III PZP 2/15

Sygn. akt III PZP 2/15

UCHWAŁA

Dnia 6 maja 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Dawid Miąsik

SSN Krzysztof Staryk

Protokolant Małgorzata Beczek

w sprawie z powództwa J. T.

przeciwko D. spółce z ograniczoną odpowiedzialnością spółce jawnej z siedzibą w

W.

o zapłatę ,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 6 maja 2015 r.,

zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Okręgowego - Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w P.

z dnia 31 października 2014 r.,

Czy w razie przejścia zakładu pracy lub jego części na innego

pracodawcę staje się on z mocy prawa (art. 231

k.p.) stroną w umowie

o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy (art 1012

par. 1 k.p.),

ktora została zawarta z poprzednim pracodawcą.

podjął uchwałę:

Artykuł 231

§ 1 k.p. nie ma zastosowania do umowy o zakazie

konkurencji po ustaniu stosunku pracy (art. 1012

§ 1 k.p.),

zawartej z poprzednim pracodawcą.

2

UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 31 października 2014 r. wydanym w sprawie z

powództwa J. T. przeciwko „D.” spółka z ograniczoną odpowiedzialnością spółka

jawna Sąd Okręgowy w P. VI Wydział Pracy przedstawił na podstawie art. 390 § 1

k.p.c. Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne ujęte w formie pytania o

następującej treści: „Czy w razie przejścia zakładu pracy lub jego części na innego

pracodawcę staje się on z mocy prawa (art. 231

k.p.) stroną w umowie o zakazie

konkurencji po ustaniu stosunku pracy (art. 1011

§ 1 k.p.), która została zawarta z

poprzednim pracodawcą.”

Sąd Rejonowy w S. IV Wydział Pracy wyrokiem z dnia 4 lutego 2014 r.

oddalił powództwo o zasądzenie od pozwanego „D.” spółka z ograniczona

odpowiedzialnością spółka komandytowo - akcyjna (po sprostowaniu D. spółka z

ograniczoną odpowiedzialnością spółka jawna) kwoty 15.213,00 zł z ustawowymi

odsetkami od dnia 1 lipca 2013 r. do dnia zapłaty tytułem odszkodowania

wynikającego z zawartej pomiędzy powodem a poprzednikiem prawnym

pozwanego umowy o zakazie konkurencji oraz zasądził od powoda na rzecz

pozwanego zwrot kosztów zastępstwa procesowego.

Podstawę faktyczną rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia

faktyczne. W okresie od 4 sierpnia 2009 r. do 31 lipca 2010 r. powód zatrudniony

był u G. M. prowadzącego działalność gospodarczą pod nazwą P. w pełnym

wymiarze czasu pracy na stanowisku przedstawiciela handlowego ds. kluczowych

klientów. 4 sierpnia 2009 r. pomiędzy powodem a G. M. zawarta została umowa o

zakazie konkurencji, w której powód zobowiązał się w okresie świadczenia usług

objętych umową łączącą strony i 6 miesięcy od rozwiązania tej umowy do

powstrzymywania się od wszelkich czynności faktycznych i prawnych

naruszających interes pracodawcy oraz firmy D. sp. z o.o., na rzecz której usługi

świadczy pracodawca, co miało obejmować przede wszystkim prowadzenie

konkurencyjnej działalności gospodarczej lub zatrudnienia w ramach stosunku

pracy lub innych stosunków prawnych w podmiotach konkurencyjnych wobec G. M.

lub D. sp. z o.o. W umowie tej powód zobowiązywał się również do zachowania w

tajemnicy wszelkich okoliczności i informacji, o których dowiedział się w związku z

wykonywaniem powierzonych obowiązków, których ujawnienie mogłoby narazić na

3

szkodę pracodawcę lub D. sp. z o.o. Od dnia 1 sierpnia 2010 r. powód w związku z

przejęciem części przedsiębiorstwa G. M. przez pozwanego został jako pracownik

przejęty przez pozwanego. Zatrudnienie powoda u pozwanego trwało do 31 grudnia

2012 r. Powód z pozwanym nigdy nie zawierał żadnej umowy o zakazie

konkurencji.

Przy takich ustaleniach faktycznych Sąd pierwszej instancji wskazał, że

skoro pozwany ani jego poprzednik prawny (D. sp. z o.o.) nie byli stronami umowy

o zakazie konkurencji zawartej przez powoda, to w wyniku zawarcia tej umowy

żadne zobowiązanie powoda wobec pozwanego czy jego poprzednika nie

powstało. Podkreślił jednocześnie, że z samej istoty zakazu konkurencji wynika, że

jest to zupełnie odrębny od stosunku pracy stosunek prawny, choć związany z

zatrudnieniem w ramach umowy o pracę. Stwierdził, że z art. 231

k.p. wynika, że

nowy pracodawca staje się z mocy prawa stroną w dotychczasowych stosunkach

pracy, ale wyłącznie stosunkach pracy, a nie wszelkich innych związanych ze

stosunkiem pracy jednak odrębnych stosunkach prawnych. Zaznaczył, że umowa o

zakazie konkurencji jest zupełnie odrębnym zobowiązaniem stron od zobowiązania

wynikającego z umowy o pracę i nie wchodzi w zakres pojęcia „stosunku pracy” w

rozumieniu art. 231

k.p. Tym samym nie można wywodzić, aby na podstawie art.

231

k.p. podmiot przejmujący zakład pracy miał się stać z mocy prawa stroną

umowy o zakazie konkurencji, której z pracownikiem nie zawierał.

Od wyroku sądu pierwszej instancji apelację wniósł powód, zarzucając

naruszenie art. 231

k.p. oraz art. 1011

k.p. i art. 1012

k.p.

Na rozprawie apelacyjnej w dniu 31 października 2014 r. Sąd Okręgowy

postanowił przedstawić Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie

prawne przedstawione na wstępie. W uzasadnieniu postanowienia wskazał, że

podstawowym problemem jest wykładnia art. 231

§ 1 k.p. co do zakresu jego

obowiązywania, a konkretnie jakiego typu więzi prawne pomiędzy pracodawcą a

pracownikiem są objęte dyspozycją tego przepisu. Zdaniem Sądu pytającego

zasadnicze znaczenie ma rozstrzygnięcie kwestii czy umowa o zakazie konkurencji

po ustaniu stosunku pracy (szerzej w ogóle umowa o zakazie konkurencji) jest

elementem stosunku pracy. Sąd, analizując orzecznictwo sądowe, wywiódł, że w

pewnych sytuacjach czynności konkurencyjne są uznawane za naruszenie

4

obowiązku dbałości o dobro zakładu pracy, o którym mowa w art. 100 § 2 pkt 4 k.p.

W kontekście możliwości uznania powstrzymania się od działalności

konkurencyjnej jako obowiązku pracownika postawił pytanie o cel wprowadzenia w

Dziale czwartym Kodeksu pracy zatytułowanym Obowiązki Pracodawcy i

Pracownika oddzielnego Rozdziału IIa zatytułowanego Zakaz konkurencji, a dalej -

czy regulacja Rozdziału IIa stanowi treść stosunku pracy. Odnotowując wypowiedzi

judykatury odnośnie zakwalifikowania umowy o zakazie konkurencji po ustaniu

stosunku pracy jako odrębnej umowy od umowy o pracę, umowy z pogranicza

prawa pracy i prawa cywilnego (wyroki SN z 2 września 2009 r., II PK 206/08, LEX

nr 523529; 23 maja 2013 r., II PK 266/12, MPPr 2013/9/482-484; 23 maja 2014 r.

II PK 273/13, LEX nr 1461235), stwierdził, że należałoby uznać, iż taka umowa nie

tworzy treści stosunku pracy, w konsekwencji nie podlega regulacji z art. 231

§ 1

k.p. Z drugiej strony zauważył, że w opozycji do tego stanowiska stoją wypowiedzi

Sądu Najwyższego z uzasadnienia do wyroku z 11 stycznia 2005 r. I PK 96/04,

LEX nr 180185, oraz wyroku z dnia 4 lutego 2008 r. I PK 193/07, OSNP 2009 nr 7-

8, poz. 91. Wskazując na powyższe rozbieżności w orzecznictwie, Sąd Okręgowy

ocenił, że zachodzi potrzeba zadania pytania sformułowanego we wstępie.

Ponadto, Sąd Okręgowy uzasadniając skierowanie pytania prawnego,

odniósł się do kwestii ustania umów o zakazie konkurencji. Stwierdził, że w

orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że w razie ustania przyczyny, dla

której została zawarta umowa o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy,

także wówczas gdy pracodawca po ustaniu stosunku pracy nie obawia się już

konkurencji ze strony byłego pracownika, pracodawcę obciąża wzajemne

zobowiązanie do zapłaty uzgodnionego odszkodowania (wyroki SN z 14 maja

1998 r., I PKN 121/98, OSNP 1999 nr 10, poz. 342 oraz 17 listopada 1999 r., I PKN

358/99, OSNP 2001 nr 7, poz. 217). Jednocześnie zauważył, że przytoczone

orzecznictwo sądowe nie wypowiada się w kwestii wygaśnięcia umowy o zakazie

konkurencji w sytuacji, o której mowa w art. 231

§ 1 k.p., a kwestia ta przy uznaniu,

że umowa o zakazie konkurencji nie podlega art. 231

§ 1 k.p. mogłaby stanowić

podstawę do rozważań czy istnieje inna podstawa prawna stanowiąca podstawę do

sukcesji przez nowego pracodawcę umowy o zakazie konkurencji po ustaniu

zatrudnienia zawartej przez pracownika z poprzednim pracodawcą.

5

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia przedstawionego Sądowi

Najwyższemu pytania prawnego ma przepis art. 231

§ 1 k.p. Przepis ten stanowi,

że w razie przejścia zakładu pracy lub jego części na innego pracodawcę staje się

on z mocy prawa stroną w dotychczasowych stosunkach pracy, z zastrzeżeniem

przepisów § 5 (przepisy § 5 były w rozstrzyganej sprawie bezprzedmiotowe). Z

przepisu tego, podobnie jak z art. 3 Dyrektywy 2001/23 z dnia 12 marca 2001 r. w

sprawie zbliżania ustawodawstw Państw Członkowskich odnoszących się do

ochrony praw pracowniczych w przypadku przejęcia przedsiębiorstw, zakładów lub

części przedsiębiorstw lub zakładów (Dz.U.UE.L 2001 Nr 82, poz. 16) wynika, że

wprowadza on zasadę automatycznego wstąpienia nowego pracodawcy w prawa i

obowiązki pracodawcy poprzedniego, które wynikają z istniejącego stosunku pracy.

Tak więc podstawowym problemem jest rozstrzygnięcie, czy umowa o

zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy stanowi składnik treści stosunku

pracy (umowy o pracę).

Wstępnie należy odnieść się do dotychczasowego orzecznictwa Sądu

Najwyższego w tej kwestii. W wyroku z dnia 11 stycznia 2005 r., I PK 96/04,

(Służba Pracownicza 2006 nr 5, s. 13) Sąd Najwyższy stwierdził, że skutki przejścia

zakładu pracy rozumieniu art. 231

k.p. obejmują również prawa i obowiązki z

umowy o zakazie konkurencji. W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 4 lutego

2008 r., I PK 193/07, (OSNP 2009 nr 7-8, poz. 91) rozstrzygając spór o ustalenie

istnienia stosunku pracy i dopuszczenie do pracy wspomniano przy okazji, z

powołaniem się na wyżej cytowany wyrok, o przejściu obowiązków z umowy o

zakazie konkurencji. W obu przypadkach Sąd Najwyższy nie uzasadnił swego

stanowiska. Natomiast problem powyższy został rozstrzygnięty jednoznacznie w

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego 2015 r., I PK 123/14 (niep.). Odnosząc

się do obu wyżej powołanych orzeczeń Sąd Najwyższy nie podzielił zajętego w nich

stanowiska uznając je za nieprzekonujące. Ostatecznie w wyroku tym przyjęto, że

umowa o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy nie jest elementem

stosunku pracy, który podlega regulacji art. 231

k.p. i w związku z tym wynikające z

6

niej zobowiązanie do wypłaty odszkodowania nie przechodzi na nowego

pracodawcę.

Skład Sądu Najwyższego orzekający w niniejszej sprawie podziela wyżej

powołane stanowisko, jak i poglądy przedstawione w uzasadnieniu.

Problem charakteru prawnego umowy o zakazie konkurencji po ustaniu

stosunku pracy był wielokrotnie poruszany w literaturze prawa pracy, jak i

orzecznictwie Sądu Najwyższego. Pomimo to należy stwierdzić, że do tej pory nie

została wypracowana klarowna i jednoznaczna definicja (por. A. Tomanek:

Klauzule autonomiczne w umownym stosunku pracy, PiP 2013 nr 9). Można w tym

miejscu stwierdzić, że niektóre ogólne definicje klauzul autonomicznych nie

obejmują umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy (tak J. Stencel:

Zakaz konkurencji w prawie pracy, Warszawa 2001, s. 141-142). Przyjmowano

bowiem, że klauzule te są zależne od stosunku pracy i z jego wygaśnięciem także

wygasają (M. Święcicki: Prawo pracy, Warszawa 1968, s. 185-188). W później

szych wypowiedziach doktryny przeważają zdecydowanie poglądy, które nie

zaliczają tej umowy do treści stosunku pracy. Tak więc twierdzi się, że klauzula

antykonkurencyjna zawierana na okres po ustaniu stosunku pracy ma charakter

cywilnoprawny, między innymi z tego powodu, że zobowiązania z niej wynikające

istnieją między stronami, których nie łączy już stosunek pracy (S. Płażek, A.

Sobczyk: Zakaz działalności konkurencyjnej według kodeksu pracy, Kwartalnik

Prawa Prywatnego1997, z. 1, s. 137). Ponadto przyjmowano również, że umowa o

zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy stanowi instytucję prawa pracy, do

której w sprawach nieuregulowanych kodeksem pracy stosuje się odpowiednie

przepisy kodeksu cywilnego (L. Florek: Ustawa i umowa w prawie pracy, Oficyna a

Wolters Kluwer business 2010, s. 126). Jeszcze inni przyjmowali, że umowa ta ma

charakter mieszany z pogranicza między prawem pracy a prawem cywilnym (K.

Jaśkowski, w: Kodeks Pracy. Komentarz, Tom I, Lex a Wolters Kluwer business

2007, s. 344-345). Twierdzono również, że umowa o zakazie konkurencji nie

uzupełnia umowy o pracę (J. Stencel: op.cit., s. 142) lub nie kształtuje treści

stosunku pracy (M. Lewandowicz-Machnikowska: Klauzula konkurencyjna w

kodeksie pracy, Zakamycze 2004, s. 63). Niezależnie od różnic wyżej

przedstawionych poglądów można jednak stwierdzić, że w żadnym z nich nie

7

przyjmowano, że umowa o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy stanowi

element treści umownego stosunku pracy. Natomiast w przypadku rozstrzygania

problemu przejścia tej umowy na nowego pracodawcę wyrażane były jednoznaczne

poglądy, iż art. 231

k.p. nie ma do niej zastosowania (J. Stencel: op.cit., s. 139, czy

A. Lechman-Filipiak, H. Hajduczenia: Przejście zakładu pracy a umowa o zakazie

konkurencji, PiZS 2014 nr 11, s. 26).

W sprawie charakteru prawnego umowy o zakazie konkurencji po ustaniu

stosunku pracy wypowiadał się również Sąd Najwyższy. W licznych orzeczeniach

przyjmowano, że jest to umowa z pogranicza prawa pracy i prawa cywilnego oraz

dopuszczano możliwość stosowania przepisów kodeksu cywilnego (zob. np. wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 2 września 2009 r., II PK 206/08, LEX nr 523529, z dnia

18 stycznia 2013 r., II PK 153/12, LEX nr 1396408). Sąd Najwyższy także

wielokrotnie stwierdzał, że umowa o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy

jest odrębną umową od umowy o pracę i innych podstaw nawiązania stosunku

pracy (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 23 maja 2013 r., II PK 266/12 oraz z

dnia 23 maja 2014 r., II PK 273/13, LEX nr 1461235), co potwierdzają także

przepisy rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 28 maja 1996 r. w

sprawie zakresu prowadzenia przez pracodawców dokumentacji w sprawach

związanych ze stosunkiem pracy oraz sposobu prowadzenia akt pracowniczych

(Dz.U. Nr 62, poz. 286).

Reasumując można stwierdzić, że zdecydowanie przeważająca część

poglądów doktryny prawa pracy, jak i orzecznictwo Sądu Najwyższego stoją na

stanowisku, iż umowa o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy nie

uzupełnia treści umowy o pracę. Akceptując te poglądy nie jest możliwe przyjęcie,

że do tej umowy znajduje zastosowanie art. 231

k.p. Skutek przejścia z art. 231

k.p.

nie obejmuje bowiem praw i obowiązków wynikających z innych niż stosunek pracy

stosunków prawnych, choćby były z nim związane.

Mając powyższe na uwadze należy również podzielić pogląd, że nie jest

dopuszczalne rozszerzające interpretowanie art. 231

§ 1 k.p. (tak Z. Hajn: Nowa

regulacja przejścia zakładu pracy na innego pracodawcę, PiZS 1996 nr 10, s. 23).

W tej sytuacji można więc jedynie wspomnieć, że racjonalne jest założenie

polegające na tym, że to nowy pracodawca powinien decydować o związaniu

8

przejętego pracownika zakazem konkurencji po ustaniu stosunku pracy. Bowiem

powody jakie zdecydowały o jej zawarciu z poprzednim pracodawcą mogą nie mieć

dla niego żadnego znaczenia.

Z powyższych względów podjęto uchwałę jak w sentencji.