V KK 339/14

Sygn. akt V KK 339/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 maja 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jacek Sobczak (przewodniczący)

SSN Eugeniusz Wildowicz (sprawozdawca)

SSA del. do SN Dariusz Czajkowski

Protokolant Anna Kowal

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Zbigniewa Siejbika

w sprawie S. K.

wobec, której umorzono postępowanie i zastosowano środek zabezpieczający w

sprawie o czyny z art. 190 § 1 k.k.

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 7 maja 2015 r.,

kasacji, wniesionej przez obrońcę oskarżonej

od wyroku Sądu Okręgowego w P.

z dnia 22 kwietnia 2014 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w K.

z dnia 16 grudnia 2013 r.,

1. na podstawie art. 536 k.p.k. w zw. z art. 439 § 1 pkt. 10 k.p.k.

uchyla zaskarżony wyrok oraz utrzymany nim w mocy wyrok

Sądu Rejonowego w K. i sprawę przekazuje temu Sądowi do

ponownego rozpoznania;

2. zarządza zwrot na rzecz oskarżonej S. K. wniesionej opłaty od

kasacji.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 16 grudnia 2013 r. Sąd Rejonowy uniewinnił S. K. od

zarzutu popełnienia czynu z art. 160 § 1 k.k., zaś na podstawie art. 17 § 1 pkt 2

k.p.k. w zw. z art. 414 § 1 k.p.k. postępowanie o dwa zarzucane oskarżonej

przestępstwa z art. 190 § 1 k.k. umorzył i na podstawie art. 94 § 1 k.k. zastosował

wobec niej środek zabezpieczający w postaci umieszczenia w szpitalu

psychiatrycznym.

Od powyższego wyroku apelację w części dotyczącej zastosowania środka

zabezpieczającego w postaci umieszczenia w szpitalu psychiatrycznym, złożył

obrońca oskarżonej i zarzucając niesłuszne zastosowanie tego środka, wniósł o

zmianę zaskarżonego wyroku, poprzez orzeczenie wobec oskarżonej środka

zabezpieczającego w postaci skierowania jej na leczenie ambulatoryjne,

ewentualnie obowiązku lub zakazu wymienionego w art. 39 pkt 2 – 3 k.k.

Wyrokiem z dnia 22 kwietnia 2014 r. Sąd Okręgowy zaskarżony wyrok

utrzymał w mocy, uznając apelację za oczywiście bezzasadną.

Od powyższego wyroku kasację złożył obrońca S. K., zarzucając mu:

1. rażące naruszenie prawa materialnego polegające na błędnej

interpretacji pojęć zawartych w treści przepisu art. 94 k.k., tj.

sformułowań: „czyn o znacznej społecznej szkodliwości” oraz

„wysokie prawdopodobieństwo ponownego popełnienia takiego

czynu”, w kontekście czynów przypisanych S. K., co miało istotny

wpływ na treść orzeczenia, poprzez niesłuszne zastosowanie

względem S. K. środka zabezpieczającego w postaci umieszczenia jej

w szpitalu psychiatrycznym;

2. rażące naruszenie prawa procesowego, tj. przepisu art. 433 § 2 k.p.k.

i art. 457 § 3 k.p.k., poprzez nierozważenie wszystkich zarzutów i

wniosków apelacji, a w konsekwencji zbyt ogólnikowe wyjaśnienie

powodów rozstrzygnięcia, a przede wszystkim pominięcie zarzutu

dotyczącego konieczności i zasadności umieszczenia S. K. w

zamkniętym zakładzie psychiatrycznym.

Wskazując na powyższe wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy sądowi odwoławczemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie o

3

uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do

ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi na kasację prokurator Prokuratury Okręgowej wniósł o jej

oddalenie jako oczywiście bezzasadnej. Natomiast prokurator Prokuratury

Generalnej, występujący na rozprawie kasacyjnej, wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku wobec zasadności podniesionych w kasacji zarzutów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Oba zarzuty podniesione w kasacji obrońcy oskarżonej S. K. są chybione.

Odnośnie zarzutu z pkt 1 kasacji stwierdzić należy, że choć nominalnie

dotyczy rażącej obrazy prawa materialnego, tj. art. 94 § 1 k.k., w istocie stanowi on

powtórzenie zawartego w apelacji zarzutu niesłusznego zastosowania wobec

oskarżonej środka zabezpieczającego w postaci umieszczenia w szpitalu

psychiatrycznym i sprowadza się do zanegowania przeprowadzonej w sprawie

przez Sąd pierwszej instancji oceny zebranych dowodów oraz podważenia

dokonanych ustaleń faktycznych. Taka zaś praktyka, jako w rzeczywistości mająca

na celu obejście ustawowych ograniczeń podstaw kasacji określonych w art. 523

k.p.k., jest niedopuszczalna. W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalone jest

bowiem stanowisko, zgodnie z którym powielenie w kasacji argumentacji

przedstawionej wcześniej w zwykłym środku odwoławczym może być skuteczne

jedynie w sytuacji, gdy Sąd odwoławczy nie rozpoznał należycie wszystkich

zarzutów i nie odniósł się do nich w uzasadnieniu swojego orzeczenia zgodnie z

dyspozycją art. 457 § 3 k.p.k. Nie jest bowiem funkcją kontroli kasacyjnej,

powielające niejako kontrolę apelacyjną, rozpoznanie zarzutów stawianych przez

skarżącego orzeczeniu sądu pierwszej instancji (postanowienie Sądu Najwyższego

z 21 kwietnia 2010 r., IV KK 89/10, OSNwSK 2010/1/848). W kasacji nie jest też

dopuszczalne kwestionowanie dokonanych ustaleń faktycznych (art. 523 § 1 k.p.k.).

Należy podkreślić, że Sąd Okręgowy w sposób rzetelny i wnikliwy dokonał

analizy podniesionego w apelacji obrońcy oskarżonej zarzutu niesłusznego

zastosowania w stosunku do niej środka zabezpieczającego w postaci

umieszczenia w szpitalu psychiatrycznym, w świetle zgromadzonego w sprawie

materiału dowodowego, poglądów doktryny prawa oraz orzecznictwa i na ośmiu

stronach uzasadnienia wykazał jego niezasadność. W tej sytuacji twierdzenie

4

skarżącego o braku rozważenia „wszystkich zarzutów i wniosków apelacji” oraz

zbyt ogólnikowym wyjaśnieniu powodów rozstrzygnięcia zarzutu z pkt 2, jest

oczywiście bezpodstawne.

Pomimo takiej oceny podniesionych zarzutów, wniesiona kasacja nie

podlega oddaleniu, gdyż Sąd Najwyższy rozpoznając ten nadzwyczajny środek

zaskarżenia, z urzędu stwierdził uchybienie, stanowiące bezwzględną przyczynę

odwoławczą. Zgodnie z art. 536 k.p.k. Sąd Najwyższy rozpoznaje kasację nie tylko

w granicach zaskarżenia i podniesionych zarzutów, ale też w zakresie szerszym, w

tym m.in. w wypadkach określonych w art. 439 k.p.k.. Wypadek określony w art.

439 k.p.k. w zw. z art. 536 k.p.k. zachodzi również wtedy, gdy sąd odwoławczy nie

uchylił orzeczenia sądu I instancji dotkniętego takim uchybieniem.

Z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie, jako że Sąd

Okręgowy utrzymał w mocy wadliwy, bo wydany z naruszeniem art. 439 § 1 pkt 10

k.p.k., wyrok Sądu I instancji.

Jak wynika bowiem z opinii sądowo-psychiatrycznej z dnia 18 czerwca 2013

r. u S. K. stwierdzono chorobę psychiczną w postaci zaburzeń urojeniowych,

wskutek której w czasie popełnienia zarzucanych jej czynów oskarżona miała

zniesioną zdolność rozpoznania znaczenia swojego postępowania oraz

pokierowania nim. Biegli stwierdzili ponadto, że w aktualnym stanie psychicznym

oskarżona nie może uczestniczyć w rozprawie, gdyż jej wypowiedzi determinowane

są chorobą psychiczną, a stres towarzyszący sprawie sądowej może pogorszyć jej

stan psychiczny (k. 118-122).

Stwierdzenie przez biegłych lekarzy psychiatrów, że poczytalność

oskarżonej zarówno tempore criminis, jak i tempore procendi była zniesiona,

skutkowało uruchomieniem instytucji obrony obligatoryjnej ze wszystkimi jej

konsekwencjami wynikającymi z art. 79 k.p.k., w tym z obowiązkowym udziałem

obrońcy w rozprawie oraz w tych posiedzeniach, w których obowiązkowy był udział

oskarżonej (§ 3 art. 79 k.p.k.).

Jak tymczasem wynika z protokołu z dnia 4 października 2013 r., na

rozprawę stawiła się oskarżona, nie stawił się zaś jej obrońca z wyboru adw. Z. S.,

który w nadesłanym usprawiedliwieniu wskazał na kolizję terminów rozpraw i

wyraził zgodę na przesłuchanie świadków wezwanych na rozprawę pod jego

5

nieobecność. Oskarżona do protokołu oświadczyła zaś, że obrońca nie kontaktował

się z nią przed terminem rozprawy i w związku z tym nie wiedziała o jego

niestawiennictwie (k. 177, 178).

Sąd Rejonowy pomimo, że obecność obrońcy na rozprawie, w świetle opinii

biegłych psychiatrów z dnia 18 czerwca 2013 r., była obowiązkowa, kontynuował

postępowanie, uzasadniając swoją decyzję faktem, że „obrońca będzie mógł

zapoznać się z protokołem dzisiejszej rozprawy i wnieść ewentualne dalsze

wnioski, natomiast sprawa nie będzie dzisiaj zakończona z uwagi na brak opinii

biegłego psychologa” (k. 178).

W postępowaniu przed sądem I instancji zaistniało zatem uchybienie

stanowiące bezwzględną przyczynę odwoławczą, o której mowa w art. 439 § 1 pkt

10 k.p.k., gdyż Sąd Rejonowy rozpoznał sprawę pod nieobecność obrońcy

oskarżonej w wypadku określonym w art. 79 § 1 i 3 k.p.k. w zw. z art. 374 § 1 k.p.k.

W tej sytuacji Sąd odwoławczy obowiązany był uchylić zaskarżony wyrok

Sądu pierwszej instancji, niezależnie od granic zaskarżenia i podniesionych

zarzutów.

Nie sposób również pominąć tego, że choroba psychiczna, którą

zdiagnozowano u S. K. uniemożliwiała jej, mimo udziału obrońcy, kierowanie swym

zachowaniem w toku postępowania, co rozumieć należy, jako zdolność

prawidłowego rozumienia przez oskarżoną znaczenia czynności procesowych i

składania sensownych oświadczeń. Skoro zatem Sąd Rejonowy ustalił na

podstawie wydanej w sprawie opinii sądowo-psychiatrycznej niemożność brania

przez oskarżoną udziału w postępowaniu, którą należało uznać za długotrwałą

przeszkodę uniemożliwiającą prowadzenie postępowania, to obowiązkiem tego

Sądu było, w pierwszej kolejności, rozważenie możliwości zawieszenia

postępowania w oparciu o przepis art. 22 § 1 k.p.k. na czas trwania tej przeszkody.

Pomimo to Sąd Rejonowy wyznaczał kolejne terminy rozpraw w dniach: 30 sierpnia

2013 r., 4 października 2013 r., 18 listopada 2013 r. i 9 grudnia 2013 r. Przy czym

znamienne jest, że w dniu 9 grudnia 2013 r. rozprawa odbyła się pod nieobecność

oskarżonej, która - jak wynikało z oświadczenia obrońcy - „przewróciła się w domu i

z uwagi na stan zdrowia nie może przybyć” (k. 204). W myśl art. 374 § 1 k.p.k. w

postępowaniu zwyczajnym obecność oskarżonego na rozprawie jest obowiązkowa.

6

Wyjątki od tej zasady określa ustawa, która dopuszcza prowadzenie rozprawy pod

nieobecność oskarżonego między innymi w warunkach określonych w art. 376

k.p.k., a więc także wtedy, gdy oskarżony po złożeniu wyjaśnień, zawiadomiony o

terminie rozprawy odroczonej lub przerwanej, nie stawił się na tę rozprawę bez

usprawiedliwienia (art. 376 § 2 k.p.k.). W protokole rozprawy z dnia 9 grudnia 2013

r. brak jest jednakże informacji, czy niestawiennictwo oskarżonej Sąd uznał za

nieusprawiedliwione i postanowił prowadzić rozprawę przerwaną pod jej

nieobecność w trybie art. 376 § 2 k.p.k., czy też uznając niestawiennictwo

oskarżonej za usprawiedliwione (wszak nie mogła się stawić z uwagi na zły stan

zdrowia), mimo to nie widział przeszkód do kontynuowania rozprawy. Brak w tym

przedmiocie stosownego zapisu w protokole rozprawy nie pozwala wykluczyć, że w

tym terminie prowadzono rozprawę pod nieobecność oskarżonej, której obecność

była przecież obowiązkowa, a więc że zaistniało kolejne uchybienie stanowiące

bezwzględną przyczynę odwoławczą, o której mowa w art. 439 § 1 pkt 11 k.p.k.

Stwierdzenie powyższych uchybień skutkuje uchyleniem zaskarżonego

wyroku Sądu Okręgowego i utrzymanego nim w mocy wyroku Sądu Rejonowego w

zakresie dotyczącym rozstrzygnięcia o środku zabezpieczającym w postaci

umieszczenia S. K. w szpitalu psychiatrycznym (gdyż tylko w tej części wyrok Sądu

I instancji został zaskarżony apelacją) i przekazaniem sprawy w tym zakresie do

ponownego rozpoznania temu Sądowi.

Ponownie rozpoznając sprawę Sąd Rejonowy w pierwszej kolejności dopuści

dowód z opinii dwóch biegłych lekarzy psychiatrów i biegłego psychologa celem

stwierdzenia aktualnego stanu zdrowia psychicznego S. K. oraz możliwości brania

przez nią udziału w postępowaniu. W zależności od wyników tych opinii podejmie w

sprawie – z poszanowaniem powyższych uwag oraz obowiązujących przepisów

prawa materialnego i procesowego - dalsze niezbędne czynności.

Jedynie na marginesie zasygnalizować należy, że w art. 94 § 1 k.k.

określono zasadę proporcjonalności pozbawienia wolności do wagi czynu. Tylko

zatem w przypadku, „gdy nie ma wątpliwości, że właściwą karą dla sprawcy, za

popełnienie zarzucanego mu czynu (gdyby mógł ponosić odpowiedzialność karną)

byłaby bezwzględna kara pozbawienia wolności, sąd powinien podjąć decyzję o

umieszczeniu takiej osoby w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym. Natomiast w

7

sytuacji gdyby sąd uznał, że karą adekwatną do wagi popełnionego czynu byłaby

kara o charakterze wolnościowym, stosowanie tego środka zabezpieczającego

mogą uzasadniać wyłącznie szczególne okoliczności tego czynu” (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia 2015 r., IV KK 320/14, LEX nr

1622331).

Kierując się powyższą argumentacją Sąd Najwyższy orzekł, jak w wyroku.

O kosztach sądowych postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto na

podstawie art. 636 k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k.