I CSK 472/14

Sygn. akt I CSK 472/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 maja 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z powództwa W. G., M. K.

i L.D.

przeciwko Skarbowi Państwa - Staroście S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 20 maja 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 9 stycznia 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną; zasądza od pozwanego Skarbu

Państwa - Starosty S. z tytułu kosztów

postępowania kasacyjnego na rzecz:

- powoda W. G. kwotę 1817 (jeden tysiąc

osiemset siedemnaście) zł;

- powódki M. K. kwotę 2717 (dwa tysiące

siedemset siedemnaście) zł;

- powódki L. D. kwotę 1800 (jeden tysiąc osiemset) zł.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 6 listopada 2012 r. Sąd Okręgowy w T. uwzględniając w

zasadniczej części rozpoznane powództwo o naprawienie szkody z tytułu przejętej

nieruchomości, po ustaleniu, że wartość tej nieruchomości zamyka się kwotą

423.470 zł, zasądził od pozwanego Skarbu Państwa – Starosty S. w S. na rzecz

powodów W. G., M. K. i L. D. jako spadkobierców byłego właściciela tej

nieruchomości A. G. stosowne do ich udziałów w spadku odpowiednie kwoty

pieniężne.

Sąd Okręgowy ustalił m.in., że decyzją Urzędu Wojewódzkiego w L. z dnia

24 marca 1939 r. dziadek powodów K. G. i ich ojciec A. G. zostali wywłaszczeni z

dwóch parcel gruntowych o numerach geodezyjnych – 3204/1 (9.818 m2

) i 3204/2

(1.375 m2

) na rzecz Okręgowego Zakładu Energetycznego w T. w celu budowy

elektrowni w N. Na mocy tej decyzji właścicielom przyznano odszkodowanie w

kwocie 3092 zł, które – ze względu na wniesienie odwołania - złożono w depozycie

sądowym. Wobec wybuchu drugiej wojny światowej postępowanie odwoławcze nie

zostało zakończone, stąd też i odszkodowanie nie zostało wypłacone. W latach 60-

tych XX w. kontynuowano postępowanie administracyjne w związku

wywłaszczeniem i w jego następstwie A. G. jako wyłącznie uprawnionemu

przyznano i wypłacono odszkodowanie za działkę nr 3204/2 (1.375 m2

), natomiast

odmówiono mu odszkodowania za działkę nr 3204/1 (9.818 m2

). Decyzją Ministra

Infrastruktury z 25 lutego 2010 r., nr […], stwierdzono nieważność decyzji Komisji

Odwoławczej z dnia 11 grudnia 1964 r. i poprzedzającej ją decyzji Prezydium

Wojewódzkiej Rady Narodowej – Urząd Spraw Wewnętrznych w R. z dnia 2 lipca

1964 r. w części dotyczącej działki nr 3204/1, jako rażąco naruszającej art. 46 ust.

2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania

nieruchomości.

Powołując się na wskazaną decyzję nadzorczą z 2010 r., powodowie

w rozpatrywanej sprawie wystąpili przeciwko Skarbowi Państwa z pozwem

o zapłatę odszkodowania. Sąd Okręgowy wychodząc z założenia, że stwierdzenie

3

nieważności decyzji o odmowie odszkodowania nastąpiło po dniu 1 września

2004 r., tj. po uchyleniu art. 160 k.p.a., który przewidywał administracyjny tryb

zaspakajania żądań odszkodowawczych, uznał dopuszczalność drogi sądowej co

do dochodzenia przedmiotowych roszczeń odszkodowawczych. Podkreślił przy tym,

że wniosek strony pozwanej o odrzucenie pozwu został wcześniej prawomocnie

oddalony. W konsekwencji powództwo uwzględnił, wskazując jako podstawę

rozstrzygnięcia art. 4171

§ 2 k.c.

W wyniku apelacji strony pozwanej Sąd Apelacyjny zaskarżonym wyrokiem z

dnia 9 stycznia 2014 r. zmienił częściowo wyrok Sądu pierwszej instancji przez

obniżenie zasądzonej na rzecz powoda W. G. kwoty 195.269 zł do kwoty 185.269

zł i oddalenie powództwa co do kwoty 10.000 zł. Jednocześnie oddalił apelację

dalej idącą.

Stwierdził przede wszystkim, że decyzja nadzorcza Ministra Infrastruktury

z 2010 r. dla rozstrzygnięcia sprawy stanowiła prejudykat i zarazem była wyrazem

przeprowadzenia przewidzianego w art. 4171

§ 2 k.c. właściwego postępowania

w celu stwierdzenia niezgodności ostatecznej decyzji z prawem. Według Sądu

Apelacyjnego, powodowie wykazali też pozostałe wymagane przesłanki

odpowiedzialności strony pozwanej, a zatem związek przyczynowy między

wydaniem wadliwej ostatecznej decyzji administracyjnej a szkodą, a także

i wysokość szkody (w drodze opinii biegłego sądowego).

W skardze kasacyjnej opartej jedynie na pierwszej podstawie kasacyjnej (art.

3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.) strona pozwana zarzuciła naruszenie art. 4171

§ 2 k.c. i art.

160 k.p.a. w związku z art. 5 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy –

Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw przez ich niewłaściwe zastosowanie,

art. 4171

§ 2 w związku z art. 361 § 1 i 2 k.c. przez ich niewłaściwe zastosowanie,

art. 4171

§ 2 w związku z art. 361 § 1 i 2 k.c. oraz art. 46 ust. 2 ustawy z dnia

12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości w związku

z art. 39 ust. 1 dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu

nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych przez

ich niewłaściwe zastosowanie, a także art. 363 § 2 k.c. w związku z art. 46 ust. 1 i 2

ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości

4

i w związku z art. 27-32 dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu

i przekazywaniu nieruchomości (…) oraz przepisem § 2 i nast. rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1952 r. w sprawie ustalenia norm

szacunkowych dla nieruchomości nabywanych w celu realizacji narodowych planów

gospodarczych przez ich niewłaściwe zastosowanie, art. 363 § 2 k.c. w związku

z art. 46 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie

wywłaszczania nieruchomości w związku z art. 40 ust. 1 dekretu z dnia 26 kwietnia

1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji

narodowych planów gospodarczych również przez ich niewłaściwe zastosowanie.

W konkluzji skargi kasacyjnej wniosła o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego

w zaskarżonej części (tj. w zakresie zasądzającym na rzecz powoda kwotę

185.269 zł oraz oddalającym dalej idącą apelację) i uwzględnienie apelacji przez

zmianę wyroku Sądu Okręgowego i oddalenie powództwa w całości ewentualnie

o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części i przekazanie sprawy

temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Z utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika, że w razie

niepowołania się lub nieskutecznego powołania się przez skarżącego na

ewentualne uchybienia związane z drugą z podstaw kasacyjnych (art. 3983

§ 1 pkt

2 k.p.c.), a taka właśnie sytuacja ma miejsce w rozpatrywanym wypadku, dla

dokonywanej przez Sąd Najwyższy oceny trafności zarzutów naruszenia prawa

materialnego (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.) miarodajne są ustalenia faktyczne będące

podstawą wydania zaskarżonego wyroku. To założenie stanowi zatem punkt

wyjścia do dalszych rozważań Sądu Najwyższego.

W skardze kasacyjnej zarzucono wiele wzajemnie ze sobą powiązanych

przepisów prawa materialnego, niemniej jednak ich bliższa analiza prowadzi do

wniosku, że można je z powodzeniem sprowadzić do dwóch zasadniczych kwestii.

Po pierwsze, że rozpatrzenie i uwzględnienie powództwa na podstawie prawnej

w postaci art. 4171

§ 2 k.c. było niewłaściwe, gdyż w rozpatrywanej sprawie

5

zastosowanie miał art. 160 k.p.a. Wprawdzie artykuł ten z dniem 1 września 2004 r.

został uchylony, niemniej jednak na podstawie art. 5 ustawy z dnia 17 czerwca

2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U.

Nr 162, poz. 1692; dalej: u.z.k.c.) stosuje się go do zdarzeń i stanów prawnych

powstałych przed dniem wejścia w życie powyższej ustawy. Po drugie zaś,

że przyznanie i ustalenie wysokości odszkodowania z uwzględnieniem art. 361 § 1

i 2 oraz art. 363 § 2 k.c. również było niewłaściwe, ponieważ należało w tym

względzie zastosować stosownie do stanu faktycznego sprawy odpowiednie

przepisy ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania

nieruchomości (Dz. U. Nr 17, poz. 70 ze zm.).

Ustosunkowując się syntetycznie do pierwszej z tych kwestii, należy na

wstępie oczywiście podzielić co do zasady pogląd strony pozwanej, zgodny zresztą

z uchwałą pełnego składu Sądu Najwyższego z dnia 31 marca 2011 r., III CZP

112/10 (OSNC 2011, nr 7-8, nr 75), że stosownie do art. 5 u.z.k.c., do roszczeń

o naprawienie szkody wyrządzonej ostateczną decyzją administracyjną wydaną

przed dniem 1 września 2004 r., której nieważność lub wydanie z naruszeniem art.

156 § 1 k.p.a. stwierdzono po tym dniu, ma zastosowanie art. 160 k.p.a., z tym

jednak zastrzeżeniem, czego skarżąca nie zaznaczyła w swoich zarzutach,

iż chodzi tu jedynie o przepisy § 1, 2, 3 i 6 art. 160 k.p.a. W związku z pominięciem

przepisów § 4 i 5 art. 160 k.p.a. de lege lata nie ma zastosowania przewidziane

w tych przepisach wyłączenie unormowania uzależniającego dochodzenie

odszkodowania na drodze sądowej od uprzedniego wyczerpania trybu

administracyjnego. Oznacza to m.in., że o zastosowaniu art. 160 k.p.a. w zakresie

odnoszącym się do terminu przedawnienia dochodzenia odszkodowania rozstrzyga

chwila wydania ostatecznej decyzji, będącej źródłem szkody (a zatem nie decyzji

nadzorczej). Innymi słowy, artykuł ten ma zastosowanie wtedy, gdy ostateczna,

wadliwa decyzja administracyjna zapadła przed dniem 1 września 2004 r. (nie jest

istotne, kiedy zapadła decyzja nadzorcza). Dlatego też przedawnienie roszczenia

odszkodowawczego z tytułu czynów niedozwolonych w związku z wydaniem

wadliwej (naruszającej art. 156 § 1 k.p.a.), ostatecznej decyzji administracyjnej,

jeżeli ta zapadła przed dniem 1 września 2004 r., a decyzja nadzorcza zapadła po

tym terminie - rozpoczyna swój bieg z chwilą, gdy ta druga decyzja uzyska przymiot

6

ostatecznej. Trzeba podkreślić, że w rozpatrywanej skardze kasacyjnej trafnie

zaniechano zgłoszenia zarzutu naruszenia art. 160 § 6 k.p.a. Godzi się też

zaznaczyć, że od dnia 1 września 2004 r. odszkodowania za szkodę wyrządzoną

nieważną decyzją administracyjną, wydaną przed tym dniem, można dochodzić

wyłącznie przed sądami powszechnymi.

Przechodząc natomiast do kwestii zasadniczej, a więc zarzutu, że Sąd

drugiej instancji rozstrzygnął o zasadności powództwa na podstawie art. 4171

§ 2

k.c., a nie art. 160 k.p.a., należy stwierdzić, iż w ustalonych okolicznościach

faktycznych sprawy (a poczynione ustalenia faktyczne wiążą Sąd Najwyższy – art.

39813

§ 2 k.p.c.) uchybienie to nie miało znaczenia, gdyż powodowie domagali się

odszkodowania za niezgodne z prawem działanie władzy publicznej (z tytułu

wadliwej ostatecznej decyzji administracyjnej) tylko w zakresie rzeczywistej szkody,

a poza tym, co nader istotne, władza publiczna zarówno na gruncie art. 160 (§ 1

i 2) k.p.a., jak i art. 4171

§ 2 k.c. odpowiada za tzw. bezprawie administracyjne.

Tym samym w rozważanym aspekcie stanowisko Sąd drugiej instancji mimo

błędnego uzasadnienia ostatecznie odpowiada prawu (art. 39814

in fine k.p.c.).

Natomiast odnośnie do drugiego zasadniczego zarzutu (pojmowanego

w sposób generalny), że przyznanie i wyliczenie wysokości odszkodowania

z uwzględnieniem art. 361 § 1 i 2 oraz art. 363 § 2 k.c. było niewłaściwe, gdyż

należało w tym względzie zastosować regulację zawartą w ustawie z dnia 12 marca

1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, to należy przede

wszystkim zwrócić uwagę na art. 316 § 1 k.p.c., zgodnie z którym, po zamknięciu

rozprawy sąd wydaje wyrok, biorąc za podstawę stan rzeczy istniejący w chwili

zamknięcia rozprawy. Ze wskazaną zasadą koresponduje art. 363 § 2 k.c., według

którego, jeżeli naprawienie szkody ma nastąpić w pieniądzu, wysokość

odszkodowania powinna być ustalona według cen z daty ustalenia odszkodowania,

chyba że szczególne okoliczności wymagają przyjęcia za podstawę cen

istniejących w innej chwili. Trafnie więc w wyroku z dnia 12 grudnia 2013 r., V CSK

81/13 (niepublik.) Sąd Najwyższy podkreślił, że dla ustalenia wysokości

odszkodowania należnego poszkodowanemu przyjmuje się stan majątku

poszkodowanego (składników jego majątku) w chwili wyrządzenia szkody,

7

natomiast miarodajne pozostają ceny w chwili ustalania odszkodowania.

W odniesieniu do decyzji administracyjnych wyrządzających szkodę (tzw. decyzji

wadliwych powodujących m.in. utratę prawa własności lub innego prawa) chodzi

o stan nieruchomości istniejący w chwili wydania wadliwej decyzji, stanowiącej

źródło powstania szkody. Stan taki obejmuje nie tylko parametry fizyczne lub

geodezyjne danej nieruchomości (np. jej powierzchnię, infrastrukturę), lecz także

samo jej funkcjonalne przeznaczenie społeczno-gospodarcze.

W art. 363 § 2 k.c. wprawdzie mowa jest o możliwości odstępstwa od

przytoczonej reguły ustalania rozmiaru odszkodowania („chyba że szczególne

okoliczności wymagają przyjęcia za podstawę cen istniejących w innej chwili”),

jednakże pozwany Skarb Państwa nawet nie podjął w skardze kasacyjnej próby

wykazania, że okoliczności faktyczne sprawy są szczególne w rozumieniu tego

przepisu i wymagają modyfikacji tej reguły.

Jeżeli jednocześnie nie sposób znaleźć najmniejszych podstaw do przyjęcia

zapatrywania strony pozwanej, że w wyniku zaskarżonego wyroku zostały

naruszone przepisy art. 361 § 1 i 2 k.c., to należy dojść do wniosku, iż skarga

kasacyjna okazała się bezzasadna i jako taka podlegała oddaleniu (art. 39814

k.p.c.).

Tylko gwoli porządku można dodać, że zgodnie z art. 361 k.c., zobowiązany

do odszkodowania ponosi odpowiedzialność tylko za normalne następstwa

działania lub zaniechania, z którego szkoda wynikła (§ 1). W powyższych

granicach, w braku odmiennego przepisu ustawy lub postanowienia umowy,

naprawienie szkody obejmuje straty, które poszkodowany poniósł, oraz korzyści,

które mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono (§ 2).

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1

w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.

8