II UK 260/14

Sygn. akt II UK 260/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 czerwca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

Prezes SN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący)

SSN Jolanta Frańczak

SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku B. N.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 24 czerwca 2015 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 16 stycznia 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 16 stycznia 2014 r., Sąd Apelacyjny oddalił apelację

pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Sądu Okręgowego –

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w O. z dnia 12 czerwca 2013 r. w sprawie

2

z wniosku B. N. o emeryturę, uznając że wnioskodawca udowodnił 15 letni okres

pracy w szczególnych warunkach i w związku z tym spełnił przesłanki określone w

art. 32 w związku z art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2015 r.,

poz. 748), co uzasadniało przyznanie dochodzonego świadczenia.

W stanie faktycznym sprawy, wnioskodawca (urodzony w dniu 12

października 1952 r.), obecnie niepracujący, w dniu 30 listopada 2012 r. złożył

wniosek o emeryturę. Na podstawie przedłożonej dokumentacji organ rentowy

ustalił, że wnioskodawca nie jest członkiem otwartego funduszu emerytalnego, a na

dzień 1 stycznia 1999 r. udokumentował ogólny staż ubezpieczeniowy w wymiarze

25 lat i 3 miesięcy okresów składkowych i nieskładkowych. Decyzją z dnia 10

grudnia 2012 r. organ rentowy odmówił wnioskodawcy prawa do wcześniejszej

emerytury z tytułu pracy w warunkach szczególnych, wskazując w uzasadnieniu, że

wnioskodawca nie udowodnił wymaganego 15-letniego okresu pracy w

szczególnych warunkach. Organ rentowy nie zaliczył wnioskodawcy do stażu pracy

wykonywanej w szczególnych warunkach okresu zatrudnienia w Zakładach […] od

dnia 1 czerwca 1971 r. do dnia 31 grudnia 1990 r. na stanowisku dziewiarza, gdyż

nie przedłożył on świadectwa wykonywania pracy w szczególnych warunkach za

ten okres pracy. Wnioskodawca w powyższym okresie zatrudniony był na

stanowisku dziewiarza maszynowego, początkowo na zwykłych maszynach

dziewiarskich, a następnie w 1976 r. przeszeregowany został na maszyny

dziewiarskie automatyczne do produkcji dzianin w nowej hali produkcyjnej. W

okresie od dnia 21 kwietnia 1972 r. do 3 maja 1974 r. odbywał zasadniczą służbę

wojskową, po czym nadal pracował jako dziewiarz w dziewiarni w S., a następnie w

nowym zakładzie „E” od dnia 1 sierpnia 1975 r. W latach osiemdziesiątych, wobec

trudności zaopatrzeniowych i braku przędzy, pracownikom powierzano prace wedle

posiadanych przez nich umiejętności lub też wyuczonego zawodu i dlatego

wnioskodawcy powierzano stanowisko murarza, z tym, że kiedy były regularne

dostawy przędzy nadal kierowany był do produkcji. Wyrokiem z dnia 12 czerwca

2013 r. Sąd Okręgowy uwzględnił odwołanie wnioskodawcy i zmienił decyzję

organu rentowego, przyznając wnioskodawcy prawo do emerytury z tytułu pracy w

szczególnych warunkach od dnia 1 listopada 2012 r. W uzasadnieniu wyroku Sąd

3

pierwszej instancji wskazał, że wnioskodawca w okresie od listopada 1971 r. do

marca 1987 r. (tj. 15 lat i 5 miesięcy) pracował w pełnym wymiarze czasu pracy na

stanowisku dziewiarza, wykonując prace przy produkcji i wykańczaniu wyrobów

włókienniczych, a wykonywana praca była pracą w szczególnych warunkach.

Jednocześnie Sąd ten ustalił, że od 1 kwietnia 1987 r. wnioskodawca był

zatrudniony na stanowisku murarza, przy czym prace te dzielił z obowiązkami

dziewiarza, zatem nie wykonywał pracy dziewiarza w warunkach szczególnych

stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. W ocenie Sądu pierwszej instancji,

wnioskodawca wykazał wymagany 15-letni staż pracy w warunkach szczególnych,

co uzasadniało przyznanie dochodzonego świadczenia od pierwszego dnia

miesiąca, w którym złożono wniosek tj. od dnia 1 listopada 2012 r.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację organu rentowego, akceptując ustalenia

faktyczne Sądu pierwszej instancji, jak i zapadłe orzeczenie. Zdaniem Sądu

Apelacyjnego zgromadzony przez Sąd pierwszej instancji materiał dowodowy

prowadzi do jednoznacznego wniosku, że wnioskodawca pracował jako dziewiarz i

murarz. Zgodnie z wykazem A stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze (Dz.U. Nr

8, poz. 43 ze zm.) jako pracę w warunkach szczególnych wymieniono prace przy

produkcji i wykańczaniu wyrobów włókienniczych (wykaz A, Dział VII, pozycja 4).

Według Sądu Apelacyjnego, Sąd Okręgowy zaliczył również wnioskodawcy do

okresu pracy w warunkach szczególnych okres zatrudnienia od dnia 1 kwietnia

1987 r. do dnia 31 grudnia 1987 r., ustalając, że w tym okresie wnioskodawca

wykonywał prace dziewiarza łącząc ją z pracą murarza. W aktach pracowniczych

wnioskodawcy znajduje się dokument - skierowanie na szkolenie BHP wydane w

listopadzie 1987 r. Szkolenie to kieruje wnioskodawcę na szkolenie jako

pracownika dziewiarni - dziewiarza. Tym samym Sąd Apelacyjny uznał, że z całą

pewnością wnioskodawca w listopadzie i grudniu 1987 r. wykonywał pracę

dziewiarza, a co za tym idzie pracował w warunkach szczególnych.

W skardze kasacyjnej od tego wyroku, zaskarżając go w całości,

pełnomocnik organu rentowego zarzucił naruszenie prawa materialnego - art. 184

ust.1 pkt. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

4

Ubezpieczeń Społecznych przez jego niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że

wnioskodawca spełnił przesłankę co najmniej 15 lat zatrudnienia w szczególnych

warunkach na dzień 31 grudnia 1998 r., art. 32 ust.4 w związku z art. 184 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS w związku z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia

7 lutego 1983 r. przez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że zatrudnienie

wnioskodawcy na stanowisku murarza także w okresie od dnia 1 stycznia 1982 r.

do 31 grudnia 1982 r. było zatrudnieniem w warunkach szczególnych oraz

naruszenie przepisów postępowania mogącego mieć istotny wpływ na wynik

sprawy - art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. poprzez brak wyjaśnienia

w uzasadnieniu wyroku Sądu drugiej instancji podstawy prawnej uznania okresu

zatrudnienia wnioskodawcy na stanowisku murarza jako zatrudnienia w

szczególnych warunkach, wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i

przekazanie sprawy sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania wraz z

orzeczeniem o kosztach postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona.

Zgodnie z art. 3983

§ 1 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej może być

naruszenie prawa materialnego (pkt 1) lub przepisów postępowania (pkt 2), jednak

w tym drugim przypadku zarzuty skargi kasacyjnej są skuteczne, jeżeli uchybienie

przepisom postępowania mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Stosownie do

art. 39813

§ 1 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach

zaskarżenia oraz w granicach podstaw, a w granicach zaskarżenia bierze z urzędu

pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Granice podstaw kasacyjnych

wyznaczone są przez sposób ujęcia przytoczonych w skardze kasacyjnej

przepisów prawa, których naruszenie zarzuca się zaskarżonemu wyrokowi, oraz ich

uzasadnienia (art. 3984

§ 1 pkt 2 k.p.c.). Biorąc pod uwagę ustalony w sprawie

(wyżej przytoczony) stan faktyczny, usprawiedliwiony jest kasacyjny zarzut

naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 k.p.c. Naruszenie art. 328 § 2

k.p.c. z reguły nie ma wprawdzie wpływu na treść wyroku, gdyż uzasadnienie

sporządzane jest po jego wydaniu (por. wyroki Sądu najwyższego: z dnia 1 lipca

5

1998 r., I PKN 220/98, OSNAPiUS 1999 nr 15, poz. 482; z dnia 9 lipca 1998 r.,

I PKN 234/98, OSNAPiUS 1999 nr 15, poz. 487; z dnia 7 kwietnia 1999 r., I PKN

653/98, OSNAPiUS 2000 nr 11, poz. 427 oraz z dnia 5 września 2001 r., I PKN

615/00, OSNP 2003 nr 15, poz. 352). Wyjątkowo jednak, niezgodne z art. 328 § 2

k.p.c. sporządzenie uzasadnienie wyroku sądu drugiej instancji, może stanowić

usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej, gdy niezachowanie jego wymagań

konstrukcyjnych może czynić zasadnym kasacyjny zarzut naruszenia prawa

materialnego przez jego zastosowanie do niedostatecznie jasno ustalonego stanu

faktycznego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 września 2001 r., I PKN

615/00, OSNP 2003 nr 15, poz. 352), gdy uniemożliwia całkowicie dokonanie oceny

toku wywodu, który doprowadził do wydania orzeczenia (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 18 marca 2003 r., IV CKN 1862/00, LEX nr 109420) lub nie

pozwala na jego kontrolę kasacyjną (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20

lutego 2003 r., I CKN 65/01, LEX nr 78271).

Taka wyjątkowa sytuacja, w ocenie Sądu Najwyższego, występuje w

rozpoznawanej sprawie, gdy się zważy, przytoczone wyżej, ustalenia stanu

faktycznego, z których wynika, aczkolwiek w tej części Sąd nie uzasadnił

szczegółowo swojego stanowiska, że do pracy w warunkach szczególnych

(dziewiarza), zaliczono wnioskodawcy także okres, w którym wykonywał on prace

murarskie, przy czym bez uwzględnienia tego okresu, wnioskodawca nie wykazałby

15 lat pracy w warunkach szczególnych. Warto w tym miejscu przypomnieć, że w

ocenie Sądu pierwszej instancji, „ od 01.04.1987 r. wnioskodawca był zatrudniony

na stanowisku murarza, ale (…) prace te dzielił z obowiązkami na stanowisku

dziewiarza. Należało więc przyjąć, że od tego okresu (…) nie wykonywał stale i w

pełnym wymiarze czasu pracy w warunkach szczególnych.”

Zgodnie z art. 32 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, za

pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa się pracowników

zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym

stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze

względu na bezpieczeństwo własne i otoczenia. Za taką pracę została uznana w

rozporządzeniu z dnia 7 lutego 1983 r., do którego załącznik stanowi wykaz A, w

dziale VII poz. 4 praca przy produkcji i wykańczaniu wyrobów włókienniczych. Sąd

6

drugiej instancji w uzasadnieniu wyroku uznając, że „wnioskodawca w spornym

okresie czasu pracował jako dziewiarz i murarz”, orzekł, iż także w okresie od dnia

1 stycznia 1982 r. do dnia 31 grudnia 1989 r. wykonywał prace odpowiadające

charakterem i zakresem pracom w szczególnych warunkach wskazanym w dziale

VII pod pozycją 4 załącznika A do rozporządzenia, mimo że w aktach emerytalnych

(k.53) w oświadczeniu z dnia 19 listopada 2012 r., wnioskodawca wskazał, że w

tym okresie pracował na stanowisku murarza.

Zważywszy okoliczności sprawy, w tym poczynione ustalenia co do

charakteru pracy wnioskodawcy, trzeba przypomnieć, że w judykaturze jest

niesporne, iż nie jest dopuszczalne uwzględnianie do okresów pracy w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wykonywanej stale i w

pełnym wymiarze czasu pracy, wymaganych do nabycia prawa do emerytury w

niższym wieku emerytalnym, innych równocześnie wykonywanych prac w ramach

dobowej miary czasu pracy, które nie oddziaływały szkodliwie na organizm

pracownika, przez co tak zatrudniony nie spełniał koniecznego warunku dla

uzyskania wcześniejszych uprawnień emerytalnych, jakim było stałe wykonywanie

pracy szkodliwej w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na zajmowanym

stanowisku pracy (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 czerwca 2008 r., II UK

306/07, OSNP 2009 nr 21-22, poz. 290). Od tej reguły istnieją odstępstwa.

Pierwsze z nich dotyczy sytuacji, kiedy inne równocześnie wykonywane prace

stanowią integralną część (immanentną cechę) większej całości dającej się

zakwalifikować pod określoną pozycję załącznika do rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia z dnia 7 lutego 1983 r. (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 6

grudnia 2007 r., III UK 62/07, LEX Nr 375653; dnia 5 maja 2009 r., I UK 4/09, oraz z

dnia 11 marca 2009 r., II UK 243/08). Drugie odstępstwo dotyczy przypadków,

kiedy czynności wykonywane w warunkach nienarażających na działanie

czynników szkodliwych dla zdrowia mają charakter incydentalny, krótkotrwały,

uboczny (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2008 r., I UK

210/07, OSNP 2009 nr 5-6, poz. 75 oraz z dnia 12 kwietnia 2012 r., II UK 233/11,

OSNP 2013 nr 7-8, poz. 86).

Okoliczności te nie podlegały ocenie w toku postępowania apelacyjnego, co

uzasadnia zawarty w skardze zarzut naruszenia prawa materialnego, przez

7

zastosowanie go do nie w pełni ustalonego stanu faktycznego. Wbrew stanowisku

Sądu Apelacyjnego, charakter pracy w szczególnych warunkach wykonywanej stale

i w pełnym wymiarze czasu, odbiera zatrudnieniu wnioskodawcy jako dziewiarza

wykonywana praca murarza, co zgodnie z ustaleniami stanu faktycznego miało

miejsce w czasie przestojów zakładu z powodu braku surowca. Ponadto jak

słusznie zauważył w skardze kasacyjnej organ rentowy, zwykłe prace murarskie nie

są wymienione w żadnym z działów wykazu A stanowiącego załącznik do

rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r.

Tym samym, w ocenie Sądu Najwyższego, nie zasługuje na aprobatę

konstatacja Sądu drugiej instancji, że wykonywane przez wnioskodawcę prace

zarówno jako dziewiarza jak i murarza podlegają zaliczeniu do prac w szczególnych

warunkach na takich samych zasadach.

Z tych względów skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie, wobec

czego Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji zgodnie z art. 39815

§ 1 k.p.c.

Orzeczenie o kosztach uzasadnia art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.