obowiązującym do dnia nowelizacji

dokonanej z dniem 14 stycznia 2004 r. ustawą z dnia 12 grudnia 2003 r. o zmianie

ustawy - Kodeks spółek handlowych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2003,

Nr 229, poz. 2276), według którego, poza nieistotnymi z punktu widzenia

przedmiotu sporu postanowieniami zawartymi w zdaniu pierwszym dotyczącymi

przesłanek przymusowego przekształcenia spółki cywilnej w spółkę jawną, zgodnie

z postanowieniem zawartym w zdaniu drugim: „Z chwilą wpisu do rejestru spółka

11

staje się spółką jawną”. Przepis ten budził początkowo wątpliwości, ponieważ

ustawodawca w pierwotnym brzmieniu art. 26 k.s.h. nie podkreślił, że spółka

cywilna nie tylko staje się spółką jawną, ale że spółce tej przysługują wszystkie

prawa i obowiązki wspólników spółki cywilnej.

Najważniejszą przyczyną wyrażanych początkowo wątpliwości co do

dopuszczalności sukcesji i uznania za poprzednika spółki jawnej majątku

wspólników spółki cywilnej była szczególna, specyficzna konstrukcja

przekształcenia. Trzeba bowiem uwzględnić, że spółka cywilna nie jest osobą

prawną, a na gruncie prawa prywatnego żaden przepis nie przyznaje się jej

zdolności prawnej, jak też zdolności sądowej. Spółka cywilna jest tylko umową -

stosunkiem obligacyjnym łączącym wspólników. Wobec tego przekształcenie nie

jest formą przejścia jednego podmiotu w inny, mający oddzielną zdolność prawną,

ale jest przekształceniem stosunku obligacyjnego z udziałem co najmniej dwóch

wspólników w taki sposób, że w jego wyniku powstaje nowy podmiot. Dlatego

w postanowieniach z 26 kwietnia 2006 r., V CSK 159/05 (niepubl.) oraz z 7 lipca

2004 r., I CK 79/04 (niepubl.), a także w wyroku z 23 listopada 2007 r., IV CSK

281/07 (Lex nr 465902), Sąd Najwyższy - w stanie prawnym obowiązującym

do 14 stycznia 2004 r. - przyjmował, że przekształcenie spółki cywilnej

nie powodowało przejścia z mocy prawa na spółkę jawną nieruchomości

przysługujących wspólnikom spółki cywilnej. W kolejnym, należącym do tego

samego nurtu orzecznictwa, postanowieniu z 23 czerwca 2004 r., V CZ 53/04

(niepubl.), Sąd Najwyższy uznał, że powstanie przed dniem 15 stycznia 2004 r.

spółki jawnej w miejsce spółki cywilnej (art. 26 § 4 k.s.h.) nie skutkowało z mocy

prawa jej wejściem do procesu w charakterze strony w miejsce wspólników spółki

cywilnej. Zdaniem Sądu Najwyższego nie ma podstaw do przyjmowania konstrukcji

sukcesji generalnej z tego względu, że art. 26 § 4 k.s.h. jednoznacznie łączył

powstanie nowego podmiotu prawnego z samą umową spółki, a nie ze wspólnikami

jako podmiotami majątku stanowiącego współwłasność łączną.

Pogląd ten został trafnie i wszechstronnie zakwestionowany przez Sąd

Najwyższy w trzech postanowieniach z 14 stycznia 2005 r.: III CK 177/04 (OSNC

2005, nr 12, poz. 217); III CK 179/04, (niepubl.) oraz III CK 180 /04 (niepubl.).

12

Według Sądu Najwyższego, przyjęcie tego zapatrywania oznaczałoby uzależnienie

nabycia przez spółkę jawną praw i obowiązków wspólników spółki cywilnej

od spełnienia przesłanek przewidzianych w przepisach o przelewie i przejęciu długu,

a to podważałoby całkowicie sens art. 26 § 4, który mógł mieć praktyczne

znaczenie tylko przy założeniu, że spółce jawnej – analogicznie do rozwiązania

przyjętego w art. 553 § 1 - przysługują wszystkie wspólne prawa i obowiązki

wspólników spółki cywilnej już z chwilą samego wpisu spółki jawnej do rejestru. Sąd

Najwyższy wskazał też, że nowelizacja art. 26 i stwierdzenie w jego § 5 zdaniu

drugim, że: „Spółce przysługują wszystkie prawa i obowiązki stanowiące majątek

wspólny wspólników”, usunęła wątpliwości, jakie wzbudzała interpretacja tego

artykułu w pierwotnym brzmieniu, stanowiła więc niejako jego autentyczną

wykładnię, a co do tego rodzaju przepisów nowelizujących przyjmuje się zarówno

w doktrynie, jak i w orzecznictwie (por. uchwała SN z 11 września 2003 r., III CZP

52/03, OSNC 2004, nr 11, poz. 169), że mają one zastosowanie z mocą wsteczną.

Konsekwencją tych rozważań było także uznanie postanowienia sądu o wpisie

spółki jawnej do Krajowego Rejestru Sądowego za wystarczającą podstawę wpisu

spółki jawnej w księdze wieczystej, jako właściciela nieruchomości, w miejsce

wspólników przekształconej spółki cywilnej.

Stanowisko wyrażone w postanowieniach z 14 stycznia 2005 r. znalazło

wyraz także w późniejszych orzeczeniach Sądu Najwyższego (por. wyrok

z 26 października 2005 r., V CSK 285/05, niepubl.; wyrok z 13 września 2007 r.,

III CSK 30/07, niepubl.; wyrok z 19 stycznia 2007 r., III CSK 360/06, OSNC-ZD

2008, Nr A, poz. 16). Z kolei w wyroku z 7 maja 2009 r., IV CSK 14/09 (niepubl.)

Sąd Najwyższy, akceptując wstąpienie ex lege spółki jawnej w stosunki

materialnoprawne spółki cywilnej oraz stosunki procesowe, stwierdził ponownie,

że przekształcona spółka jawna staje się właścicielem ruchomości i nieruchomości

dotychczasowej wspólności łącznej wspólników tej spółki, bez potrzeby

dokonywania jakichkolwiek dodatkowych czynności prawnych, a tylko

przez zgłoszenie do odpowiednich rejestrów, ksiąg wieczystych itp.

Do argumentów związanych z nowelizacją oraz wykładnią autentyczną

i funkcjonalną, przytoczonych w postanowieniach z 14 stycznia 2004 r.

Sąd Najwyższy powrócił w wyroku z 9 września 2009 r., V CSK 35/09 (Lex nr

13

520041), przyjmując, że w stanie prawnym przed dniem 15 stycznia 2005 r. spółka

jawna wstępowała we wszystkie prawa i obowiązki spółki cywilnej. Poza tym,

zdaniem Sądu Najwyższego, za przekształceniem przemawiało użyte w art. 26 § 4

sformułowanie, że spółka cywilna „staje się” spółką jawną.

Jak wynika z dotychczasowych rozważań, po początkowych wahaniach

ostatecznie zwyciężyło słuszne stanowisko, że spółki jawne powstałe w wyniku

przekształcenia spółek cywilnych na podstawie art. 26 § 4 k.s.h. w brzmieniu

obowiązującym przed 15 stycznia 2004 r. stawały się podmiotami ogółu praw

i obowiązków wspólników spółek cywilnych ulegających przekształceniu.

Jako sukcesor uniwersalny spółka jawna staje się z mocy prawa nie tylko

podmiotem praw należących do majątku wspólnego wspólników spółki cywilnej, ale

także staje się podmiotem zobowiązań spółki cywilnej, a właściwie podmiotem

zobowiązań wspólników spółki cywilnej. W ten sposób wygasają zobowiązania

dotychczasowych wspólników spółki cywilnej, a w ich miejsce podmiotem

zobowiązanym staje się spółka jawna. Nie oznacza to, że wspólnicy spółki cywilnej,

którzy stali się wspólnikami spółki jawnej, nie ponoszą żadnej odpowiedzialności.

Do nich mają zastosowanie reguły dotyczące odpowiedzialności wspólników spółki

jawnej. Wspólnicy spółki jawnej odpowiadają wprawdzie tak jak wspólnicy spółki

cywilnej (art. 864 k.c.) również w nieograniczony sposób, osobiście i solidarnie, ale

na podstawie art. 22 § 2 k.s.h. za zobowiązania spółki, i nie jak dotychczas –

solidarnie, tylko z pozostałymi wspólnikami, ale także ze spółką. Trzeba też dodać,

że wspólnicy spółki jawnej powstałej z przekształcenia spółki cywilnej odpowiadają

w sposób pierwotny, bezpośredni, albowiem według art. 31 § 3 subsydiarna

odpowiedzialność wspólnika nie dotyczy zobowiązań powstałych przed wpisem do

rejestru. Odpowiedzialność wspólników spółki jawnej, jako ustawowa gwarancja

zaspokojenia interesów wierzyciela, powstaje z mocy prawa z chwilą powstania

zobowiązania spółki. Roszczenie przeciwko wspólnikom spółki jawnej ulega

przedawnieniu w terminach określonych w art. 118 k.c. w zw. z art. 2 zd. 1 k.s.h.,

a kwestie rozpoczęcia biegu przedawnienia zarówno wobec spółki, jak i wobec

wspólników reguluje art. 120 § 1 k.c. w zw. z art. 2 zd. 1 k.s.h.

14

Termin przedawnienia roszczenia wierzyciela w stosunku do wspólników

odpowiadających solidarnie ze spółką za jej zobowiązania rozpoczyna bieg w tym

dniu, w którym rozpoczyna bieg termin przedawnienia roszczenia przeciwko spółce

i podlega tym samym terminom przedawnienia; dalej jednak termin ten biegnie

samodzielnie z uwzględnieniem przerwania lub zawieszenia jego biegu w stosunku

do jednego z dłużników solidarnych. Ponieważ zgłoszony w niniejszym

postępowaniu zarzut pozwanych wspólników dotyczy przedawnienia wobec nich

roszczenia, zbędne jest rozstrzygnięcie występujących w doktrynie prawa

handlowego oraz orzecznictwie wątpliwości dotyczących wpływu przerwy lub

zawieszenia biegu terminu przedawnienia wobec jednego ze wspólników na sferę

zaskarżalności roszczeń wierzyciela wobec spółki i pozostałych wspólników (zob.

wyrok Sądu Najwyższego, stwierdzając w wyroku z 9 lipca 2008 r., V CSK 72/08,

niepubl.; zob. też wyrok z dnia 8 maja 2008 r., V CSK 573/07, OSP 2009, nr 11,

s. 841 - 844). Może wobec tego dojść do takiej sytuacji, że roszczenie wierzyciela

wobec spółki przedawni się wcześniej niż wobec wspólnika. Może też zdarzyć się

odwrotnie.

Zagadnienie przerwy biegu przedawnienia przez złożenie wniosku o nadanie

klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu w ogóle, w tym bankowemu tytułowi

egzekucyjnemu, stanowiło początkowo przedmiot rozbieżnych stanowisk Sądu

Najwyższego. Wątpliwości wywoływało zawarte w art. 123 § 1 pkt 1 k.c. wymaganie,

by czynność przedsięwzięta była "bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia

albo zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia". W wyroku z dnia 28 stycznia

1970 r., I PZ 2/70, (niepubl.), Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że wniosek

o nadanie tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności należy uznać za

czynność odpowiadającą wymaganiom art. 123 § 1 pkt 1 k.c. Natomiast

w orzeczeniach z dnia 24 września 1971 r., II CR 358/71 (niepubl.), z dnia

22 lutego 1973 r., III PRN 111/72, OSNCP 1974/1/12, uchwale z dnia 20 lutego

1974 r., III CZP 2/74, OSNCP 1975/2/18 i z dnia 4 sierpnia 1977 r., IV PR

160/77 (niepubl.), Sąd Najwyższy zajął stanowisko odmienne, przyjmując

że wniosek o nadanie klauzuli wykonalności nie przerywa biegu przedawnienia.

Zasadniczym argumentem na rzecz tego poglądu było odwołanie się do

zawartego w art. 123 § 1 pkt 1 k.c. wymagania bezpośredniości. Podkreślono

15

przy tym, że wniosek o nadanie klauzuli wykonalności jest wprawdzie konieczny

do wszczęcia egzekucji, jednak jej nie wszczyna, a ponadto, że wierzyciel po

uzyskaniu tytułu wykonawczego może w ogóle nie złożyć wniosku o wszczęcie

egzekucji.

Od tego stanowiska odstąpił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 16 stycznia

2004 r., III CZP 101/03 stwierdzając, że wniosek o nadanie klauzuli

wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu przerywa bieg przedawnienia.

Zaakcentował jednocześnie, że teza ta odnosi się do każdego wniosku

o nadanie klauzuli wykonalności bez względu na to, czy dotyczy on sądowego

czy pozasądowego tytułu egzekucyjnego. Sąd Najwyższy w omawianej uchwale

opowiedział się za poglądem, że o tym, czy w rozumieniu art. 123 § 1 pkt 1 k.c.

dana czynność została przedsięwzięta w celu dochodzenia lub ustalenia albo

zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia decyduje kryterium obiektywne,

a nie subiektywne. Pozbawiony znaczenia powinien być więc zamiar

przyświecający dokonującemu czynności, rozstrzygać natomiast powinno to, czy

czynność obiektywnie - uwzględniając stosowne przepisy prawa procesowego -

konieczna jest do przeprowadzenia danego etapu postępowania. Sąd Najwyższy

podkreślił, że za wykładnią art. 123 § 1 pkt 1 k.c., według której hipotezą normy

tego przepisu są objęte wszystkie czynności konieczne, czyli takie, których nie

można ominąć w toku dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia lub zabezpieczenia

roszczenia, a więc także czynności polegające na złożeniu wniosku o nadanie

klauzuli wykonalności, przemawia wzgląd na funkcję, jaką spełnia możliwość

przerwania biegu przedawnienia przez czynności podjęte przez uprawnionego

przed sądem lub innym organem albo sądem polubownym, w świetle założeń

instytucji przedawnienia. Po podjęciu czynności koniecznej we wskazanym

wyżej znaczeniu, do czasu ukończenia wywołanego nią postępowania,

uprawniony nie ma możliwości inicjowania dalszych stadiów postępowania, nie

może więc podjąć innej czynności koniecznej, mogącej też przerwać bieg

przedawnienia. Dlatego omawiane czynności nie tylko powodują przerwanie

biegu przedawnienia (art. 123 § 1 pkt 1 k.c.), ale także jego zawieszenie aż do

ukończenia postępowania wywołanego daną czynnością (art. 124 § 2 k.c.).

Uregulowanie to odpowiada fundamentalnemu założeniu instytucji

16

przedawnienia, według którego termin przedawnienia nie może biec, jeżeli

uprawniony nie ma możliwości realizowania roszczenia (por. postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 2003 r., V CK 13/03 i V CK 24/03 (niepubl.),

oraz uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia

2002 r., III CZP 72/01, OSNC 2002/9/107). Do stanowiska wyrażonego

w uchwale z dnia 16 stycznia 2004 r. przychylił się Sąd Najwyższy w wyroku

z dnia 17 grudnia 2004 r. (sygn. akt II CK 276/04, niepubl.) Stanowisko to

zostało podtrzymywane w późniejszych orzeczeniach (zob. m. in. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 1 kwietnia 2011 r., III CZP 8/11, OSNC 2011/12/130 oraz

wyroki z dnia 23 listopada 2011 r., IV CSK 156/11, OSNC – ZD 2013/1/7/ z dnia

12 stycznia 2012 r., II CSK 203/11).

W rozpoznanej sprawie wymaga jednak rozważenia i uwzględnienia,

iż wniosek o nadanie klauzuli wykonalności odnosił się do bankowego tytułu

egzekucyjnego wydanego przez powodową Spółkę bez podstawy prawnej,

a postępowanie egzekucyjne na jego podstawie było niedopuszczalne. Oceny

tej nie może zmienić chwilowa legalizacja działań wierzyciela polegająca na

bezpodstawnym nadaniu przez Sad klauzuli wykonalności wadliwemu

bankowemu tytułowi egzekucyjnemu. W tym stanie rzeczy ze względu na

niedopuszczalność wydania bankowego tytułu egzekucyjnego przeciwko

pozwanym, ten sposób dochodzenia roszczenia nie mógł doprowadzić do

zaspokojenia wierzyciela, a zatem nie było obiektywnej potrzeby podjęcia

czynności polegającej na złożeniu przez wierzyciela wniosku o nadanie klauzuli

wykonalności wystawionemu przez siebie tytułowi egzekucyjnemu

i prowadzenia na jego podstawie egzekucji. Wierzyciel, który zamierza

dochodzić roszczenia od wspólników spółki jawnej, którzy solidarnie między

sobą oraz ze spółką odpowiadają za jej zobowiązania, powinien uzyskać

pochodzący od sądu tytuł egzekucyjny i dopiero na tej podstawie mógłby wszcząć

postępowanie egzekucyjne. Wybór przez wierzyciela bezprawnych środków

zmierzających do dochodzenia i zaspokojenia wierzytelności nie powinien

wywoływać negatywnych skutków dla dłużnika, przez doprowadzenie do

przerwania biegu terminu przedawnienia. Podobne stanowisko zajął Sąd

Najwyższy w uchwale z dnia 17 lipca 2003 r. (sygn. akt III CZP 43/03, OSNC

17

2004/10/151) w związku z bezpodstawną egzekucją administracyjną prowadzoną

przez Skarb Państwa w odniesieniu do roszczenia cywilnoprawnego.

Sąd Najwyższy przyjął, że dochodzenie przez wierzyciela roszczenia

cywilnoprawnego w drodze niedopuszczalnej egzekucji administracyjnej oraz

posłużenie się przez niego dokumentem nie mającym cech legalnego tytułu

egzekucyjnego nie przerywa biegu przedawnienia tego roszczenia.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego, do zdarzeń związanych

z postępowaniem egzekucyjnym, które niweczą skutek w postaci przerwy biegu

przedawnienia uregulowanej w art. 123 § 1 pkt 1 k.c. zalicza się:

zwrot wniosku o wszczęcie egzekucji (art. 130 § 2 mający odpowiednie

zastosowanie w postępowaniu egzekucyjnym z mocy art. 13 § 2 k.p.c.) - zob. wyrok

z dnia 22 stycznia 2008 r., V CSK 386/07, niepubl.)

zgłoszenie przez wierzyciela żądania umorzenia postępowania egzekucyjnego

(art. 203 § 2 stosowany odpowiednio w postępowaniu egzekucyjnym w stosunku do

art. 825 pkt 1 k.p.c.) - zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada 2014 r.,

II CSK 196/14, niepubl. oraz uchwałę z dnia 13 kwietnia 1988 r., III CZP 24/88,

OSNC z 1989 r., nr 9, poz. 138 ), a także

umorzenie postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 823 k.p.c., do którego,

ze względu na treść art. 13 § 2 k.p.c. ma zastosowanie art. 182 § 2 k.p.c. - zob.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 października 2003 r., II CK 113/02, OSP

z 2004 r., nr 11, poz. 141 oraz z dnia 14 kwietnia 2011 r., IV CSK 439/10, niepubl.).

We wszystkich wskazanych sytuacjach wnioski o wszczęcie egzekucji nie

wywołują skutków prawnych, a postępowanie egzekucyjne nie może doprowadzić

do zaspokojenia wierzyciela. Podobnie należy oceniać sytuację prowadzenia

egzekucji w oparciu o bezprawnie wystawiony przez wierzyciela tytuł egzekucyjny,

co zgodnie z art. 825 pkt 2 k.p.c. prowadziło do umorzenia postępowania

egzekucyjnego, którego prowadzenie było niedopuszczalne.

18

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39816

§ 1 k.p.c. uchylił

wyrok Sądu drugiej instancji w zaskarżonej części i przekazał sprawę temu Sądowi

do ponownego rozpoznania.