III CZP 15/15

Sygn. akt III CZP 15/15

UCHWAŁA

Dnia 13 maja 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Maria Szulc

SSN Dariusz Zawistowski

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z wniosku wierzyciela A. sp. z o.o. z siedzibą w S.

o nadanie klauzuli wykonalności z zaznaczeniem przejścia uprawnień

przeciwko dłużnikowi E. D. na skutek zażalenia wierzyciela od postanowienia Sądu

Rejonowego w K. z dnia 3 września 2014 r., i innym dłużnikom po rozstrzygnięciu w

Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 13 maja 2015 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w K.

postanowieniem z dnia 18 września 2014 r.,

"Czy w świetle art. 788 § 1 k.p.c. za dokument prywatny

z podpisem urzędowo poświadczonym można uznać wyciąg

z dokumentu będącego umową cesji wierzytelności, z podpisami

notarialnie poświadczonymi złożonymi pod wyciągiem w innej dacie

niż zawarcie umowy, oraz czy w takiej sytuacji oświadczenie

notariusza w ramach sporządzenia poświadczenia zgodności wyciągu

z oryginałem umowy o istnieniu na oryginale dokumentu podpisów

notarialnie poświadczonych może zastąpić przedstawienie dokumentu

prywatnego z podpisem urzędowo poświadczonym?"

podjął uchwałę:

1. Urzędowe poświadczenie podpisu na dokumencie

prywatnym (art. 788 § 1 k.p.c.) może być dokonane także w innym

czasie niż czynność prawna, na podstawie której uprawnienie

wierzyciela lub obowiązek dłużnika przeszły po powstaniu tytułu

egzekucyjnego na inną osobę.

2. Dokument zawierający oświadczenie notariusza o istnieniu

podpisów notarialnie poświadczonych na oryginale umowy, na

2

podstawie której uprawnienie wierzyciela lub obowiązek dłużnika

przeszły po powstaniu tytułu egzekucyjnego na inną osobę,

złożone na poświadczeniu zgodności wyciągu z tej umowy z jej

oryginałem, jest dokumentem prywatnym z podpisem urzędowo

poświadczonym w rozumieniu art. 788 § 1 k.p.c.

UZASADNIENIE

Wierzyciel – spółka z ograniczoną odpowiedzialnością „A.” – domagał się

nadania klauzul wykonalności na swoją rzecz, z zaznaczeniem przejścia uprawnień

na podstawie art. 788 k.p.c., tytułom egzekucyjnym wydanym przez Sąd Rejonowy

przeciwko kilkunastu dłużnikom S. w G. Twierdził, że w czasie postępowania

egzekucyjnego pierwotny wierzyciel przeniósł te wierzytelności na rzecz A. I. w L.,

a następnie zostały one przeniesione na spółkę „A.”

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 18 czerwca 2014 r. oddalił wniosek

wierzyciela w sprawie przeciwko dłużnikom B. K. i J. K., podnosząc, że dołączone

do wniosku dokumenty nie odpowiadają wymaganiom przewidzianym w art. 788 § 1

k.p.c. Stwierdził, że dokumentem mającym wykazać przejście uprawnień jest

wyciąg z umowy przelewu wierzytelności z dnia 26 marca 2012 r., zawartej

pomiędzy S. a A. I. w L., oraz wyciąg z umowy z dnia 9 sierpnia 2012 r., zawartej

między A. I. a spółką „A.” Nie przedłożono jednak umów z podpisem urzędowo

poświadczonym, same zaś wyciągi zostały podpisane przez przedstawicieli stron

w obecności notariusza już po zawarciu umów.

Rozpoznając zażalenie wierzyciela, Sąd Okręgowy – po połączeniu do

wspólnego rozpoznania innych spraw, w których oddalono wnioski wierzyciela

3

i złożył on zażalenie – przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia

przytoczone na wstępie zagadnienie prawne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 788 k.p.c., będący podłożem wątpliwości Sądu Okręgowego,

reguluje przypadki zmian podmiotowych występujących w postępowaniu o nadanie

klauzuli wykonalności, stwierdzając, że jeżeli po powstaniu tytułu egzekucyjnego

lub w toku sprawy – przed wydaniem tytułu – uprawnienie lub obowiązek przeszły

na inną osobę, sąd nadaje klauzulę wykonalności na rzecz lub przeciwko tej

osobie, gdy przejście to zostanie wykazane dokumentem urzędowym lub

prywatnym z podpisem urzędowo poświadczonym. Przepis ten należy do dziedziny

prawa procesowego cywilnego, o czym decyduje nie tylko jego miejsce

normatywne (kodeks postępowania cywilnego, część trzecia, dział II), ale przede

wszystkim jego cel, którym jest zapewnienie urzeczywistnienia prawa

podmiotowego skonkretyzowanego w tytule egzekucyjnym oraz otwarcie drogi do

jego wykonania.

Obok funkcji wykonawczej (egzekucyjnej), omawiany przepis spełnia także

istotne funkcje dowodowe. Określa wyraźnie, jakie środki dowodowe – jakie

dokumenty i o jakich cechach – mogą stanowić postawę ustalenia przez sąd,

że doszło do sukcesji prawa lub obowiązku określonego w tytule egzekucyjnym,

pozwalającej na nadanie klauzuli na rzecz lub przeciwko innej osobie niż określona

w tytule. Ze względu na przedmiot regulacji oraz znaczenie sukcesji praw lub

obowiązków dla biegu egzekucji, ale także w celu wzmożenia ochrony praw

prywatnych w postępowaniu egzekucyjnym, ustawodawca ustanowił w tym

wypadku podwyższone wymagania dowodowe. Uczynił to drogą swoistej

reglamentacji dowodowej, dokonując odstępstwa od dominującej w postępowaniu

cywilnym zasady swobodnej oceny dowodów na rzecz formalnych (legalnych) reguł

dowodzenia, które oznaczają, że sąd może stosować tylko określone przez

prawodawcę środki dowodowe i oceniać ich moc na podstawie ściśle oznaczonych

kryteriów. Inaczej mówiąc, prawodawca imperatywnie określił, jakie środki mają

znaczenie dowodu w danym wypadku, jakie wywołują skutki i jaka jest ich moc.

4

Pierwiastki legalnej oceny dowodów nie są obce prawu procesowemu

cywilnemu, a także innym działom prawa publicznego; ustawodawca wprowadza je

w sytuacjach, w których w celu zwiększenia bezpieczeństwa oraz pewności obrotu

prawnego (stanu prawnego) wymaga podwyższonej rzetelności dowodu,

ograniczając tym samym swobodę stron oraz organu procesowego (np. art. 34

zdanie drugie, art. 68, 485, 493 § 3, art. 786, 7871

, 8672

§ 4, art. 968 § 2, art. 977,

1030, 1034, 106422

i 1138 k.p.c. oraz art. 31 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r.

o księgach wieczystych i hipotece, jedn. tekst: Dz. U. z 2013 r., poz. 707 ze zm. lub

art. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. - Prawo o aktach stanu cywilnego, Dz. U.

z 2014 r., poz. 1741 ze zm.). Ograniczenie swobody sądu oczywiście nie oznacza,

że dowody „narzucone” przez ustawodawcę nie podlegają ocenie sądu pod kątem

ich autentyczności, wiarogodności oraz przydatności dla rozstrzygnięcia sprawy.

Przepisowi art. 788 k.p.c. nie można zatem – co się niekiedy czyni – przyda-

wać cech normy prawa materialnego i odnajdywać w nim wymagań ustanowionych

dla czynności prawnych (oświadczeń woli). Jak wskazano, przepis ma charakter

procesowy; stosując go, strona ma za pomocą określonych dowodów wykazać

przed sądem zmianę podmiotową powstałą w wyniku przejścia praw lub

obowiązków, samo zaś przejście następuje na podstawie przepisów prawa

materialnego, właściwych dla danej czynności, i wywołuje przewidziane w nich

skutki. Z tych względów przypisywanie przepisowi art. 788 k.p.c. charakteru normy

przewidującej dodatkowe wymagania dla samej formy czynności prawnej

(ad probationem lub ad eventum) jest bezzasadne, w żadnym aspekcie bowiem nie

ingeruje on w przepisy prawa prywatnego, w szczególności w art. 73 i nast. k.c., ani

ich nie modyfikuje. Czysto procesowy (dowodowy) charakter art. 788 k.p.c.

uzasadnia więc wniosek, że podstawę nadania „przenośnej” klauzuli wykonalności

może stanowić zarówno – określony w tym przepisie – dokument utrwalający

zdarzenie prawne, które spowodowało przejście praw lub obowiązków

stwierdzonych w tytule egzekucyjnym (np. zawierający treść oświadczeń woli

powodujących sukcesję), jak i dokument relacyjny, tylko stwierdzający istnienie

tego zdarzenia oraz jego skutki (zawierający oświadczenie wiedzy). Badanie przez

sąd dokumentu dotyczy zatem wyłącznie jego warstwy formalnej oraz weryfikacji,

czy dowodzi on zmiany podmiotowej w zobowiązaniu, nie może natomiast

5

obejmować merytorycznej kontroli istnienia i zakresu samego zobowiązania

(roszczenia); instrumentem tej kontroli jest powództwo opozycyjne (art. 840 § 1 pkt

1 k.p.c.).

W tej sytuacji, skoro art. 788 § 1 k.p.c. nie ogranicza rodzaju dokumentów,

które mogą stanowić podstawę nadania klauzuli wykonalności, wymagając jedynie

ich kwalifikowanej formy (urzędowe poświadczenie podpisu), to jest oczywiste,

że dotyczy również dokumentu zawierającego oświadczenie notariusza o istnieniu

podpisów notarialnie poświadczonych na oryginale umowy, na podstawie której

doszło do sukcesji, złożone na poświadczeniu zgodności wyciągu z tej umowy z jej

oryginałem. W takim wypadku notariusz poświadcza wyłącznie zgodność odpisu

dokumentu z jego oryginałem, obejmując potwierdzeniem to, że na dokumencie

figurują podpisy już wcześniej notarialnie poświadczone. Jest także jasne,

że – ogólnie rzecz ujmując – dokumentem tym może być również wyciąg z umowy,

a więc i wyciąg umowy cesji wierzytelności. W świetle dokonanych rozważań

trudno także znaleźć przekonujące argumenty przeciw tezie, że dokument mający

stanowić podstawę nadania „przenośnej” klauzuli wykonalności może być

zaopatrzony w podpisy poświadczone notarialnie już po dokonaniu stwierdzonej

w nim czynności. Cele i funkcje art. 788 k.p.c. i w tym wypadku nie doznają

żadnego uszczerbku.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy uznał, że urzędowe poświadczenie

podpisu na dokumencie prywatnym może być dokonane także w innym czasie niż

czynność prawna, na podstawie której uprawnienie wierzyciela lub obowiązek

dłużnika przeszły po powstaniu tytułu egzekucyjnego na inną osobę, a dokument

zawierający oświadczenie notariusza o istnieniu podpisów notarialnie

poświadczonych na oryginale umowy, na podstawie której uprawnienie wierzyciela

lub obowiązek dłużnika przeszły po powstaniu tytułu egzekucyjnego na inną osobę,

złożone na poświadczeniu zgodności wyciągu z tej umowy z jej oryginałem, jest

w rozumieniu omawianego przepisu dokumentem prywatnym z podpisem

urzędowo poświadczonym. Zajęte stanowisko zbiega się z zaznaczającą się

w orzecznictwie Sądu Najwyższego tendencją do elastycznego i pragmatycznego

traktowania wymagań formalnych stawianych przez art. 788 k.p.c. (por. uchwała

z dnia 21 grudnia 2010 r., III CZP 98/10, OSNC 2011, nr 9, poz. 92). Podobną

6

tendencję można dostrzec przy wykładni art. 31 ustawy o księgach wieczystych

i hipotece (por. postanowienie z dnia 16 maja 2013 r., IV CSK 637/12, nie publ.).

W konsekwencji Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.