II CSK 544/14

Sygn. akt II CSK 544/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 czerwca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Barbara Myszka

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie z powództwa Wielospecjalistycznego Szpitala Wojewódzkiego […]

przeciwko Skarbowi Państwa - Prezesowi Sądu Okręgowego w G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 24 czerwca 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 20 marca 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony pozwanej na

rzecz strony powodowej kwotę 1800 (jeden tysiąc osiemset) zł

tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Sąd Okręgowy w G. postanowieniem z dnia 15 stycznia 2013 r. umorzył

postępowanie w stosunku do pozwanego komornika J. A. w następstwie ugody

sądowej zawartej między tym pozwanym i powodowym Szpitalem, natomiast

powództwo przeciwko Skarbowi Państwa - Prezesowi Sądu Okręgowego w G.,

wyrokiem z dnia 24 czerwca 2013 r. oddalił, uwzględniając zarzut przedawnienia

roszczenia dochodzonego od obu pozwanych z tytułu odpowiedzialności za szkodę

wyrządzoną przez niezgodne z prawem pobranie przez pozwanego Komornika

opłat egzekucyjnych w toku egzekucji prowadzonej przeciwko stronie powodowej

(art. 23 ust.1 i 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych

i egzekucji, tekst jednolity: Dz.U. z 2011 r., nr 231, poz. 1371, ze zm., dalej jako:

„ustawa o komornikach sądowych i egzekucji” lub „u.k.s.e.”). Sąd Okręgowy uznał,

że strona powodowa powzięła wiedzę o wyrządzeniu szkody w chwili doręczenia jej,

tj. w dniach 7 stycznia i 19 lutego 2008 r. postanowień pozwanego Komornika

z dnia 18 grudnia i 11 lutego 2008 r., na podstawie których pobrane zostały opłaty

egzekucyjne. Wobec tego, że pozew wpłynął do Sądu w dniu 28 września 2011 r.,

a więc po upływie trzyletniego terminu przewidzianego w art. 4421

§ 1 k.c.,

roszczenie strony powodowej uległo przedawnieniu.

Sąd Apelacyjny, po częściowym uwzględnieniu apelacji powodowego

Szpitala, wyrokiem z dnia 20 marca 2014 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego i

zasądził od pozwanego Skarbu Państwa na rzecz strony powodowej kwotę 126 818,

05 zł, oddalając w pozostałej części powództwo oraz apelację. W ocenie tego

Sądu przyjąć należało, że strona powodowa dowiedziała się o szkodzie dopiero z

chwilą, gdy Sądy w postanowieniach wydanych w styczniu i lutym 2009 r.,

potwierdziły subiektywne przekonanie strony powodowej o wyrządzeniu szkody.

Sąd Apelacyjny, akceptując pogląd wyrażony w uchwale Sądu Najwyższego z dnia

16 października 2008 r., III CZP 90/08 (OSNC 2009 nr 9, poz. 123), stwierdził

bezprawny charakter czynności komornika sądowego polegającej na pobraniu

opłaty od czynności egzekucyjnych podjętych w okresie zawieszenia postępowania

egzekucyjnego.

W skardze kasacyjnej pozwany Skarb Państwa podniósł zarzut naruszenia art.

23 ust. 3 w zw. z art. 23 ust. 1 u.k.s.e. przez uznanie, że zakresem

odpowiedzialności komornika sądowego przewidzianej w art.23 ust.1 u.k.s.e. objęta

3

jest czynność polegająca na ustaleniu i pobraniu opłaty egzekucyjnej, art. 4421

k.c.

przez błędną jego wykładnię polegającą na uznaniu, że bieg terminu przedawnienia

roszczenia dochodzonego przez stronę powodową rozpoczął się dopiero od

powzięcia wiedzy o bezprawnym charakterze czynności komornika, art.123 § 1 pkt.

1 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie w następstwie uznania, że wniesienie

przez powodowy Szpital skarg na czynności komornika polegającej na ustaleniu

i pobraniu opłat egzekucyjnych stanowiło czynność przed sądem przedsięwziętą

bezpośrednio w celu ustalenia roszczenia będącego przedmiotem sporu oraz art.

481 § 1 k.c. przez zasądzenie odsetek ustawowych od roszczenia przedawnionego.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 23 ust.1 u.k.s.e. komornik jest obowiązany do naprawienia

szkody wyrządzonej przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy

wykonywaniu czynności, według zaś art. 23 ust.3 u.k.s.e. Skarb Państwa jest

odpowiedzialny za szkodę solidarnie z komornikiem. Powołany w skardze

kasacyjnej zarzut naruszenia tych przepisów przez błędną ich wykładnię i wskutek

tego niewłaściwe zastosowanie oparty jest na założeniu, że skoro użyty w tych

przepisach termin „czynności” nie został zdefiniowany, należy przyjąć, że są to

czynności egzekucyjne, zwłaszcza że takiego pojęcia użył ustawodawca w art. 2

u.k.s.e., określając kompetencje komornika.

W doktrynie czynności egzekucyjne definiowane są jako „każde, określone co

do formy, treści, miejsca i czasu działanie powołanego do tego organu

egzekucyjnego w stosunku do osób podlegających egzekucji sądowej, podjętych

dla zapewnienia wierzycielowi zaspokojenia”. Za czynności egzekucyjne nie można

uznać – jak podkreślono w skardze kasacyjnej – czynności polegających na

ustaleniu i pobraniu opłat egzekucyjnych, nie służą one bowiem zaspokojeniu

wierzyciela, a jedynie mają na celu pokrycie kosztów działalności egzekucyjnej

komornika), prowadzonej przez niego na własny rachunek (art. 3a i art. 35 u.k.s.e.).

Za przyjęciem takiej wykładni przemawia także – zdaniem Prokuratorii Generalnej

Skarbu Państwa – przepis art. 43 u.k.s.e., stanowiący, że za prowadzenie egzekucji

4

i inne czynności wymienione w ustawie komornik pobiera opłaty egzekucyjne.

Oznacza to, że ustawodawca wyraźnie oddzielił wykonywanie przez komornika

czynności w ramach przyznanych mu kompetencji od czynności polegających na

pobieraniu opłat egzekucyjnych.

Wykładnia zaprezentowana w skardze kasacyjnej pozostaje w sprzeczności

z celem regulacji przyjętej w art. 23 ust.1 i 3 u.k.s.e. Po wejściu w życie ustawy

o komornikach sądowych i egzekucji, odpowiedzialność odszkodowawczą

komorników regulowały dwa przepisy - art. 23 tej ustawy, który stanowił,

że komornik ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przy wykonywaniu

czynności oraz art. 769 k.p.c., zgodnie z którym komornik odpowiadał za szkodę

wyrządzoną umyślnie lub przez niedbalstwo, jeżeli poszkodowany nie mógł w toku

postępowania zapobiec szkodzie za pomocą środków przewidzianych w kodeksie

postępowania cywilnego. Po stwierdzeniu przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku

z dnia 20 stycznia 2004 r., SK 26/03 (OTK ZU 2004, nr 1, poz.3), że art. 769 k.p.c.

jest niezgodny z art. 77 ust.1 Konstytucji RP, przepis ten utracił moc, a art. 23 ust. 1

i 3 u.k.s.e. otrzymał nowe, obecnie obowiązujące brzmienie. W świetle

uregulowania przyjętego w tym przepisie, stanowiącym samodzielną podstawę

solidarnej odpowiedzialności komornika i Skarbu Państwa, przyjmuje się, że nie jest

to odpowiedzialność ani na zasadzie winy, ani na zasadzie ryzyka, wystarcza sama

niezgodność z prawem działania lub zaniechania komornika przy wykonywaniu

czynności. Celem takiego uregulowania jest zagwarantowanie standardu

odpowiedzialności komornika i Skarbu Państwa do wymagań art. 77 Konstytucji RP.

Zgodnie z art. 1 u.k.s.e. komornik sądowy jest funkcjonariuszem publicznym, jako

organ władzy publicznej wykonuje powierzone mu przez ustawę czynności

związane z przymusowym wykonywaniem orzeczeń sądowych a także inne

zadania powierzone przez ustawę. Jego odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną

przy wykonywaniu władzy publicznej mieści się zatem w ramach konstytucyjnego

modelu odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną wskutek niezgodnych z prawem

działań organów władzy publicznej (uchwała Sądu Najwyższego z dnia

13 października 2004 r., III CZP 534/04, OSNC 2005, nr 10, poz.168, wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 10 lutego 2010 r., V CSK 279/09, nie publ.). W obecnym stanie

prawnym straciła więc na aktualności uchwała Sądu Najwyższego z dnia 11 lipca

5

2000 r., III CZP 24/00 (OSNC 2000, nr 11, poz.198), odróżniająca

odpowiedzialność komornika za czynności egzekucyjne od jego odpowiedzialności

za inne czynności.

Z przytoczonych względów nie można zgodzić się z poglądem skarżącego,

który termin „czynności”, przy wykonywaniu których wyrządzona została szkoda,

utożsamia z pojęciem „czynności egzekucyjnych” w wąskim rozumieniu,

ograniczającym je wyłącznie do czynności, zmierzających bezpośrednio do

przymusowego zaspokojenia wierzyciela. Pogląd ten prowadzi do bezzasadnego

wniosku, że wszelkie postanowienia komornika, w tym określające koszty

egzekucyjne, mimo że wydawane są w toku właściwego postępowania

egzekucyjnego, ale jako że nie zmierzają bezpośrednio do wspomnianego celu, nie

są czynnościami egzekucyjnymi. Przeciwko takiemu zapatrywaniu przemawia

chociażby przyjmowany powszechnie podział czynności egzekucyjnych komornika

na czynności ściśle wykonawcze oraz czynności orzekania. Wskazać ponadto

należy, że ustawodawca w art. 23 ust.1 u.k.s.e. odpowiedzialność

odszkodowawczą komornika związał z „niezgodnym z prawem działaniem lub

zaniechaniem przy wykonywaniu czynności”. Takie unormowanie wskazuje, że

źródłem szkody, za którą komornik odpowiada są wszelkie działania lub

zaniechania przy wykonywaniu „czynności”, a więc zarówno czynności egzekucyjne

wykonywane przez komornika jako organ egzekucyjny, jak również inne czynności

przekazane ustawą do jego kompetencji.

Okoliczność, że Sąd Najwyższy, dokonując wykładni art. 23 ust.1 u.k.s.e.,

niekiedy odwołuje się do „czynności przewidzianych w art. 2 u.k.s.e., które

zmierzają do realizacji celu egzekucji” oraz wskazuje na obowiązek naprawienia

szkody wyrządzonej przy wykonywaniu „czynności egzekucyjnych” (przykładowo

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 2015 r., IV CSK 302/14,

dotychczas nie publ.), nie oznacza, że z zakresu działań i zaniechań komornika,

stanowiących źródło szkody, o której mowa w art. 23 ust.1 u.k.s.e. Sąd Najwyższy

wyłączył czynność polegającą na ustaleniu i pobraniu opłat egzekucyjnych.

Potwierdzeniem tej tezy jest orzeczenie wydane w sprawie, w której przedmiotem

sporu było roszczenie odszkodowawcze z tytułu szkody wyrządzonej bezprawnym

pobraniem opłat egzekucyjnych (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 października

6

2014 r., II CSK 60/14, dotychczas nie publ.). Podkreślić ponadto należy, że w art. 2

u.k.s.e. jest mowa nie tylko o „czynnościach egzekucyjnych”, lecz także o „innych

czynnościach przekazanych na podstawie odrębnych przepisów” oraz zadaniach,

które tylko przykładowo zostały wskazane, o czym świadczy użyte w nim słowo

„w szczególności”. Nie ma zatem żadnych podstaw, aby interpretując art. 23

u.k.s.e. przez odwołanie się do art. 2 u.k.s.e., odpowiedzialność odszkodowawczą

komornika za szkodę wyrządzoną niezgodnym z prawem działaniem lub

zaniechaniem ograniczać do czynności egzekucyjnych mających na celu

wykonanie orzeczenia sądowego. Rozważania wywołane zarzutem naruszenia art.

23 ust.1 u.k.s.e. należy więc skonkludować stwierdzeniem, że komornik ponosi

odpowiedzialność odszkodowawczą przewidzianą w tym przepisie zarówno wtedy,

gdy wykonuje czynności egzekucyjne, jak i wtedy, gdy podejmuje inne czynności

przekazane ustawą do jego kompetencji.

Bezzasadne okazały się także zarzuty naruszenia art. 4421

§ 1,art.123 § 1 pkt

1 k.c. oraz art. 481 § 1 k.c. Z art.120 k.c. oraz przepisów szczególnych regulujących

początek biegu przedawnienia można wywieść zasadę, że bieg przedawnienia

rozpoczyna się z najwcześniejszą chwilą, w której od uprawnionego można

rozsądnie oczekiwać dochodzenia swojego roszczenia. Już z literalnego brzmienia

art. 4421

§ 1 zdanie pierwsze k.c. wynika, że roszczenie o naprawienie szkody

wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat trzech od

dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do

jej naprawienia (tj. a tempore scientiae), a nie od daty zdarzenia. Wprawdzie

rozpoczęcie biegu przedawnienia – na co nie zawsze zwraca się uwagę - jest

niezależne od świadomości uprawnionego odnośnie do przysługującego mu

roszczenia, jednak w przypadku krótszego terminu przedawnienia roszczeń

deliktowych, ustawa wyjątkowo takiej świadomości wymaga. Warunek ten odnosi

się do wszystkich elementów konstytutywnych roszczenia deliktowego, co oznacza,

że trzyletni termin przedawnienia może rozpocząć swój bieg dopiero wtedy, gdy

poszkodowanemu znane jest zdarzenie będące źródłem szkody, osoba sprawcy

oraz związek przyczynowy między działaniem sprawcy i powstałą szkodą.

W doktrynie i judykaturze trafnie podnosi się, że w odniesieniu do przesłanki

związku przyczynowego wiedza poszkodowanego powinna pochodzić

7

z kompetentnego źródła (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 1967 r.,

I PR 354/67, OSNCP 1968, nr 8-9, poz.146, oraz z dnia 16 sierpnia 2005 r., I UK

19/05, OSNP 2006 nr 13-14, poz. 219).

Takie stanowisko znajduje usprawiedliwienie zwłaszcza w przypadku

czynności komornika sądowego polegającej na pobraniu opłaty, gdy bezprawność

tej czynności mogła budzić wątpliwość, ergo wymagała potwierdzenia przez Sąd

w postępowaniu wywołanym skargą na czynność komornika – co nastąpiło

wskutek wniesiona takiej skargi przez stronę powodową. Z tych względów podzielić

należało pogląd Sądu Najwyższego, zgodnie z którym bieg przedawnienia

roszczenia przysługującego na podstawie art. 23 ust.1 u.k.s.e. na skutek

bezprawnego pobrania przez komornika opłat egzekucyjnych, rozpoczyna się od

daty uprawomocnienia się postanowienia wydanego w tym przedmiocie (wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 30 października 2014 r., II CSK 60/14, nie publ.).

W świetle takiej wykładni i dokonanych w sprawie ustaleń nie zostały naruszone

przepisy art. 4421

§ 1, art. 123 § 1 pkt 1 k.c. oraz art. 481 § 1 k.c.

Z przytoczonych względów orzeczono, jak w sentencji (art. 39814

k.p.c.).