I CNP 30/14

Sygn. akt I CNP 30/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 maja 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie skargi Ł. S. o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 22 sierpnia 2013 r., sygn. akt V Ca ../13, wydanego w sprawie

z powództwa Ł. S.

przeciwko S. W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 14 maja 2015 r.,

1. oddala skargę;

2. oddala wniosek strony pozwanej o przyznanie kosztów

postępowania wywołanego wniesieniem skargi.

2

UZASADNIENIE

Powód złożył skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

wyroku Sądu Okręgowego z dnia 22 sierpnia 2013 r. Wyrokiem tym oddalono

apelację powoda wniesioną od wyroku Sądu Rejonowego z dnia 23 października

2012 r. Rozstrzygnięcia obu Sądów meriti oparte zostały o następujące ustalenia

faktyczne.

Powód L. S. dochodził od pozwanej zapłaty kwoty 13.566,94 zł z odsetkami

w wysokości 25% na podstawie „Porozumienia z dnia 20 kwietnia 2010 r.”, na mocy

którego pozwana zobowiązała się do bezwarunkowego zapłacenia na rzecz G. J.

50% kwoty, stanowiącej różnicę pomiędzy nakładami G. J. i nakładami S. W., tj.

kwoty 13.566,94 zł (§ 3). W umowie tej przewidziano odsetki kapitałowe w

wysokości 25% (§ 4).

G. J. dokonał cesji należności wynikającej z „Porozumienia z dnia

20 kwietnia 2010 r.” na rzecz L. S., powoda w niniejszej sprawie (cesjonariusza).

Nakazem zapłaty z dnia 1 grudnia 2010 r. zasądzono od pozwanej

dochodzoną należność główną i odsetki kapitałowe w wysokości czterokrotności

stopy kredytu lombardowego (art. 359 § 21

k.c.). Pozwana kwestionowała to

rozstrzygnięcie w sprzeciwie od nakazu zapłaty, wnosząc o jego uchylenie

i oddalenie powództwa.

Analizując treść „Porozumienia” z dnia 20 kwietnia 2010 r. i okoliczności jego

zawarcia, Sąd Rejonowy stwierdził, że nie mogło ono prowadzić do powstania

skutecznego roszczenia o zapłatę po stronie wierzyciela (cedenta) z tej racji,

iż miało ono charakter czynności prawnej abstrakcyjnej. W prawie polskim

obowiązuje ogólna zasada czynności prawnych kauzalnych, zgodnie z którą każde

przysporzenie majątkowe na rzecz innego podmiotu prawa cywilnego wymaga

istnienia typowego celu przysporzenia (causae). W ocenie Sądu Rejonowego,

wspomniane „Porozumienie” jest sprzeczne ponadto z przepisem art. 3531

k.c. oraz

zasadami współżycia społecznego (art. 58 k.c.). Cedent nadal bowiem prowadzi

spółkę z o.o., którą w chwili zawierania porozumienia z pozwaną zobowiązał się

3

zlikwidować, a mimo tego powód (cesjonariusz) nadal dochodzi od pozwanej

zapłaty należności głównej z odsetkami przekraczającymi odsetki maksymalne.

Sąd drugiej instancji oddalił apelację powoda, podzielając ustalenia

faktyczne i oceny prawne Sądu Rejonowego. Uzupełnił wywód tego Sądu

dodatkowymi wyjaśnieniami, że „sprzeczność z zasadami współżycia społecznego

(porozumienia) wynika z nadania zobowiązaniu pozwanej abstrakcyjnego

charakteru”. Sąd Okręgowy dostrzegł możliwość dokonywania nieprzewidzianych

przez prawo czynności prawnych abstrakcyjnych w odniesieniu do czynności

prawnych nazwanych, natomiast w zakresie umów nienazwanych dopuszczalność

zobowiązań abstrakcyjnych musi być oceniana w każdym przypadku

z uwzględnieniem kryterium ważności umów, jakim jest niesprzeczność

z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2 k.c.).

W skardze powoda stwierdzono, że prawomocny wyrok Sądu Okręgowego

jest sprzeczny z art. 3531

§ 1 k.c., narusza także postanowienie art. 58 § 2 k.c.

W skardze zawarto dłuższy wywód prawny o tym, że dopuszczalność kreowania

czynności prawnych (umów) o charakterze abstrakcyjnym odnowi się także do

kategorii tzw. nienazwanych czynności prawnych, a do nich właśnie należało

„Porozumienie” z dnia 20 kwietnia 2010 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W rozpoznawanej sprawie powód (cesjonariusz) wywodzi swoje roszczenia

z „Porozumienia”, które zawarł jego poprzednik prawny (cedent) z dłużniczką

(pozwaną). Zgodnie z tym „Porozumieniem”, dłużniczka zobowiązuje się do

bezwarunkowego zapłacenia na rzecz G. J. (cedenta) 50% kwoty stanowiącej

różnicę między nakładami G. J. a nakładani dłużniczki, tj. kwoty 13.566,94 zł.

Płatność tej kwoty nastąpi w terminie 12 miesięcy (§ 3 ust. 1).

Analiza jurydyczna treści tej umowy wskazuje m.in. na to, kto jest

wierzycielem i dłużnikiem, jaka jest wysokość świadczenia dłużnika, w jaki sposób

ustalono wysokość tego świadczenia. Jednocześnie z ustaleń faktycznych

dokonanych przez Sądy meriti wynika, że między stronami „Porozumienia” doszło

do szczególnego rozliczenia. Polegało ono na tym, że dokonały one „gotówkowych

nakładów na spółkę z o.o.” w odpowiednich kwotach (cedent większej, a pozwana

4

mniejszej), następnie pozwana sprzedała kontrahentowi swoje udziały w tej spółce

za 1 zł. Suma wskazana w „Porozumieniu” stanowi 50% różnicy pomiędzy

„nakładami poniesionymi przez wspólników na spółkę”, której byli wspólnikami.

Strony planowały likwidację niedochodowej spółki bądź ogłoszenie jej upadłości

(§ 3 ust. 2 „Porozumienia”).

W literaturze polskiej de lege lata nie ma zasadniczej zgodności poglądów co

do tego, jaki jest zakres odstępstwa od reguły kauzalności czynności prawnych

obligacyjnych o charakterze przysparzającym. Dyskusję tę zintensyfikowało m.in.

pojawienie się w obrocie prawnym na szerszą skalę papierów wartościowych

(w tym weksli), rozwój niektórych instytucji prawa obligacyjnego (np. przyjęcia

przekazu), a także nieznanej wcześniej w polskiej praktyce gospodarczej tzw.

gwarancji na pierwsze żądania. Bronione jest tradycyjne stanowisko, zgodnie

z którym odstępstwa od reguły kauzalności przysporzeń majątkowych może

dokonywać jedynie sam ustawodawca z pewnymi wyjątkami wynikającymi

z potrzeb międzynarodowego obrotu handlowego (np. właśnie w zakresie umowy

gwarancji „na pierwsze żądania”, która z woli stron może być ukształtowana jako

umowa abstrakcyjna). Wyrażane jest też stanowisko o możliwości kreowania przez

strony abstrakcyjnych czynności prawnych niekauzalnych (umów nienazwanych).

Kiedy indziej dopuszcza się możliwość takiej redukcji w treści umowy zarzutów

materialnoprawnych (niweczących lub odraczających uprawnienie), które mogą

w efekcie prowadzić do wykreowania czynności prawnej o charakterze

abstrakcyjnym lub zbliżonej do takiej czynności. Prezentowane jest też stanowisko

w pewnym sensie kompromisowe, zgodnie z którym istnieje de lege lata możliwość

wyłączenia kauzalności wolą stron umowy, przy założeniu „generalnego

domniemania” kauzalnego charakteru umowy o skutkach obligacyjnych.

Stanowisku takiemu towarzyszy uzasadnienie, że ogólne przepisy (np. art. 3531

k.c.,

art. 58 k.c.) mogą stanowić odpowiednie i wystarczające mechanizmy kontroli

prawnej stosunków abstrakcyjnych w obrocie prawnym.

W uzasadnieniu wyroku z dnia 26 stycznia 2011 r., IV CSK 299/10 (nie publ.)

Sąd Najwyższy rozważał kwestię ważności zobowiązania zaciągniętego przez

dłużnika do dokonania nieodpłatnego przysporzenia na rzecz wierzycieli w razie

braku lub wadliwości causae przysporzenia i wyraził stanowisko, że zasada

5

kauzalności pozostaje ograniczona jedynie do tych czynności prawnych, które de

lege lata ujęte zostały jako czynności nazwane. Możliwość dokonywania kontroli

prawnej abstrakcyjnych czynności nieznanych Sąd Najwyższy – podobnie jak

w piśmiennictwie – dostrzega w przepisach ogólnych dotyczących zobowiązań, tj.

w art. 58 k.c. i art. 3531

k.c.

W tej sytuacji nie sposób twierdzić, że zaskarżony prawomocny wyrok Sądu

Okręgowego z dnia 22 sierpnia 2013 r. został wydany z naruszeniem prawa

w rozumieniu art. 4241

§ 1 k.p.c. Sąd ten w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku

nawiązał do poglądów wyrażonych w piśmiennictwie i judykaturze, umotywował

w sposób poprawny jurydycznie swoje stanowisko (art. 328 § 2 k.p.c.).

W piśmiennictwie polskim istotnie przeważa stanowisko o istnieniu w polskim

porządku prawnym zasady kauzalności (w wersji zasady podstawowej lub

„domniemania” tej zasady). Stanowisko takie wynika także z treści uzasadnienia

przytoczonego wyroku Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2011 r. Chodzi

natomiast o kwestię ewentualnego ograniczenia zasady kauzalności (oczywiście

poza samą gwarancją „na pierwsze żądania” i innymi wersjami tzw. gwarancji

autonomicznej) w odniesieniu do czynności przysparzających obligacyjnych

w świetle zasady autonomii woli stron i potrzeb współczesnego obrotu

gospodarczego. Nie można zatem zasadnie podnosić, że zaskarżony wyrok rażąco

(w sposób ewidentny) naruszył przepisy prawa materialnego wskazane w skardze

(pkt 1 skargi). Co więcej, w § 3 „Porozumienia” skonstruowano zobowiązania

pozwanej „do bezwarunkowego zapłacenia” kwoty pieniężnej na rzecz poprzednika

prawnego powoda, które stanowi powszechnie podawany w literaturze polskiej

przykład niedopuszczalnej czynności prawnej o charakterze abstrakcyjnym

(tzw. abstrakcyjne przyrzeczenie zapłaty; w dodatku wyłączające wszystkie

możliwe zarzuty, tzw. obiektywne i subiektywne). Zobowiązanie takie nie jest,

oczywiście, wekslem własnym (mimo wyraźnej formuły wekslowej), ponieważ nie

zawiera odpowiednich elementów takiego weksla (art. 1 i 103 prawa wekslowego

z 1936 r.). Nie stanowi także jakiejś postaci przyjęcia przelewu w rozumieniu

art.9212

§ 1 k.c.

6

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę (art. 42111

§ 1

k.p.c.) i rozstrzygnął o kosztach postępowania wywołanego wniesieniem skargi

(art. 98 k.p.c., art. 108 § 1 k.p.c.).