IV KK 29/15

Sygn. akt IV KK 29/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 maja 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Wiesław Kozielewicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Michał Laskowski

SSA del. do SN Mariusz Młoczkowski

Protokolant Danuta Bratkrajc

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Barbary Nowińskiej

w sprawie P. B.

skazanego z art. 242 § 1 kk

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 6 maja 2015 r.,

kasacji, wniesionej przez obrońcę skazanego

od wyroku Sądu Okręgowego w G.

z dnia 11 sierpnia 2014 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w J. z

dnia 1 kwietnia 2014 r.

I. uchyla zaskarżony wyrok i sprawę P. B. przekazuje Sądowi

Okręgowemu w G. do ponownego rozpoznania w postępowaniu

odwoławczym;

II. zasądza od Skarbu Państwa na rzecz adw. R. S. - Kancelaria

Adwokacka kwotę 1 180,80 zł (jeden tysiąc sto osiemdziesiąt

złotych i osiemdziesiąt groszy), w tym 23% podatku VAT, tytułem

wynagrodzenia za sporządzenie i wniesienie kasacji oraz udział w

2

postępowaniu przed Sądem Najwyższym, a także kwotę 585 zł

(pięćset osiemdziesiąt pięć złotych) tytułem zwrotu kosztów

przejazdu na rozprawę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 1 kwietnia 2014 r., uznał P. B. za winnego

tego, że w dniu 15 lipca 2008 r. w J. będąc pozbawionym wolności na mocy wyroku

Sądu Rejonowego w B. z dnia 20 września 2014 r., uwolnił się sam, tj. występku z

art. 242 § 1 k.k. i za to na mocy tegoż przepisu wymierzył mu karę siedmiu

miesięcy pozbawienia wolności oraz zasądził od niego na rzecz Skarbu Państwa

kwotę 148 zł kosztów sądowych oraz opłatę w wysokości 180 zł.

W apelacji od tego wyroku P. B. wniósł o zmianę zaskarżonego orzeczenia

przez wymierzenie mu kary pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej

wykonania.

Po rozpoznaniu tej apelacji Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 11 sierpnia 2014 r.

uznając apelację za oczywiście bezzasadną zaskarżony nią wyrok utrzymał w

mocy.

Od powyższego wyroku Sądu Okręgowego kasację złożył obrońca

skazanego P. B. i zarzucając:

I. rażące naruszenie prawa procesowego, a to art. 451 zd. 2 k.p.k. w

zw. z art. 6 k.p.k. oraz art. 6 ust. 1 i 3 lit. c Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i

Podstawowych Wolności, które to stanowi bezwzględną przyczynę odwoławczą, o

której mowa w art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k., poprzez niepouczenie oskarżonego o

prawie do złożenia wniosku o sprowadzenie go na rozprawę, a w konsekwencji

pozbawienie oskarżonego prawa do obrony poprzez niesprowadzenie go na

rozprawę oraz niewyznaczenie obrońcy z urzędu, mimo iż obecność obrońcy w

sytuacji niesprowadzenia na rozprawę oskarżonego była obowiązkowa;

II. rażące naruszenie prawa procesowego, a to art. 81 § 1 k.p.k. w zw. z

art. 78 § 1 k.p.k. oraz art. 6 k.p.k., a także art. 6 ust. 3 lit. c Konwencji o Ochronie

Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, które to naruszenie miało istotny wpływ

na treść orzeczenia, poprzez odmowę na etapie postępowania przed sądem I

instancji merytorycznego rozpoznania przez właściwy do rozpoznania sprawy

3

dwukrotnie składanego przez oskarżonego wniosku o wyznaczenie obrońcy z

urzędu, w rezultacie czego oskarżony pozbawiony został możliwości obrony przez

obrońcę ustanowionego z urzędu, mimo iż nie posiadał środków wystarczających

do ustanowienia obrońcy z wyboru;

III. rażące naruszenie prawa procesowego, a to art. 78 § 2 k.p.k. oraz

art. 81 § 1 k.p.k. w zw. z art. 6 k.p.k., które to naruszenie miało istotny wpływ na

treść orzeczenia, poprzez zastosowanie przepisów art. 78 § 2 k.p.k. oraz art. 81 § 1

k.p.k. w zakresie jakim zostały uznane przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodne

z art. 78 w związku z art. 42 ust. 2 Konstytucji RP, poprzez udzielenie oskarżonemu

na etapie postępowania przed sądem I instancji błędnego pouczenia, iż na

postanowienie w przedmiocie odmowy wyznaczenia obrońcy z urzędu zażalenie

nie przysługuje, podczas gdy z uwagi na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego

zażalenie to przysługuje, wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz

utrzymanego nim wyroku sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania sądowi I instancji.

W pisemnej odpowiedzi na kasację Prokurator Prokuratury Okręgowej wniósł

o uznanie kasacji za oczywiście bezzasadną i jej oddalenie. Z kolei na rozprawie

kasacyjnej obecny Prokurator Prokuratury Generalny wniósł o uwzględnienie

kasacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja o ile wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego to

zasługuje na uwzględnienie, gdyż oczywiście zasadne są zarzuty kasacyjne ujęte w

pkt II i pkt III.

W realiach sprawy nie jest zasadny zarzut z pkt I kasacji. Odnosząc się do

tego zarzutu należy stwierdzić, iż z treści art. 451 k.p.k. jednoznacznie wynika, że

zasadą jest sprowadzanie pozbawionego wolności oskarżonego na rozprawę

odwoławczą. Jako wyjątek od tej zasady należy traktować możliwość uznania przez

sąd odwoławczy za wystarczającą obecność samego obrońcy. W orzecznictwie

Sądu Najwyższego konsekwentnie też przyjmuje się, że odstąpienie od

sprowadzenia pozbawionego wolności oskarżonego, który o to wnosi, uzasadnione

jest jedynie w tych przypadkach, kiedy w apelacji podnoszone są zagadnienia

stricte prawne. Natomiast wówczas gdy przedmiotem apelacji są kwestie natury

4

faktycznej, np. dotyczące oceny wiarygodności dowodów i ustalenia sprawstwa,

sprowadzenie oskarżonego na rozprawę odwoławczą staje się niezbędne. Łączy

się to z koniecznością zachowania na etapie postępowania odwoławczego prawa

do obrony oraz zasady rzetelnego procesu (art. 6 ust. 1 i 3 lit. c Konwencji o

Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności), a także zapewnienia

realizacji zasady równości stron, skoro w rozprawie odwoławczej z reguły

uczestniczy prokurator. Sąd Najwyższy wielokrotnie prezentował to stanowisko i

zostało ono zaaprobowane przez doktrynę (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia

21 sierpnia 2007 r., II KK 81/07, OSNKW 2008, z. 1, poz. 5, z dnia 5 marca 2008 r.,

V KK 356/07, LEX nr 359269, z dnia 8 maja 2008 r., III KK 520/07, LEX nr 435387,

z dnia 13 maja 2008 r., IV KK 3/08, LEX nr 393941, P. Hofmański, E. Sadzik i K.

Zgryzek: Kodeks postępowania karnego, tom II, Komentarz, Warszawa 2007, s.

761 - 762).

Podkreśla się, że zgodnie z treścią art. 6 k.p.k. oskarżonemu przysługuje

prawo do obrony i to zarówno w sensie formalnym, czyli prawo do korzystania z

pomocy obrońcy, jak i w sensie materialnym. Prawo do obrony materialnej należy

rozumieć jako działalność obrończą samego oskarżonego, który może realizować

swoje prawo w toku całego procesu, we wszystkich jego fazach, a zatem również

przed sądem odwoławczym. Zgodnie z art. 453 § 2 k.p.k. w toku postępowania

odwoławczego strony, a więc również oskarżony, mają prawo do składania

wyjaśnień, oświadczeń oraz wniosków ustnych lub na piśmie. Korzystanie z tych

uprawnień jest zarazem wykonywaniem gwarantowanego oskarżonemu w art. 42

ust. 2 Konstytucji RP, prawa do obrony we wszystkich stadiach postępowania (por.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 2005 r., sygn. III KK 35/05, LEX nr

164348). Jednakże, aby oskarżony, który jest pozbawiony wolności, mógł

realizować swoje prawo do obrony przed sądem odwoławczym, musi zostać

sprowadzony na rozprawę apelacyjną. Inne podejście do tej kwestii oznaczałoby

niczym nieuzasadnione różnicowanie pozycji oskarżonych w postępowaniu

odwoławczym w zależności od tego, czy pozostają oni na wolności, czy też są tej

wolności pozbawieni.

W uzasadnieniu wyroku z dnia 7 maja 2010 r., IV KK 369/09, LEX 583904,

Sąd Najwyższy, wskazał, że we wszystkich przypadkach, gdy przedmiotem zarzutu

5

apelacji są ustalenia faktyczne, pozbawiony wolności oskarżony powinien być

sprowadzony na rozprawę odwoławczą i to bez względu na to, czy w ocenie sądu

odwoławczego obecność oskarżonego na rozprawie może wpłynąć na wynik

kontroli odwoławczej. Podkreślił, że w szeregu publikowanych lub łatwo dostępnych

orzeczeniach, wydanych w podobnych sytuacjach, Sąd Najwyższy zawsze

uznawał, że niesprowadzenie na rozprawę apelacyjną oskarżonego pozbawionego

wolności, mimo jego wniosku i kwestionowania ustaleń faktycznych, stanowi rażące

naruszenie przepisu art. 451 k.p.k. Naruszenie to mogło mieć wpływ na treść

orzeczenia. Nie można bowiem wykluczyć, ze obecność oskarżonego na

rozprawie, złożenie przez niego dodatkowych wyjaśnień, oświadczeń lub wniosków

spowodowałyby, że sąd odwoławczy wydałby inne orzeczenie. W ostatnim okresie

tak rozstrzygnięto m.in. w wyrokach Sądu Najwyższego: z dnia 9 października

2008, II KK 148/08, R-OSNKW 2008, poz. 1857, z dnia 2 marca 2009, IV

KK334/08, R-OSNKW 2009, poz. 570, z dnia 17 czerwca 2009 r., III KK 30/09, R –

OSNKW 2009, poz. 1321, z dnia 2 marca 2011r., IV KK 368/10, R – OSNKW 2011,

poz.600.

W przedmiotowej sprawie, wbrew stanowisku autora kasacji, P. B. został

pouczony o wynikającym z art. 451 k.p.k. prawie do złożenia wniosku o

sprowadzenie go na rozprawę odwoławczą. Sąd Rejonowy pismem z dnia 29 maja

2014 r. zawiadamiając P. B. o przyjęciu apelacji przekazał mu pełne pouczenie o

tym uprawnieniu (por. k. 178). P. B. mimo otrzymania tego pouczenia nie złożył

wniosku o sprowadzenie go na rozprawę odwoławczą. W tej sytuacji jasnym jest że

nie doszło do zaistnienia uchybienia o którym mowa w zarzucie w pkt. I kasacji.

Natomiast, jak wyżej wspomniano, zasadne są zarzuty ujęte w pkt II i pkt III

kasacji.

Trafnie bowiem wskazał Autor kasacji, że Sąd Rejonowy dwukrotnie odmówił

ustanowienia P. B. obrońcy z urzędu oraz wadliwie pouczył go, iż na taką odmowę

nie przysługuje zażalenie. P. B. po wydaniu przez Sąd Rejonowy wyroku z dnia 1

kwietnia 2014 r., w trybie art. 335 k.p.k., złożył wniosek o ustanowienie mu obrońcy

z urzędu dla sporządzenia apelacji, który to wniosek ten Sąd oddalił uznając, że na

tym etapie postępowania Sąd nie ma obowiązku wyznaczania mu takiego obrońcy

(k.168). Natomiast gdy P. B., już po samodzielnym sporządzeniu apelacji, zwrócił

6

się ponownie, tym razem do Sądu Okręgowego o ustanowienie mu takiego

obrońcy, Sąd ten przekazał ów wniosek Sądowi Rejonowemu, a ten zaś powołał się

na swoje wcześniejsze postanowienie w tej kwestii (k. 173 i 181). Samą apelację

własną P. B. uznano później za oczywiście bezzasadną. Obrońcę z urzędu, w

osobie adw. R. S., ustanowiono P. B. dopiero dla sporządzenia i wniesienia kasacji

(k. 225). Prawdą jest również, że odmawiając ustanowienia mu obrońcy

poinformowano P. B., iż na postanowienie w tym przedmiocie zażalenie nie

przysługuje (k. 168), czyniąc to w sytuacji, gdy już od sześciu miesięcy

funkcjonował powołany w kasacji wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8

października 2013 r., sygn. akt K 30/11, Dz. U. z dnia 29 października 2013 r., poz.

1262, uznający brak zażalenia w omawianej tu sytuacji za niezgodny z prawem do

obrony, rzetelnego procesu i prawa do zaskarżania wydanych orzeczeń. W

orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje pogląd, iż do czasu stosownego

uzupełnienia lub zmiany tego unormowania należy, w razie odmowy powołania

obrońcy z urzędu, stosować wprost przywoływane przez Trybunał Konstytucyjny

przepisy Konstytucji RP (por. postanowienia Sądu Najwyższego: dnia 30 grudnia

2013 r., V KZ 75/13, LEX nr 1403912, z dnia 13 marca 2014 r., IV KZ 13/14,

OSNKW 2014, z. 7, poz. 58). Nie respektując konsekwencji wynikających z wyroku

Trybunału Konstytucyjnego, naruszono tym samym konstytucyjne prawo

oskarżonego do odwołania się od orzeczenia wydanego w pierwszej instancji.

Trafnie też autor kasacji podnosi w jej uzasadnieniu iż, cyt. „Po wydaniu

przez Sąd pierwszej instancji wyroku oskarżony P. B. przebywając w Zakładzie

Karnym złożył równocześnie wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku oraz

wniosek o wyznaczenie obrońcy w trybie art. 78 § 1 k.p.k. W dniu 6 maja 2014 r.

sędzia Sądu Rejonowego odmówił ustanowienia oskarżonemu obrońcy z urzędu (k.

168), uzasadniając decyzję tym, iż „wobec faktu, że postępowanie zostało

zakończone sąd nie ma obowiązku na obecnym etapie wyznaczenia skazanego

obrońcy z urzędu celem sporządzenia apelacji”.

Niewątpliwie wydanie przez Sąd Rejonowy nieprawomocnego wyroku nie

powoduje zakończenia postępowania sądowego, zwłaszcza w sytuacji w której

oskarżony złożył wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku, a kolejny wniosek

o wyznaczenie obrońcy z urzędu oskarżony uzasadnił koniecznością sporządzenia

7

apelacji, jednakże nie został rozpoznany - w uzasadnieniu wskazano, że wniosek o

wyznaczenie obrońcy z urzędu został już rozpoznany 6 maja 2014 r.

Oskarżonemu przysługuje prawo do obrony, w tym prawo do korzystania z

pomocy obrońcy na każdym etapie postępowania. Nie sposób zgodzić się z

poglądem, że uprawnienie z art. 78 § 1 k.p.k. wygasa w okresie od wydania

nieprawomocnego wyroku przez sąd pierwszej instancji aż do chwili rozpoznania

sprawy przez sąd odwoławczy. Tym samym, Sąd Rejonowy poprzez brak

merytorycznego rozpoznania wniosku pozbawił oskarżonego możliwości

korzystania z pomocy obrońcy z urzędu, co mogło mieć istotny wpływ na treść

wydanego w sprawie orzeczenia.”

Kierując się przedstawionymi motywami Sąd Najwyższy, na podstawie art.

537 § 2 k.p.k., uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu,

który po przeprowadzeniu postępowania w przedmiocie konwalidacji ujawnionych

uchybień postępowania międzyinstancyjnego, ponownie rozpozna wniesiony

środek odwoławczy.