III CSK 357/14

Sygn. akt III CSK 357/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 czerwca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner

SSN Marta Romańska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa J. W.

przeciwko P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 18 czerwca 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 11 marca 2014 r.,

1) odrzuca skargę kasacyjną w części dotyczącej

rozstrzygnięcia w pkt 1 II i w pkt 2 częściowo oddalającego

powództwo oraz apelację powódki od wyroku Sądu Okręgowego

w K. z dnia 7 sierpnia 2013 r.;

2) uchyla zaskarżony wyrok w pozostałym zakresie i sprawę

przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania,

pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powódka – J. W. wniosła o zasądzenie od P. kwoty 763.260 zł z odsetkami

ustawowymi od 1 marca 2011 r., jako wynagrodzenia za bezumowne korzystanie w

okresie od 11 lutego 2001 r. do 11 lutego 2011 r. z jej nieruchomości położonej w

K., obręb 15, składającej się z działek nr 19/1, 19/2, 26/1, 26/2 i 26/3, dla której

Sąd Rejonowy w K. prowadzi księgę wieczystą nr […].

Pozwany – P. działający przez Okręgowy Zarząd […] wniósł o oddalenie

powództwa i zarzucił, że nie ma legitymacji biernej w sprawie oraz że zajął sporną

nieruchomość na podstawie decyzji lokalizacyjnych wydanych przez Naczelnika

Dzielnicy K., co oznacza, że korzystał z niej w dobrej wierze. Na tej nieruchomości

zostały urządzone dwa pracownicze ogrody działkowe „W.” i „K.”, przy czym działki

nr 19/1, 26/2 i 26/3 pozostają poza ich terenem.

Wyrokiem z 7 sierpnia 2013 r. Sąd Okręgowy w K. zasądził od pozwanego na

rzecz powódki kwotę 152.254 zł z ustawowymi odsetkami od 1 marca 2011 r. i

oddalił powództwo w pozostałej części.

Sąd Okręgowy za bezsporne uznał, że powódka jest właścicielką

nieruchomości, której dotyczy żądanie pozwu. Nieruchomość ta należała niegdyś

do W. P. i L. P. i została wywłaszczone decyzją Naczelnika Dzielnicy K. z 4

września 1978 r. na wniosek Dyrekcji Rozbudowy Miasta K. na cel realizacji parku

wypoczynkowego […]. Powódka jest następcą prawnym byłych właścicieli, którzy

17 lutego 1991 r. wystąpili o stwierdzenie nieważności decyzji Naczelnika Dzielnicy

K. z 4 września 1978 r.

Decyzją z 7 czerwca 1994 r. Wojewoda […] odmówił stwierdzenia

nieważności tej decyzji. Decyzją z 9 lutego 1996 r. Minister Gospodarki

Przestrzennej i Budownictwa uchylił decyzję Wojewody z 7 czerwca 1994 r. i

przekazał sprawę temu organowi do ponownego rozpoznania. Decyzją z 16

kwietnia 1996 r. Wojewoda ponownie odmówił stwierdzenia nieważności decyzji

Naczelnika Dzielnicy K. z 4 września 1978 r. Decyzją z 22 czerwca 1998 r. Prezes

Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast uchylił decyzję Wojewody z 16 kwietnia

3

1996 r. i umorzył postępowanie przed tym organem. Decyzją z 28 sierpnia 1998 r.

Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast uchylił swoją decyzję z 22 czerwca

1998 r., a decyzją z 13 lipca 2000 r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody […]

z 16 kwietnia 1996 r. Wyrokiem z 14 maja 2002 r. Naczelny Sąd Administracyjny

uchylił decyzję Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast z 13 lipca 2000 r.

oraz decyzję Wojewody z 16 kwietnia 1996 r.

Decyzją z 16 kwietnia 2003 r. Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju

Miast utrzymał w mocy decyzję Wojewody […] z 21 lutego 2003 r., którą Wojewoda

stwierdził nieważność decyzji Naczelnika Dzielnicy K. z 4 września 1978 r. w części

dotyczącej nieruchomości będącej przedmiotem postępowania. Prawomocnym

wyrokiem z 30 czerwca 2005 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę P.

na tę decyzję.

Rodzinne Ogrody Działkowe „W.” i „K.” są ogrodami stałymi zarejestrowa-

nymi w rejestrze prowadzonym przez Krajową Radę Polskiego Związku

Działkowców. Przed Sądem Rejonowym w K. toczy się postępowanie przeciwko

pozwanemu w niniejszej sprawie i osobom fizycznym korzystającym z działek o

wydanie nieruchomości. Związek otrzymał odpis tego pozwu 7 lipca 2009 r. i w

odpowiedzi podniósł zarzut zatrzymania nieruchomości. Postanowieniem z 23 lipca

2013 r. postępowanie w tej sprawie zostało zawieszone wobec śmierci jednego z

pozwanych.

Sąd Okręgowy ustalił, że w latach 70-tych ubiegłego wieku w rejonie ul. R. w

K. powstał kompleks pracowniczych ogrodów działkowych. Pozwany zajął tę

nieruchomość w oparciu o szczegółowe decyzje lokalizacyjne wydane przez

Naczelnika Dzielnicy K. w 1979 r. i korzysta z całej tej nieruchomości w związku z

urządzeniem na niej Rodzinnych Ogrodów Działkowych „W.” i „K”. Działki nr 19/1 i

19/2 tworzą zwarty kompleks o nieregularnym kształcie. Są porośnięte roślinnością,

a na ich terenie znajdują się zagospodarowania związane z Rodzinnym Ogrodem

Działkowym „W”. Działka nr 19/2 jest częściowo utwardzona i użytkowana jako

droga dojazdowa. Działki nr 26/1, 26/2 i 26/3 stanowią również zwartą całość o

nieregularnym kształcie, są porośnięte roślinnością. Na ich terenie znajdują się

zagospodarowania związane z Rodzinnym Ogrodem Działkowym „K”. Działka nr

4

26/2 jest utwardzona i użytkowana jako wewnętrzna droga dojazdowa. Prawidłowe

korzystanie z ogrodów wymaga dojazdu do nich, a zatem pozwana korzysta z całej

nieruchomości powódki, także z tej jej części, która jest zajęta pod drogę

dojazdową pomiędzy ogrodami „K.” i „W”.

Zgodnie z miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego obszaru

„P.”, uchwalonym 25 maja 2011 r., działki nr 19/1, 19/2, 26/1, 26/3 położone są na

terenach zieleni urządzonej i z takim podstawowym przeznaczeniem, a działka nr

26/2 na obszarze tras komunikacyjnych. Jest prawdopodobne uzyskanie

warunków zabudowy dla nieruchomości, której dotyczy żądanie pozwu wobec

zabudowy willowej istniejącej po prawej stronie tego kompleksu działek.

Wysokość wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości,

której dotyczy żądanie pozwu w okresie od 11 lutego 2001 r. do 11 lutego 2011 r.

wynosi 763.260 zł.

Sąd Okręgowy przyjął, że powódka ma legitymację czynną do dochodzenia

roszczenia, a pozwany jest legitymowany biernie w niniejszej sprawie

jako posiadacz samoistny nieruchomości (art. 224 ust. 2 i art. 225 w zw. z art. 230

k.c.), niezależnie od tego, że oddał grunty do użytkowania osobom fizycznym.

W okresie objętym żądaniem pozwu pozwany był użytkownikiem nieruchomości

i władał nią w całości, a posiadania tego nie utracił przez to, że oddał

jej część działkowcom (art. 337 k.c.). W ocenie Sądu Okręgowego pozwany był

posiadaczem nieruchomości w dobrej wierze do chwili, kiedy dowiedział się

o wytoczeniu przeciwko niemu powództwa o wydanie rzeczy, tj. do 7 lipca 2009 r.

Do przekazania mu nieruchomości doszło na mocy decyzji z 1979 r., co utwierdzało

go w przekonaniu o rzeczywistych uprawnieniach do nieruchomości i w tych

okolicznościach jego przekonanie było usprawiedliwione. Stwierdzenie nieważności

decyzji wywłaszczeniowej z 1978 r. nie pozbawiło pozwanego dobrej wiary

w posiadaniu nieruchomości. Jako posiadacz w dobrej wierze do 7 lipca 2009 r.

nie jest on obowiązany do wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy za okres od

11 lutego 2001 r. do 7 lipca 2009 r. i w tej części powództwo uległo oddaleniu,

a zasadnie dotyczyło ono okresu od 8 lipca 2009 r. do 11 lutego 2011 r.

Zobowiązany do wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości ma

5

obowiązek świadczyć jej właścicielowi taką kwotę, jaką musiałby zapłacić, gdyby

jego posiadanie opierało się na prawie. Za czas od 8 lipca 2009 r. do 11 lutego

2011 r. powódce należy się wynagrodzenie w kwocie 152.254 zł.

Zarzut zatrzymania (art. 461 k.c.) mógł być przez pozwanego podniesiony

w sprawie o wydanie nieruchomości, nie zaś o zapłatę za korzystanie z niej.

Podstawą orzeczenia o odsetkach od zasądzonego świadczenia był art. 481

§ 1 i 2 i art. 359 k.c. Pozwany opóźnia się z zapłatą świadczenia pieniężnego, do

spełnienia którego powódka wezwała go pismem z 11 lutego 2011 r., wyznaczając

termin 14 dni od daty jego doręczenia (art. 455 k.c.).

Wyrokiem z 11 marca 2014 r. Sąd Apelacyjny w wyniku częściowego

uwzględnienia apelacji powódki, zmienił zaskarżony nią wyrok Sądu Okręgowego w

ten sposób, że zasądził od pozwanej na jej rzecz kwotę 442.613 zł z ustawowymi

odsetkami od 1 marca 2011 r. i oddalił jej apelację w pozostałej części, a w całości

oddalił apelację pozwanego i stosownie orzekł o kosztach postępowania.

Sąd Apelacyjny w większości zaakceptował ustalenia Sądu Okręgowego

i przyjął je za własne. Zdaniem tego Sądu, w sprawie o zapłatę wynagrodzenia za

bezumowne korzystanie z nieruchomości nie zachodzi współuczestnictwo

konieczne po stronie pozwanej pomiędzy posiadaczem samoistnym i posiadaczami

od niego zależnymi.

Sąd Apelacyjny podzielił pogląd Sądu Okręgowego, że pozwany aktualnie

nie ma tytułu prawnego do zajmowanych nieruchomości. Stwierdził ponadto,

że „szczegółowe decyzje lokalizacyjne” wydane przez Naczelnika Dzielnicy K. nie

były decyzjami administracyjnymi w rozumieniu ówcześnie obowiązujących

przepisów. Nie ma w nich rozstrzygnięć o lokalizacji przydzielanych działek, a

stanowiły one co najwyżej projekt sposobu ich reglamentacji. Poszczególne zakłady

pracy otrzymywały tylko promesę przydzielenia ich pracownikom określonej ilości

działek w ogrodach, które zostaną utworzone. Były to zatem wyłącznie pisma o

charakterze informacyjnym.

Powódka ujawniła swoje prawa do nieruchomości w księdze wieczystej,

a pozwany nie może przedstawić jej żadnego skutecznego prawa do władania

nieruchomością, chociaż jest jej posiadaczem samoistnym. Pozwany sprawuje

6

władztwo nie tylko nad tzw. częściami wspólnymi, ale i poszczególnymi działkami

przydzielonymi do użytkowania przez osoby fizyczne, ale - wbrew odmiennemu

stanowisku Sądu Okręgowego - nie włada gruntem w obrębie dwóch działek nr

19/1, 26/2. Działka nr 19/1 leży poza ogrodzeniem ogrodu działkowego

z wyłączeniem wąskiego pasa o pow. 0,0025ha. Jej teren jest ogólnie dostępny,

częściowo utwardzony i użytkowany jako droga dojazdowa, ale nie bezpośrednio

przez osoby fizyczne - działkowców w celach statutowych. Działka nr 26/2 jest

utwardzona i użytkowana jako droga wewnętrzna dojazdowa, ogólnodostępna,

stanowi część dłuższego pasa rozdzielającego obydwa ogrody działkowe i może

być również wykorzystywany przez osoby trzecie.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, pozwany nie może być obciążony

obowiązkiem zapłaty wynagrodzenia za korzystanie z większości powierzchni

działki 19/1 oraz z działki 26/2. Posiada natomiast samoistnie działkę nr 26/3,

a włada nią jeden z działkowców.

Podstawy do przypisania pozwanemu posiadania nieruchomości powódki

w złej wierze istnieją od momentu stwierdzenia, że wydana w stosunku do tej

nieruchomości decyzja wywłaszczeniowa jest nieważna, tj. od 16 kwietnia 2003 r.

Żądanie pozwu było zatem zasadne za okres od tego dnia, gdyż pozwany był

uczestnikiem postępowania administracyjnego, w którym zapadła ta decyzja.

Bazując na opiniach biegłych złożonych w sprawie, Sąd Apelacyjny obliczył

wynagrodzenie należne powódce na kwotę 442.613 zł i tę kwotę zasądził na jej

rzecz w miejsce kwoty wynagrodzenia za krótszy okres czasu, lecz większą

powierzchnię nieruchomości, zasądzonej powódce przez Sąd Okręgowy.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego pozwany zarzucił,

że orzeczenie to zapadło z naruszeniem prawa materialnego (art. 3983

§ 1 pkt 1

k.p.c.), tj. art. 224 § 2 i art. 225 k.c. przez błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie, w efekcie przyjęcie, że pozwany jest zobowiązany do zapłaty

powódce wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z jej gruntu za okres od

15 kwietnia 2003 r. do lutego 2011 r. chociaż powództwo o wydanie rzeczy

wniesiono dopiero w 2009 r., mimo że część nieruchomości, której dotyczy żądanie

pozostawała w wyłącznym władaniu działkowców.

7

Pozwany wskazał, że zaskarża wyrok w całości i wniósł o jego uchylenie

i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Prokurator Generalny wezwany o zajęcie stanowiska co do skargi kasacyjnej

pozwanego, wniósł o jej uwzględnienie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Pozwany w skardze kasacyjnej określił granice zaskarżenia wyroku Sądu

Apelacyjnego szerzej niż powinien na to wskazywać jego interes prawny

w ubieganiu się o uchylenie i zmianę tego wyroku. Wskazał bowiem, że skarży

wyrok Sądu Apelacyjnego w całości, gdy tymczasem nie ma interesu prawnego

w zaskarżeniu tego wyroku w części oddalającej powództwo i apelację powódki od

wyroku Sądu Okręgowego. W tym zakresie jego skarga kasacyjna została

odrzucona (art. 3986

§ 3 k.p.c.).

2. Powódka jest ujawniona jako właściciel w księdze wieczystej prowadzonej

dla nieruchomości, której dotyczy żądanie pozwu, a domniemania wynikające

z wpisu wskazują na to, że przysługuje jej legitymacja do dochodzenia roszczeń

o ochronę własności tej nieruchomości i tzw. roszczeń uzupełniających.

Z żądaniem wydania nieruchomości opartym na podstawie art. 222 § 1 k.c.

jej właściciel powinien wystąpić przeciwko temu, kto nieruchomością włada

i przeciwko komu zamierza ewentualnie prowadzić przymusowe czynności

wydobywcze w postępowaniu egzekucyjnym, przy uwzględnieniu, że egzekucja

może się toczyć przeciwko osobie mającej status dłużnika według brzmienia tytułu

wykonawczego (art. 803 i art. 823 pkt 3 k.p.c.), a art. 791 k.p.c. zezwala na objęcie

egzekucją, gdy chodzi o obowiązek wydania nieruchomości, także każdego, kto

uzyskał władanie nią po wszczęciu postępowania, w którym wydano tytuł

egzekucyjny. Z tych też przyczyn należy zaaprobować stanowisko wyrażone

w wyroku z 11 kwietnia 2008 r., II CSK 650/07 (nie publ.), w którym Sąd Najwyższy

przyjął, że legitymacja bierna w procesie windykacyjnym przysługuje tylko tym

osobom, które faktycznie sprawują władztwo nad nieruchomością, która ma

podlegać wydaniu, a zatem przeciwko Polskiemu Związkowi Działkowców

i poszczególnym działkowcom władającym spornym gruntem. W zgodzie z tym

stanowiskiem, w procesie, który toczy się równolegle z postępowaniem w niniejszej

8

sprawie powódka pozwała pozwanego oraz poszczególnych działkowców, którym

oddał on wydzielone części jej nieruchomości do korzystania.

Podmiot, przeciwko któremu mogą być kierowane roszczenia uzupełniające

został oznaczony w art. 224 - 229 k.c. Jest nim posiadacz samoistny rzeczy,

a zatem ten, kto nią faktycznie włada jak właściciel (art. 336 in princ. k.c.). Z art.

230 k.c. wynika nadto, że przepisy o roszczeniach właściciela przeciwko

samoistnemu posiadaczowi, przewidzianych w art. 224 - 229 k.c. stosuje się

odpowiednio do stosunku między właścicielem rzeczy a posiadaczem zależnym,

o ile z przepisów regulujących ten stosunek nie wynika nic innego. Posiadaczem

zależnym jest ten, kto rzeczą faktycznie włada jak użytkownik, najemca, dzierżawca

lub mający inne prawo, z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą

(art. 336 in fine k.c.).

O legitymacji pozwanego w niniejszym sporze decyduje zatem to, czy można

mu przypisać status posiadacza samoistnego gruntu, którego dotyczy

żądanie pozwu lub też posiadacza zależnego tego gruntu oraz zakres, w jakim

z tego statusu korzystał.

3. Pracownicze ogrody działkowe na nieruchomości będącej przedmiotem

sporu zostały zorganizowane w okresie obowiązywania ustawy z 9 marca 1949 r.

o pracowniczych ogrodach działkowych (Dz.U. 1949, Nr 18, poz. 117; dalej:

„u.p.o.d. z 1949 r.”). W jej rozumieniu pracowniczym ogrodem działkowym

był obszar ziemi uprawnej, podzielony na działki, ogrodzony, wyposażony

w urządzenia niezbędne do uprawy działek oraz urządzenia społeczne i sanitarne,

użytkowany w celu określonym w ustawie (art. 1 ust. 1 i 2 u.p.o.d. z 1949 r.).

Obowiązek zakładania ogrodów działkowych ciążył na gminach, które mogły

nabywać grunt na ten cel w drodze wywłaszczenia, ale też na niektórych zakładach

pracy (art. 5 ust. 1 i 2, art. 6 ust. 3 u.p.o.d. z 1949 r.). Po zniesieniu

gmin pracowniczy ogród działkowy mógł być zorganizowany tylko na gruncie

Skarbu Państwa względnie gruncie Skarbu Państwa oddanym w zarząd

przedsiębiorstwu państwowemu. Organizacja ogrodów należała na zasadach

wyłączności do Zrzeszenia Pracowniczych Związków Zawodowych (Komisji

Centralnej Rady Związków Zawodowych). Ustawodawca respektował jednak

9

prawa poszczególnych osób, którym ogrody zostały oddane do korzystania, gdyż

zakładał, że instytucja likwidująca lub przenosząca pracowniczy ogród działkowy

obowiązana jest pokryć użytkownikom szkody i straty poniesione przez nich (art. 11

ust. 1 u.p.o.d. z 1949 r.).

W obowiązującej od 12 maja 1981 r. ustawie z 6 maja 1981 r.

o pracowniczych ogrodach działkowych (tekst jedn. Dz.U. z 1996 r., Nr 85,

poz. 390; dalej; „u.p.o.d. z 1981 r.”), ustawodawca postanowił, że pracowniczym

ogrodem działkowym jest obszar gruntu rolnego podzielony na działki

przeznaczone pod uprawy ogrodowe i oddany w użytkowanie osób fizycznych,

wyposażony w urządzenia niezbędne do prowadzenia upraw ogrodowych

oraz służący zarazem do wypoczynku użytkowników działek i innych osób (art. 6

ust. 1 u.p.o.d. z 1981 r.). Na terenowe organy administracji państwowej stopnia

podstawowego ustawodawca nałożył obowiązek zapewnienia gruntów na potrzeby

pracowniczych ogrodów działkowych i postanowił, że w razie potrzeby organy

te nabywają grunty w drodze wykupu (art. 7 ust. 1 u.p.o.d. z 1981 r.), a następnie

przekazują je nieodpłatnie w użytkowanie Polskiemu Związkowi Działkowców.

Grunty te pozostają jednak własnością Państwa (art. 8 u.p.o.d. z 1981 r.).

Do Polskiego Związku Działkowców należał podział gruntu na działki oraz budowa

podstawowych urządzeń na terenie pracowniczego ogrodu działkowego,

za które ustawodawca uznawał ogrodzenia, drogi, urządzenia nawadniające,

sieć elektryczną, sanitariaty oraz pomieszczenia administracyjne, socjalne

i gospodarcze, przeznaczone do zaspokajania wspólnych potrzeb użytkowników

działek (art. 12 ust. 1 i 3 u.p.o.d. z 1981 r.). Własnością Polskiego

Związku Działkowców były urządzenia pracowniczego ogrodu działkowego

przeznaczone do wspólnego korzystania przez użytkowników działek, natomiast

nasadzenia, urządzenia i obiekty znajdujące się na działce, wykonane lub

nabyte ze środków finansowych użytkownika działki, stanowiły jego własność

(art. 13 ust. 1 i 2 u.p.o.d. z 1981 r.). W razie likwidacji pracowniczego ogrodu

działkowego terenowy organ administracji państwowej obowiązany był przydzielić

teren zastępczy pod inny ogród, nie mniejszy od dotychczasowego. Założenie

nowego ogrodu i odtworzenie urządzeń spoczywało na jednostce organizacyjnej,

w której interesie zlikwidowano ogród (art. 21 u.p.o.d. z 1981 r.). Miejskie

10

i przyzakładowe pracownicze ogrody działkowe istniejące w dniu wejścia

w życie ustawy o pracowniczych ogrodach działkowych z 1981 r. stały się

pracowniczymi ogrodami działkowymi w jej rozumieniu, a Polski Związek

Działkowców przejął nieodpłatnie majątek, należności i zobowiązania działających

dotychczas jednostek organizacyjnych pracowniczych ogrodów działkowych.

Jego własnością stały się urządzenia służące do wspólnego użytku użytkowników

działek (art. 32 ust. 1-3 u.p.o.d. z 1981 r.).

Zgodnie z obowiązującą od 21 września 2005 r. ustawą z 8 lipca 2005 r.

o rodzinnych ogrodach działkowych (Dz.U. Nr 169, poz. 1419 ze zm.; dalej: „u.r.o.d.

z 2005 r.”) rodzinne ogrody działkowe mogły powstawać na gruntach stanowiących

własność Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego lub Polskiego

Związku Działkowców (art. 9 u.r.o.d. z 2005 r.). Grunt, na którym utworzony był taki

ogród podlegał podziałowi na tereny ogólne i działki, do których bezpłatne

i bezterminowe prawo używania przez działkowców i pobierania z nich pożytków

ustanawiał w drodze uchwały Polski Związek Działkowców. Jeśli Polskiemu

Związkowi Działkowców przysługiwało prawo własności lub użytkowania

wieczystego gruntu, na którym zorganizowano działki, to na rzecz działkowców

ustanawiał umową w formie aktu notarialnego prawo ich użytkowania; prawo

to zwane było użytkowaniem działki (art. 13 ust. 1 i 2 i 14 ust. 1 i 2 u.r.o.d.

z 2005 r.). Urządzenia, budynki i budowle rodzinnego ogrodu działkowego

przeznaczone do wspólnego korzystania przez użytkujących działki i służące do

zapewnienia funkcjonowania ogrodu stanowiły własność Polskiego Związku

Działkowców. Nasadzenia, urządzenia i obiekty znajdujące się na działce,

wykonane lub nabyte ze środków finansowych użytkownika działki, stanowiły

jego własność (art. 15 u.r.o.d. z 2005 r.). Polski Związek Działkowców utworzony

na podstawie ustawy o pracowniczych ogrodach działkowych z 1981 r. stał się

Polskim Związkiem Działkowców w rozumieniu ustawy o rodzinnych ogrodach

działkowych z 2005 r. i zachował prawa i obowiązki nabyte przed dniem wejścia

w życie tej ustawy; dotyczyło to w szczególności praw i obowiązków wynikających

z użytkowania lub użytkowania wieczystego gruntu (art. 39 u.r.o.d. z 2005 r.).

Żądanie pozwu dotyczy wprawdzie okresu od 2003 r. do 2011 r., ale dla

porządku oraz zobrazowania układu uprawnień i obowiązków, jakie ustawodawca

11

przypisuje właścicielowi gruntu, pozwanemu i poszczególnym działkowcom

w stosunku do gruntu, na którym zorganizowane są rodzinne ogrody działkowe,

wskazać trzeba, że obowiązująca od 19 stycznia 2014 r. ustawa z 13 grudnia

2013 r. o rodzinnych ogrodach działkowych (Dz.U. z 2014 r. poz. 40 ze zm.; dalej:

„u.r.d. z 2013 r.”), stanowi, że zakłada się je na gruntach stanowiących własność

Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego lub stowarzyszeń

ogrodowych. Stowarzyszenie ogrodowe uzyskuje tytuł do gruntu Skarbu Państwa

lub jednostki samorządu terytorialnego, na którym ma być zorganizowany rodziny

ogród działkowy na podstawie umowy sprzedaży, ustanowienia nieodpłatnego lub

odpłatnego użytkowania lub ustanowienia użytkowania wieczystego (art. 9 u.r.d.

z 2013 r.). Staje się ono wówczas właścicielem, użytkownikiem lub użytkownikiem

wieczystym gruntu, na którym ogród jest zorganizowany i następnie ogród ten

prowadzi (art. 11 ust. 1 u.r.d. z 2013 r.), a wydzielonymi działkami dysponuje na

rzecz poszczególnych działowców, na podstawie umowy dzierżawy działkowej

(art. 27 ust. 1 u.r.d. z 2013 r.). Przez tę umowę stowarzyszenie ogrodowe

zobowiązuje się oddać działkowcowi działkę na czas nieoznaczony do używania

i pobierania z niej pożytków, a działkowiec zobowiązuje się używać działkę zgodnie

z jej przeznaczeniem, przestrzegać regulaminu oraz uiszczać opłaty ogrodowe.

Do umowy tej stosuje się odpowiednio przepisy o dzierżawie, a do ochrony tego

prawa - odpowiednio przepisy o ochronie własności (art. 28 ust. 1, 5 i 6 u.r.d.

z 2013 r.).

Z przepisów o likwidacji rodzinnego ogrodu działkowego wynika przy tym,

że przewidziane w tej sytuacji odszkodowania mają być świadczone działkowcom,

co do gruntów oddanych im do korzystania i nakładów na te grunty oraz

stowarzyszeniu ogrodowemu, za składniki majątkowe stanowiące jego własność.

Jeśli likwidacja rodzinnego ogrodu działowego następuje w związku z realizacją

roszczeń do gruntu zgłoszonych przez osobę trzecią, to obowiązanym do wypłaty

stosowanych odszkodowań działkowcom i stowarzyszeniu ogrodowemu jest ten,

kto występował jako właściciel nieruchomości w dniu nabycia tytułu prawnego

do niej przez stowarzyszenie ogrodowe lub w dniu, w którym ogród stał się

ogrodem stałym w rozumieniu ustawy o pracowniczych ogrodach działkowych

z 1981 r.

12

Z dniem wejścia w życie ustawy o rodzinnych ogrodach działkowych

z 2013 r. Polski Związek Działkowców stał się stowarzyszeniem ogrodowym

w rozumieniu tej ustawy i zachował osobowość prawną, a jego jednostki

organizacyjne stały się jednostkami organizacyjnymi stowarzyszenia ogrodowego

(art. 65 u.r.o.d. z 2013 r.), rodzinne ogrody działkowe stały się rodzinnymi ogrodami

działkowymi w rozumieniu ustawy o rodzinnych ogrodach działkowych z 2013 r.,

zaś prawo używania działki i pobierania z niej pożytków (użytkowanie działki)

ustanowione na podstawie art. 14 ust. 1 ustawy o rodzinnych ogrodach działkowych

z 2005 r. przekształciło się w prawo do działki w rozumieniu ustawy o rodzinnych

ogrodach działkowych z 2013 r., ustanawiane w drodze umowy dzierżawy

działkowej (art. 66 u.r.o.d. z 2013 r.).

4. Poza sporem pozostaje, że pozwany uzyskał władanie nad

nieruchomością, której dotyczy żądanie pozwu od Skarbu Państwa, który

wywłaszczył poprzednich właścicieli tej nieruchomości. Po wydaniu decyzji

wywłaszczeniowej Skarb Państwa występował w obrocie prawnym jako właściciel

nieruchomości, uprawniony do dysponowania nią na cele i w formach określonych

w obowiązującym wówczas prawie, a stwierdzenie nieważności decyzji

wywłaszczeniowej odebrało mu wprawdzie status właścicielski, ale nie miało

wpływu na ocenę sposobu, w jaki faktycznie władał rzeczą w okresie od 15 czerwca

1978 r. do 27 maja 1990 r., bo od 27 maja 1990 r. do 16 kwietnia 2003 r. ze

statusu właściciela gruntu korzystała Gmina K. Posiadaczem samoistnym

nieruchomości, której dotyczy żądanie pozwu był zatem w tym okresie Skarb

Państwa, a następnie Gmina K. Skarb Państwa dysponował tym gruntem na cele

publiczne, które uznał za konieczne do zrealizowania.

Pozwany władał nieruchomością, której dotyczy żądanie pozwu w formach

i w sposób określony w kolejnych ustawach dotyczących zakładania i korzystania

z ogrodów działkowych, a zatem jako posiadacz zależny. Działkowcy, którym oddał

grunt do korzystania mieli natomiast wobec niego status posiadaczy zależnych

w zakresie przysługującego mu prawa (por. wyroki Sądu Najwyższego z 18 marca

2005 r., II CK 526/04, OSNC 2006, nr 2, poz. 37 i z 3 marca 2006 r., II CK 409/05,

nie publ.).

13

Po stwierdzeniu nieważności decyzji wywłaszczeniowej na nieruchomości

będącej obecnie własnością powódki pozostały zorganizowane ogrody działkowe,

z których korzystali poszczególni działkowcy zrzeszeni u pozwanego. Powstaje

jednak kwestia, czy po 16 kwietnia 2003 r. Skarb Państwa bądź Gmina K.

wykonywały w odniesieniu do gruntów, których dotyczy żądanie pozwu

uprawnienia, które by świadczyły o zachowaniu statusu posiadacza samoistnego

oraz czy takie uprawnienia wykonywał pozwany albo też poszczególni działkowcy

oraz jak kształtował się zakres władania nieruchomością powódki przez pozwanego

i działkowców.

Wydaje się, że Sąd Apelacyjny przypisał pozwanemu w tym okresie status

posiadacza samoistnego nieruchomości, której dotyczy żądanie pozwu, ale

z motywów zaskarżonego wyroku jasno to nie wynika, gdyż Sąd Apelacyjny określa

pozwanego mianem „posiadacza”, a poszczególnych działkowców mianem

„posiadaczy od niego zależnych” (s. 15 uzasadnienia). Sąd Okręgowy i Sąd

Apelacyjny nie wskazały jednak na jakiekolwiek formy zachowania pozwanego,

które by świadczyły o jego woli władania nieruchomością jak właściciel, a tylko takie

władanie jest posiadaniem samoistnym w rozumieniu art. 336 in princ. k.c., a zatem

także w rozumieniu art. 224 - 229 k.c. Z datą 16 kwietnia 2003 r. Sąd Apelacyjny

powiązał przy tym nie tyle zmianę formy posiadania nieruchomości, której dotyczy

żądanie pozwu przez pozwanego, co odjęcie mu przymiotu posiadacza tej

nieruchomości w dobrej wierze. Wydaje się jednak, że skoro poprzednio pozwany

był zależnym posiadaczem nieruchomości, a po 16 kwietnia 2003 r. nie miał woli

i nie manifestował zachowań, które świadczyłyby o właścicielskim jej posiadaniu,

bo brak na ten temat ustaleń, to zachował status jej posiadacza zależnego. Sądy

obu instancji nie powołały się jednak na art. 224 - 229 w zw. z art. 230 k.c., jako

podstawę roszczeń powódki.

5. Wprawdzie do dnia wejścia w życie ustawy o rodzinnych ogrodach

działkowych z 2013 r., Polski Związek Działkowców był faktycznym i prawnym

monopolistą, gdy chodzi o organizowanie terenów mających status rodzinnych

ogrodów działkowych oraz ustanawianie praw do takich ogrodów na rzecz

działkowców, z których każdy wywodził swe prawa do działki z prawa Polskiego

Związku Działkowców, a w razie rezygnacji z działki „wracała” ona do dysponenta,

14

tj. Polskiego Związku Działkowców, co wyrokiem z 11 lipca 2012 r., K 8/10 Trybunał

Konstytucyjny uznał za niezgodne z Konstytucją RP, ale przytoczone wyżej ustawy

określające zasady urządzania i utrzymywania ogrodów działkowych wyraźnie

różnicowały zakresy, w jakich pozwany i poszczególni działkowcy władali

nieruchomościami zajętymi pod rodzinne ogrody działkowe. Wyrazem takiego

podejścia są powołane wyżej postanowienia ustaw, w których ustawodawca

określił, w jaki sposób z terenu rodzinnego ogrodu działkowego korzysta Polski

Związek Działkowców (aktualnie - stowarzyszenie ogrodowe), a w jaki poszczególni

działkowcy, oraz komu i za co należy się odszkodowanie w razie likwidacji ogrodu.

Ma wprawdzie rację Sąd Apelacyjny, że pozwany, o ile przypisze mu się

status posiadacza nieruchomości powódki (obojętnie, czy samoistnego, czy

zależnego) może wystąpić samodzielnie w procesie o roszczenia mające

podstawę w art. 224 - 229 k.c. albo 224 - 229 k.c. w zw. z art. 230 k.c., ale

skutecznie mogą być przeciwko niemu dochodzone roszczenia o wynagrodzenie za

korzystanie z nieruchomości odnoszące się do tych form i zakresu korzystania

z niej, jaki można będzie przypisać pozwanemu a nie poszczególnym działkowcom

(por. wyrok Sądu Najwyższego z 3 marca 2006 r., II CK 409/05, nie publ.).

6. Trafnie też skarżący zarzuca, że w świetle art. 224 § 2 k.c. i art. 224 § 2

k.c. w zw. z art. 230 k.c. o powstaniu przeciwko posiadaczowi samoistnemu lub

zależnemu roszczenia o wynagrodzenie za korzystanie z nieruchomości decyduje

moment wytoczenia przeciwko niemu powództwa o wydanie rzeczy, nie zaś data,

w której aktualny właściciel uzyskał orzeczenie wzruszające tytuł do gruntu

poprzedniego właściciela, a takie jest znaczenie decyzji stwierdzającej nieważność

decyzji wywłaszczeniowej.

Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2

w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.

15