I UK 373/14

Sygn. akt I UK 373/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 czerwca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Maciej Pacuda (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z odwołania Samodzielnego Publicznego Centralnego Szpitala

Klinicznego […]przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych o zwrot nienależnie

opłaconych składek,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 24 czerwca 2015 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 11 marca 2014 r.,

1) oddala skargę kasacyjną,

2) zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz

Samodzielnego Publicznego Centralnego Szpitala Klinicznego

[…] kwotę 1200 (jeden tysiąc dwieście) złotych tytułem kosztów

zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

UZASADNIENIE

2

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 20 września 2012 r.

odmówił płatnikowi składek Samodzielnemu Publicznemu Centralnemu Szpitalowi

Klinicznemu […] zwrotu składek na Fundusz Emerytur Pomostowych za lata 2010-

2012.

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. wyrokiem z

dnia 14 marca 2013 r. zmienił wyżej opisaną decyzję w ten sposób, że zobowiązał

organ rentowy - Zakład Ubezpieczeń Społecznych do zwrotu składek na Fundusz

Emerytur Pomostowych za lata 2010-2012 w kwocie 39.106,17 zł na rzecz

odwołującego się - Samodzielnego Publicznego Centralnego Szpitala Klinicznego

[…], a w pkt 2 zasądził od organu rentowego na rzecz odwołującego się kwotę

2.400,00 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd Okręgowy w szczególności na podstawie akt organu rentowego, wykazu

osób zatrudnionych u płatnika za okres od stycznia 2010 r. w niepełnym wymiarze

czasu pracy i zestawienia odprowadzonych składek na FEP ustalił, że w latach

2010-2012 płatnik zatrudniał pracowników w niepełnym wymiarze czasu pracy, w

szczególnych warunkach i z tego tytułu odprowadził kwotę 39.106,17 zł tytułem

składek na Fundusz Emerytur Pomostowych.

Sporna pozostawała między stronami wykładnia przepisów art. 3 ust. 1 i 3,

ust. 4 i 5 oraz art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach

pomostowych, albowiem organ rentowy uznawał, iż definicja pracownika w art. 35

ust. 1 ustawy o emeryturach pomostowych jest jednoznaczna i nie uzależnia

obowiązku opłacenia składek od tego, czy pracownik zatrudniony jest w pełnym,

czy w niepełnym wymiarze czasu pracy, a tym samym, że nie można sięgać do

definicji zawartej w art. 3 ust. 4 i 5 ustawy.

Sąd Okręgowy, powołując się na art. 35 ust. 1 w związku z art. 3 ust. 1 i 3

ustawy o emeryturach pomostowych, wskazał, że w przypadku pracownika

wykonującego prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w

niepełnym wymiarze czasu pracy, prawo do emerytury pomostowej jest

wykluczone, a tym samym nie sposób przyjąć, że należy on do kręgu osób objętych

ubezpieczeniem społecznym z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze na mocy ustawy o emeryturach pomostowych.

3

Sąd pierwszej instancji podniósł również, że w prawie ubezpieczeń

społecznych objęcie z mocy ustawy ubezpieczeniem społecznym wiąże się z

obowiązkiem opłacania składki na to ubezpieczenie. Taki obowiązek wprowadziła

od dnia 1 stycznia 2010 r. ustawa o emeryturach pomostowych. Ustawodawca nie

wskazał jednak expressis verbis kręgu osób objętych tym ubezpieczeniem.

Zdaniem Sądu Okręgowego, nie ulega jednak wątpliwości, że ubezpieczenie to

obejmuje osoby, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1 oraz art. 8 ust. 1, 2a i ust. 6

pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych,

które od dnia wejścia w życie ustawy o emeryturach pomostowych wykonują prace

w warunkach szczególnych lub o szczególnym charakterze. I choć nie jest

oczywiste, czy dla objęcia ubezpieczeniem wymagane jest wykonywanie tych prac

w pełnym wymiarze czasu pracy, to z redakcji przepisu określającego jeden z

warunków prawa do emerytury pomostowej - art. 4 pkt 6 (po dniu 31 grudnia

2008 r. wykonywał pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym

charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3) i przepisu dotyczącego obowiązku

opłacania składek - art. 35 ust. 1 pkt 2 wynika, że oba te przepisy stanowią o

pracowniku, który wykonywał prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym

charakterze lub który wykonuje prace w szczególnych warunkach lub o

szczególnym charakterze i w obu przypadkach nie nawiązują do wymiaru czasu

pracy, przez odesłanie do art. 3 ust. 4 i 5. Gdyby zatem przyjąć stanowisko

przedstawione w zaskarżonej decyzji, należałoby uznać, że niezawarcie w art. 4 pkt

6 wymagania pracy w pełnym wymiarze czasu pracy oznacza, że jednym z

warunków koniecznych prawa do emerytury pomostowej jest wykonywanie po dniu

31 grudnia 2008 r. pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym

charakterze, niezależnie od tej okoliczności. Takie stanowisko pozostawałoby

jednak w jaskrawej sprzeczności z art. 1 ust. 1 ustawy, wedle którego ustawa

określa warunki nabywania i utraty prawa do emerytur i rekompensat przez

niektórych „pracowników wykonujących pracę w szczególnych warunkach lub o

szczególnym charakterze”, a za takich ustawodawca uważa pracowników

wykonujących pracę w pełnym wymiarze czasu pracy (art. 3 ust. 4 i 5).

4

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 11

marca 2014 r. oddalił apelację wniesioną przez organ rentowy od przedstawionego

wyżej wyroku Sądu pierwszej instancji.

Sąd Apelacyjny podzielił i uznał za własne ustalenia faktyczne poczynione

przez Sąd pierwszej instancji. Ponadto, w ocenie Sądu Apelacyjnego, zaskarżony

wyrok odpowiada prawu.

W pierwszej kolejności Sąd Apelacyjny rozważył, jako najdalej idący,

sformułowany w apelacji zarzut nieważności postępowania, oparty na podstawie

art. 379 pkt 5 k.p.c. Sąd drugiej instancji przypomniał równocześnie treść tego

przepisu oraz treść określającego strony w postępowaniu z zakresu prawa

ubezpieczeń społecznych art. 47711

k.p.c. i stwierdził, że pracownicy odwołującego

się, za których opłacał on składki na Fundusz Emerytur Pomostowych w latach

2010-2012, nie posiadali statusu osób zainteresowanych, albowiem nie są oni

uprawnieni do emerytur pomostowych. Zatem, sama okoliczność opłacania przez

odwołującego się za pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze składki na

Fundusz Emerytur Pomostowych nie wpływa w żaden sposób na ich uprawniania.

Dlatego należy przyjąć, że wynik toczącej się sprawy nie wpłynął na prawa i

obowiązki tych pracowników.

Przechodząc z kolei do zarzutu naruszenia prawa materialnego, tj. art. 35

ust. 1 pkt 2 w związku z art. 3 ust. 4 i 5 ustawy o emeryturach pomostowych, Sąd

Apelacyjny podkreślił, że w pełni aprobuje stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone

w wyroku z dnia 22 lutego 2012 r., II UK 130/11, na które powołał się także Sąd

Okręgowy. W związku z tym Sąd drugiej instancji przypomniał jedynie, iż wbrew

temu, co wywiódł organ rentowy, całkowite oderwanie obowiązku odprowadzania

składek na Fundusz Emerytur Pomostowych od warunków, które muszą spełnić

ubezpieczeni, aby uzyskać prawo do emerytury pomostowej, oznaczałoby, że

składka na ten Fundusz nie miałaby charakteru składki na ubezpieczenie

społeczne, ale stanowiłaby daninę publicznoprawną. Obciążenie nią pracodawców

z tego tytułu, że zatrudniają oni pracowników wykonujących pracę w szczególnych

warunkach lub o szczególnym charakterze, wymagałoby więc jednoznacznego

uregulowania niepozostawiającego wątpliwości, co do intencji ustawodawcy.

Wynikająca z art. 2 Konstytucji RP zasada należytej legislacji nie pozwala na to,

5

aby na podstawie niejednoznacznych norm prawnych konstruować obowiązki o

charakterze fiskalnym (...). Istotą prawa do ubezpieczeń społecznych jest zaś ścisła

zależność między podleganiem ubezpieczeniu społecznemu a prawem do

świadczenia z tego ubezpieczenia, stąd obowiązek ubezpieczenia nie może

dotyczyć osoby, co do której od początku wiadomo, że nigdy świadczenia nie

otrzyma. Nie chodzi w tym przypadku o zasadę wzajemności składki i prawa do

świadczenia w ubezpieczeniu społecznym, która nie ma charakteru absolutnego,

ale o konstrukcyjną cechę stosunku zobowiązaniowego ubezpieczenia

społecznego, w którym obie strony są względem siebie zobowiązane.

Organ rentowy Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł do Sądu

Najwyższego skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 11 marca

2014 r., zaskarżając ten wyrok w całości i zarzucając mu naruszenie przepisów

postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie: art. 386

§ 2 w związku z art. 378 § 1 k.p.c., przez nieuwzględnienie zarzutu nieważności

postępowania przed Sądem pierwszej instancji, który nie wezwał do udziału w

sprawie w charakterze zainteresowanych pracowników odwołującego się, za

których dotychczas opłacano składki na Fundusz Emerytur Pomostowych, a tym

samym pozbawienia możliwości obrony ich praw (art. 379 pkt 5 k.p.c. w związku z

art. 47711

k.p.c.), co powinno spowodować uchylenie wyroku Sądu pierwszej

instancji, zniesieniem postępowania i przekazaniem sprawy do ponownego

rozpoznania.

Ponadto skarżący powołał się na naruszenie prawa materialnego, to jest:

(-) art. 35 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach pomostowych przez błędną jego

wykładnię polegającą na uznaniu, że obowiązek płatnika składek do ustalenia i

odprowadzenia składek od przychodów ubezpieczonych wykonujących pracę w

warunkach szczególnych w rozumieniu wskazanej wyżej ustawy uzależniony jest

od wykonywania tej pracy w pełnym wymiarze czasu pracy,

(-) art. 3 ust. 4 i art. 3 ust. 5 ustawy o emeryturach pomostowych przez ich

zastosowanie, pomimo że art. 35 ust. 1 - 2 wskazanej wyżej ustawy nie wiąże

obowiązku opłacania składek na Fundusz Emerytur Pomostowych z

wykonywaniem pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w

pełnym wymiarze czasu pracy.

6

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz w całości

wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 14 marca 2013 r., i przekazanie sprawy

Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Zdaniem skarżącego, niewątpliwie spór o podstawę wymiaru składek

pomiędzy płatnikiem składek a organem rentowym wpływa na przyszłe uprawnienia

ubezpieczonego do świadczeń z ubezpieczeń społecznych, tak krótkoterminowych,

gdyż podstawą wymiaru zasiłku chorobowego jest wynagrodzenie faktycznie

wypłacone przez pracodawcę (art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa, jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267 - por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 7 września 2005 r., II UK 20/05, OSNP 2006 nr 13-14, poz.

222), jak również uprawnień do emerytury (np. zgodnie z art. 25 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS).

Ponadto, w ocenie organu rentowego, konstrukcyjne ukształtowanie składki

na fundusz emerytur pomostowych istotnie zbliża ją do daniny publicznoprawnej,

przy czym zauważyć należy, że z powyższego nie sposób jeszcze wywieść, iż jest

to danina nieodpłatna.

Za zbyt daleko idący uznał także organ rentowy wniosek płynący z

uzasadnienia wyroku Sądu drugiej instancji, zgodnie z którym „Istotą prawa do

ubezpieczeń społecznych jest {...} ścisła zależność między podleganiem

ubezpieczeniu społecznemu a prawem do świadczenia z tego ubezpieczenia, stąd

obowiązek ubezpieczenia nie może dotyczyć osoby, co do której od początku

wiadomo, że nigdy świadczenia nie otrzyma”.

Skarżący zauważył również, że w art. 35 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach

pomostowych występuje jedynie odesłanie do przepisów art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o

emeryturach pomostowych, brak jest natomiast odesłania do art. 3 ust. 4 i 5 tej

ustawy. Powyższe, zdaniem skarżącego, powinno być interpretowane w ten

sposób, że w przepisie tym została zawarta autonomiczna (odrębna w stosunku do

tej, która występuje w przepisach art. 3 ust. 4 i 5 ustawy o emeryturach

pomostowych) definicja pracownika wykonującego prace w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze, która swym zasięgiem obejmuje

7

zarówno wykonywanie tego rodzaju prac w pełnym, jak i niepełnym wymiarze czasu

pracy. Definicja ta stosowana jest jedynie na potrzeby dookreślenia kręgu

podmiotowego osób, za które winna być odprowadzana składka na FEP.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna organu rentowego jest oparta na obu podstawach

zaskarżenia (art. 3983

§ 1 pkt 1 i 2 k.p.c.). Dlatego też Sąd Najwyższy uznaje za

niezbędne odnieść się w pierwszej kolejności do zarzutu naruszenia przepisów

postępowania (art. 386 § 2 k.p.c. w związku z art. 378 § 1 k.p.c.), zwłaszcza że jest

on związany z nieuwzględnieniem przez Sąd Apelacyjny apelacyjnego zarzutu

nieważności postępowania przed Sądem pierwszej instancji, który nie wezwał do

udziału w sprawie w charakterze zainteresowanych pracowników odwołującego się,

za których dotychczas opłacano składki na Fundusz Emerytur Pomostowych, co

zdaniem skarżącego, pozbawiało owych pracowników możliwości obrony ich praw

(art.379 pkt 5 k.p.c. w związku z art. 47711

k.p.c.).

Wstępnie Sąd Najwyższy zauważa przy tym, że w postępowaniu kasacyjnym

kontroli dokonywanej przez sąd kasacyjny podlega co do zasady przebieg

postępowania apelacyjnego oraz wyrok wydany przez sąd drugiej instancji. W myśl

art. 3981

§ 1 k.p.c. skarga kasacyjna przysługuje bowiem od prawomocnego

wyroku wydanego przez sąd drugiej instancji. Postępowanie przed sądem

pierwszej instancji może być natomiast przedmiotem rozważań i ocen Sądu

Najwyższego wyjątkowo, i to tylko wtedy, gdy wnoszący skargę kasacyjną

sformułuje odpowiednie zarzuty naruszenia przepisów o postępowaniu

apelacyjnym, nawiązujące do postępowania pierwszoinstancyjnego.

Zgodnie z art. 3983

§ 1 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej może być

naruszenie prawa materialnego (pkt 1) lub przepisów postępowania, jeżeli to

ostatnie uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 2). Stosownie

do art. 39813

§ 1 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach

zaskarżenia oraz w granicach podstaw, a w granicach zaskarżenia bierze z urzędu

pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Granice podstaw kasacyjnych

wyznaczone są przez sposób ujęcia przytoczonych w skardze kasacyjnej

8

przepisów prawa, których naruszenie zarzuca się zaskarżonemu wyrokowi oraz ich

uzasadnienia (art. 3984

§ 1 pkt 2 k.p.c.). Chodzi zatem o wywiedzenie, na czym –

zdaniem skarżącego – polega obraza przez sąd drugiej instancji konkretnych

przepisów przytoczonych w podstawach kasacyjnych i wykazanie – w przypadku

podstawy określonej w art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. – że naruszenie to mogło mieć

istotny wpływ na wynik sprawy.

Przytoczone przepisy wskazują, że w postępowaniu kasacyjnym zarzut

nieważności może dotyczyć bezpośrednio tylko postępowania przed sądem drugiej

instancji. Skoro Sąd Najwyższy zobowiązany jest do rozważenia z urzędu w

ramach granic zaskarżenia nieważności postępowania zachodzącej przed sądem

drugiej instancji, przeto skarżący może powoływać się na taką nieważność

niezależnie od tego, czy dotyka ona jego, czy też strony przeciwnej. Ponadto,

ponieważ uchybieniom sądu drugiej instancji prowadzącym do nieważności

postępowania przed tym sądem ustawodawca nadał tak istotne znaczenie, że są

one uwzględniane przez Sąd Najwyższy niezależnie od przytoczenia stosownego

zarzutu w ramach podstawy kasacyjnej określonej w art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c., to

należy przyjąć, że przy ich wystąpieniu zbędne jest wykazywanie, iż mogły mieć

istotny wpływ na wynik sprawy (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego

2004 r., IV CK 269/02, z dnia 23 marca 2006 r., IV CSK 115/05, niepublikowane

oraz wyrok z dnia 10 stycznia 2006 r., I PK 96/05, OSNP 2006 nr 21-22, poz. 326).

Inaczej jest z zawartym w skardze kasacyjnej zarzutem nieważności postępowania

przed sądem pierwszej instancji. Co prawda znaczenie nieważności postępowania

przed sądem pierwszej instancji dla zasadności skargi kasacyjnej należy do

zagadnień kontrowersyjnych, jednakże Sąd Najwyższy w obecnym składzie

przychyla się do stanowiska, że nieważność postępowania nieuwzględniona przez

sąd drugiej instancji z urzędu lub na zarzut strony stanowi uzasadnioną podstawę

skargi tylko wtedy, gdy miała znaczenie dla wyniku sprawy (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 21 listopada 1997 r., I CKN 825/97, OSNP 1998 nr 5, poz. 81,

z dnia 10 lutego 1998 r., II CKN 600/97, OSP 1999 nr 3, poz. 58 oraz z dnia 18

stycznia 2005 r., II PK 151/04, OSNP 2005 nr 17, poz. 262). Skoro bowiem skarga

kasacyjna przysługuje od orzeczeń sądu drugiej instancji, przeto wyłączone jest

bezpośrednie badanie w postępowaniu kasacyjnym naruszenia przepisów

9

postępowania przez sąd pierwszej instancji, w tym prowadzących do nieważności

postępowania. Kwestia ta może podlegać badaniu i rozpoznaniu przez Sąd

Najwyższy jedynie pośrednio, przez przytoczenie przez skarżącego w ramach

drugiej podstawy z art. 3983

§ 1 k.p.c. stosownego zarzutu naruszenia przez sąd

odwoławczy art. 378 § 1 k.p.c. lub art. 386 § 2 k.p.c. Wobec tego uchybienie sądu

drugiej instancji, polegające na niewzięciu pod rozwagę – z urzędu lub w ramach

zarzutu apelacyjnego – nieważności postępowania przed sądem pierwszej

instancji, stanowi usprawiedliwioną podstawę kasacyjną z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.

tylko wtedy, gdy mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W rozpoznawanej w niniejszej sprawie skardze kasacyjnej zostało co prawda

zawarte stwierdzenie, że naruszenie art. 386 § 2 k.p.c. w związku z art. 378 § 1

k.p.c. mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy zakończonej zaskarżonym

wyrokiem, uzupełnione stwierdzeniem skarżącego, że wbrew stanowisku Sądu

Apelacyjnego, orzeczenie Sądu Okręgowego nakazujące zwrot składek płatnikowi

składek, będzie miało wpływ na przyszłe uprawnienia pracowników –

ubezpieczonych, jednakże Sąd Najwyższy jest zdania, że stwierdzenie to nie jest

trafne.

Zgodnie z art. 47711

§ 2 k.p.c. (w brzmieniu relewantnym dla rozstrzygnięcia

zawartego w zaskarżonym wyroku) zainteresowanym jest ten, czyje prawa i

obowiązki zależą od rozstrzygnięcia sprawy. Jeżeli osoba taka nie została

wezwana do udziału w sprawie przed organem rentowym, sąd wezwie ją do udziału

w postępowaniu bądź z urzędu, bądź na jej wniosek lub na wniosek jednej ze stron.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że w przepisie tym nie chodzi o

zainteresowanego w znaczeniu potocznym, ale o sytuację, w której wynik toczącej

się sprawy może dotykać bezpośrednio podmiotu, który nie brał udziału w

postępowaniu administracyjnymi (por. wyroki z dnia 28 kwietnia 2005 r., I UK

236/04, OSNP 2006 nr 1-2, poz. 28 i z dnia 8 lipca 2008 r., I UK 412/07, LEX nr

818580). Jeżeli konkretna osoba posiada status zainteresowanego ze względu na

przedmiot określonego postępowania w sprawie z zakresu ubezpieczeń

społecznych, wskazujący, że w określonym wypadku została spełniona ustawowa

przesłanka prawna polegająca na tym, iż prawa i obowiązki tej osoby „zależą” od

rozstrzygnięcia w tej sprawie, to niewezwanie jej przez sąd do udziału w

10

postępowaniu w charakterze strony (art. 47711

§ 1 w związku z art. 47711

§ 2 zdanie

drugie k.p.c.) powoduje nieważność postępowania polegającą na pozbawieniu

możności obrony praw - art. 379 pkt 5 w związku z art. 47711

§ 1 k.p.c. (por. wyrok z

dnia 3 października 1996 r., II URN 36/96, OSNAPiUS 1997 nr 9, poz. 156 oraz

uchwałę z dnia 29 lipca 1998 r., III ZP 20/98, OSNAPiUS 1998 nr 23, poz. 690). Dla

oceny zarzucanej przez skarżącego nieważności postępowania konieczne jest

zatem rozważenie wpływu decyzji organu rentowego odmawiającej płatnikowi

zwrotu składek na fundusz emerytur pomostowych oraz rozstrzygnięć sądów w

sprawie, której przedmiotem jest prawidłowość takiej decyzji na sytuację prawną

pracowników, których dotyczy spór.

W wyroku z dnia 6 stycznia 2009 r., I UK 157/08, Sąd Najwyższy podkreślił,

że pracownik jest stroną postępowania w sprawie z odwołania pracodawcy

(płatnika) od decyzji organu rentowego korygującej podstawę wymiaru składek

ustalaną od wynagrodzenia pracownika (art. 47711

k.p.c.). Zaniechanie wezwania

go do udziału w sprawie powoduje nieważność postępowania (art. 379 pkt 5 k.p.c.).

Równocześnie w uzasadnieniu tego orzeczenia zauważono, że składki na

ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe, zdrowotne, finansują w części lub

w całości pracownicy jako ubezpieczeni ze swojego wynagrodzenia. Decyzja

zmieniająca podstawę wymiaru składek i orzeczenia sądowe uznające ją za

prawidłową dotykają więc bezpośrednio interesu pracowników. W sprawie miał więc

zastosowanie przepis art. 47711

k.p.c., zgodnie z którym w sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych stronami są ubezpieczony, inna osoba, której praw i

obowiązków dotyczy zaskarżona decyzja, organ rentowy i zainteresowany (§ 1). Od

rozstrzygnięcia odwołania i spornej kwestii materialnoprawnej zależeć będzie

podstawa wymiaru składek wpływająca na wynagrodzenie pracownika. Skoro

pracownik jest stroną postępowania, to wszyscy, których decyzja dotyczy, winni być

wezwani do udziału w sprawie.

W uchwale z dnia 6 września 2006 r., III UZP 4/05 (OSNP 2007 nr 3-4, poz.

51), Sąd Najwyższy, odwołując się do okoliczności faktycznych sprawy, w której

uchwała ta została podjęta, zauważył z kolei, że w razie wniesienia przez będącego

płatnikiem składek pracodawcę odwołania od decyzji odmawiającej zwrotu składek

na pracownicze ubezpieczenia społeczne opłaconych od nauczycielskich dodatków

11

mieszkaniowych, nauczyciel, który takiej decyzji nie zamierza kwestionować w

sądowym postępowaniu odwoławczym, będzie zainteresowanym podmiotem tego

postępowania jako ten, czyje prawa i obowiązki zależą od rozstrzygnięcia sprawy w

rozumieniu art. 47711

§ 2 k.p.c. Rozstrzygnięcie takiej sprawy wpływa bowiem

wprost na jego aktualne obowiązki w zakresie finansowania części lub całości

należnych od niego składek na ubezpieczenia społeczne, a ponadto przekłada się

na jego przyszłą podstawę obliczenia emerytury, którą stanowi kwota opłaconych

składek na ubezpieczenie emerytalne z uwzględnieniem waloryzacji składek

zaewidencjonowanych na jego indywidualnym koncie (art. 25 ust. 1 ustawy z dnia

17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,

jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Z tych względów nauczyciel

jest bezpośrednio zainteresowany w uzyskaniu konkretnego orzeczenia, od którego

zależą jego prawa i obowiązki w rozumieniu art. 47711

§ 2 k.p.c.

Podzielając przedstawione wyżej poglądy prawne, Sąd Najwyższy uznaje, iż

bez wątpienia mogą one stanowić wskazówkę interpretacyjną także w

okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy, z tym wszakże zastrzeżeniem, że

argumenty, które doprowadziły do wyrażenia owych poglądów, odnoszone do

sytuacji prawnej pracowników odwołującego się Szpitala, powinny implikować zgoła

odmienny wniosek, że od rozstrzygnięcia niniejszej sprawy nie będą zależeć żadne

prawa i obowiązki tych pracowników. Zawarta w art. 47711

§ 2 k.p.c. definicja

zainteresowanego nie znajdzie więc w stosunku do nich zastosowania.

Wypada bowiem podkreślić, iż zgodnie z art. 36 ust. 4 ustawy o emeryturach

pomostowych, składka na Fundusz Emerytur Pomostowych jest finansowana w

całości przez płatnika składek; płatnik również oblicza, rozlicza i opłaca tę składkę

co miesiąc (art. 37). Z obliczeniem, rozliczeniem i opłaceniem składki (a także z jej

ewentualnym zwrotem) nie jest zatem związany jakikolwiek interes majątkowy

pracownika, gdyż składka pozostaje bez wpływu na wysokość jego wynagrodzenia

za pracę, także przyjmowanego jako podstawa wymiaru krótkoterminowych

świadczeń z ubezpieczeń społecznych (por. art. 36 i art. 47 ustawy z dnia 25

czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie

choroby i macierzyństwa). Opłacenie składek na Fundusz Emerytur Pomostowych

(a także ich nieopłacenie) nie wpłynie również na przyszłe uprawnienie do emerytur

12

pomostowych pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy,

gdyż właśnie ze względu na wykonywanie pracy w niepełnym wymiarze czasu

pracy nigdy prawa do tego świadczenia nie nabędą. Od rozstrzygnięcia sprawy,

której przedmiotem jest zwrot uiszczonych przez płatnika składek na Fundusz

Emerytur Pomostowych nie zależą zatem ani bieżące, ani też przyszłe prawa i

obowiązki takich pracowników.

Uwzględniając przytoczone wyżej argumenty, Sąd Najwyższy uznaje, iż

sformułowany przez skarżącego zarzut naruszenia przepisów postępowania nie

jest uzasadniony. Sąd Apelacyjny słusznie bowiem uznał, że w sprawie nie doszło

do nieważności postępowania przed Sądem pierwszej instancji.

W ocenie Sądu Najwyższego, nieuzasadnione są również podniesione w

skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa materialnego. Zarzuty te oparto na

założeniu, że skoro w art. 35 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach pomostowych

występuje jedynie odesłanie do art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach

pomostowych, brak jest natomiast odesłania do art. 3 ust. 4 i 5 tej ustawy, to

powołany przepis powinien być interpretowany w ten sposób, że została w nim

zawarta autonomiczna (odrębna w stosunku do tej, która występuje w przepisach

art. 3 ust. 4 i 5 ustawy o emeryturach pomostowych) definicja pracownika

wykonującego prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze,

która swym zasięgiem obejmuje zarówno wykonywanie tego rodzaju prac w

pełnym, jak i niepełnym wymiarze czasu pracy. Zdaniem skarżącego, intencją

ustawodawcy było więc uregulowanie obowiązku odprowadzania składek na FEP w

oderwaniu od warunków, które muszą spełnić ubezpieczeni, aby uzyskać prawo do

emerytury pomostowej. Wspomniane założenie interpretacyjne wyraźnie nawiązuje

do pisma Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 8 lipca 2010 r. (SPS-023-

16266/10, www.sejm.gov.pl), powołanego zresztą w uzasadnieniu skargi

kasacyjnej, w którym sformułowano tezę o autonomicznym charakterze definicji

pracownika wykonującego prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym

charakterze zawartej w art. 35 ust. 1 pkt 2 ustawy oraz stwierdzono, że składka na

FEP podlega odprowadzeniu również z tytułu zatrudnienia w niepełnym wymiarze

czasu pracy pracowników w szczególnych warunkach (o szczególnym

charakterze). Składka na FEP nie nosi bowiem cech świadczenia wzajemnego,

13

gdyż została ustalona na niskim poziomie (1,5% podstawy wymiaru) i w

perspektywie długookresowej nie wystarczy na pokrycie wydatków FEP

utworzonego do finansowania emerytur pomostowych.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym przedmiotową sprawę nie

podziela jednak tego poglądu, aprobując równocześnie stanowisko przeciwne,

zgodnie z którym mimo braku w art. 35 ustawy o emeryturach pomostowych

odesłania do art. 3 ust. 4 i 5, definicje legalne pojęć zamieszczone w Rozdz. 1

ustawy o emeryturach pomostowych zatytułowanym „Przepisy ogólne” powinny być

rozumiane w sposób, w jaki zostały wyjaśnione w art. 3 ust. 4 i 5 ustawy o

emeryturach pomostowych. Użyte w art. 35 ust. 1 pkt 2 tej ustawy odesłanie tylko

do art. 3 ust. 1 i 3 ustawy nie uzasadnia wykładni art. 35 ust. 1 pkt 2 dokonanej

przez MPiPS. Omawiana interpretacja pomija bowiem, że treść art. 35 ust. 1 nie

ogranicza się tylko do „prac w szczególnych warunkach" lub „prac o szczególnym

charakterze”, lecz chodzi w nim o „pracownika wykonującego prace w

szczególnych warunkach” lub „pracownika wykonującego prace o szczególnym

charakterze”, czyli o podmiot zdefiniowany w art. 3 ust. 4 i 5 ustawy o emeryturach

pomostowych. Ponadto wyżej wymieniona wykładnia nie uwzględnia okoliczności -

istotnej z punktu widzenia podstawy nabycia prawa do emerytury pomostowej

określonej w art. 49 ustawy o emeryturach pomostowych - iż dla celów

emerytalnych (pomostowych) art. 3 ust. 7 ustawy uznaje za pracowników

wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze

również te osoby, które przed dniem 1 stycznia 2009 r. świadczyły prace w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu art. 3 ust. 1

i 3 ustawy o emeryturach pomostowych lub art. 32 i 33 ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Mając to na względzie, można

stwierdzić, że de lege lata nie istnieje obowiązek odprowadzania składek na FEP

za pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach (lub prace o

szczególnym charakterze), którzy nie zostali zatrudnieni w pełnym wymiarze czasu

(por. D. Wajda, Komentarz do art. 35 ustawy o emeryturach pomostowych,

Emerytury i renty z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Emerytury pomostowe.

Komentarz pod red. B.Gudowskiej i K. Ślebzaka, Warszawa 2013, s. 991).

14

Przedstawione zagadnienie było przedmiotem zainteresowania nie tylko

piśmiennictwa, ale także judykatury. Sąd Najwyższy, na co trafnie zwróciły uwagę

Sądy obu instancji, rozstrzygnął je bowiem w wyroku z 22 lutego 2012 r., II UK

130/11 (LEX nr 1157556), wyrażając pogląd, że wynikający z art. 35 ust. 1 ustawy o

emeryturach pomostowych obowiązek opłacania składek na FEP dotyczy

pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym

charakterze w pełnym wymiarze czasu pracy. Sąd Najwyższy słusznie wywiódł przy

tym, że z istoty prawa ubezpieczeń społecznych i ścisłej zależności między

podleganiem ubezpieczeniu społecznemu a prawem do świadczenia z tego

ubezpieczenia wynika, że obowiązek ubezpieczenia nie może dotyczyć osoby, co

do której od początku wiadomo, że nigdy świadczenia nie otrzyma. W tym wypadku

chodzi o konstrukcyjną cechę stosunku zobowiązaniowego ubezpieczenia

społecznego, w którym obie strony są względem siebie zobowiązane. Jako podmiot

ubezpieczenia (za którego należy opłacić składki) art. 35 ust. 1 pkt 2 ustawy o

emeryturach pomostowych wskazuje „pracownika”, a więc posługuje się pojęciem

zdefiniowanym ustawowo w art. 2 pkt 3 ustawy o emeryturach pomostowych. Skoro

w odniesieniu do takiego pracownika prawo do emerytury pomostowej jest

wykluczone, to nie sposób przyjąć, że należy on do kręgu osób objętych

ubezpieczeniem społecznym z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub o

szczególnym charakterze na mocy ustawy o emeryturach pomostowych. Analiza

gramatyczna zwrotu „pracownik, który wykonuje prace w szczególnych warunkach

lub o szczególnym charakterze, o których mowa w art. 3 ust. 1 i 3” prowadzi do

wniosku, że powtarza on w formie skondensowanej treść art. 3 ust. 4 i 5 ustawy o

emeryturach pomostowych. A więc chodzi w nim o pracownika, który wykonuje

prace w szczególnych warunkach (art. 3 ust. 1) lub prace o szczególnym

charakterze (art. 3 ust. 3). Pracownik, „który wykonuje prace”, jest także

pracownikiem „wykonującym prace”, wobec czego art. 35 ust. 1 pkt 2 stanowi kalkę

językową oraz znaczeniową art. 3 ust. 4 i 5. Dlatego daje to podstawę do przyjęcia,

że ustawodawca w art. 35 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach pomostowych w

istocie powielił regulację z art. 3 ust. 4 i 5. Odesłanie do art. 3 ust. 1 i 3 wynika z

konieczności zaznaczenia, że chodzi o pracownika wykonującego pracę w

szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu art. 3 ust. 1 i

15

3 ustawy o emeryturach pomostowych, a nie w rozumieniu art. 32 i 33 ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ponieważ zakres

pojęciowy tych przepisów nie jest identyczny.

Ustawodawca w ten sposób dał wyraz temu, że obowiązek składkowy

dotyczy pracownika wykonującego pracę w szczególnych warunkach lub o

szczególnym charakterze określoną wyłącznie w ustawie o emeryturach

pomostowych. Zdaniem Sądu Najwyższego, nie można nie dostrzec podobieństwa

w redakcji przepisów art. 4 pkt 6 ustawy o emeryturach pomostowych (zwrot

„pracownik, który wykonywał prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym

charakterze”) i art. 35 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach pomostowych (zwrot

„pracownik, który (…) wykonuje prace w szczególnych warunkach lub o

szczególnym charakterze”). Obie te regulacje dotyczą tego samego okresu, a

mianowicie pracy wykonywanej pod rządami ustawy o emeryturach pomostowych,

gdyż w wypadku art. 4 pkt 6 wynika to z jego brzmienia („po dniu 31 grudnia

2008 r.”), a w wypadku art. 35 ust. 1 pkt 2 chodzi o składki należne od dnia wejścia

w życie przepisów ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. kreujących obowiązek

opłacania składki (od 1 stycznia 2010 r.). Gdyby zatem przyjąć stanowisko

przeciwne, to należałoby uznać, że niezamieszczenie w art. 4 pkt 6 ustawy o

emeryturach pomostowych wymagania pracy w pełnym wymiarze czasu pracy

oznacza, że jednym z warunków koniecznych prawa do emerytury pomostowej jest

wykonywanie po dniu 31 grudnia 2008 r. pracy w szczególnych warunkach lub o

szczególnym charakterze niezależnie od tej okoliczności. Takie stanowisko

pozostawałoby jednak w jaskrawej sprzeczności z art. 1 ust. 1 ustawy o

emeryturach pomostowych.

Uzupełniając te wywody, Sąd Najwyższy w obecnym składzie uznaje za

stosowne podkreślić, że za przyjęciem tezy, iż wynikający z art. 35 ust. 1 ustawy o

emeryturach pomostowych obowiązek opłacania składek na FEP dotyczy

pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym

charakterze w pełnym wymiarze czasu pracy, przemawiają nie tylko zasługujące na

pełną aprobatę, wyczerpująco zaprezentowane w wyroku z dnia z 22 lutego

2012 r., II UK 130/11, wyniki wykładni językowo-logicznej (gramatycznej) tego

przepisu, ale również jego wykładnia dokonywana z uwzględnieniem reguł

16

systemowych i funkcjonalnych. Nie może być bowiem tak, że to samo pojęcie

pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym

charakterze (za których uważa się pracowników wykonujących po dniu wejścia w

życie ustawy, w pełnym wymiarze, prace, o których mowa w art. 3 ust. 1 i 3),

zdefiniowane przecież w ustawie (art. 3 ust. 4 i 5), a więc posiadające swoją

legalną definicję, będzie odmiennie rozumiane w zależności od kontekstu, w którym

zostało użyte. Przeciwnie, zgodnie z regułami wykładni systemowej, legalna

definicja określonego pojęcia sformułowana w ustawie winna odnosić się do

wszystkich regulacji tego aktu prawnego. Inaczej rzecz ujmując, to samo pojęcie

powinno być w ramach owego aktu prawnego rozumiane tak samo. Taki jest też cel

tworzenia przez ustawodawcę definicji ustawowych. Dlatego nie można

zaakceptować sugerowanego w ocenianej skardze kasacyjnej „autonomicznego”

charakteru definicji pracownika wykonującego prace w szczególnych warunkach lub

o szczególnym charakterze, który znajdowałby zastosowanie wyłącznie do

określenia zakresu podmiotowego pracowników, za których jest opłacana składka

na FEP, gdyż ten nie uwzględniałby owej ustawowej definicji, a nawet byłby z nią w

oczywisty sposób sprzeczny.

Reasumując, Sąd Najwyższy w obecnym składzie stoi na stanowisku, że

zgodnie z art. 35 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach pomostowych składki na FEP

opłaca się za pracownika, który prace w szczególnych warunkach lub o

szczególnym charakterze (art. 3 ust. 1 i 3 ustawy) wykonuje w pełnym wymiarze

czasu pracy (art. 3 ust. 4 i 5 ustawy).

Kierując się przedstawionymi motywami oraz opierając się na treści

art. 39814

k.p.c., a w odniesieniu do kosztów postępowania kasacyjnego na

podstawie art. 99 k.p.c. w związku z art. 98 § 1 i 3 k.p.c. oraz § 6 w związku z § 12

ust. 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w

sprawie opłat za czynności radców prawnych …, Sąd Najwyższy orzekł jak w

sentencji.

17