I UK 341/14

Sygn. akt I UK 341/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 czerwca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania W. I.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Ł.

o umorzenie należności funduszu alimentacyjnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 22 czerwca 2015 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 11 marca 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną i przyznaje adw. P. K. kwotę 120 (sto

dwadzieścia) zł tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej, powiększoną o podatek VAT, od Skarbu Państwa - Sądu

Apelacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia

11 marca 2014 r. oddalił apelację wnioskodawcy W. I. od wyroku Sądu

2

Okręgowego w Ł. Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 26 marca 2013

r. oddalającego odwołanie wnioskodawcy od decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych Oddziału w Ł. z dnia 14 listopada 2012 r., odmawiającej mu

umorzenia niespłaconych należności likwidowanego funduszu alimentacyjnego za

okres do marca 2000 r. do kwietnia 2004 r. w kwocie 23.976 zł oraz 5% opłaty na

pokrycie kosztów związanych z działalnością funduszu.

W sprawie tej ustalono, że wnioskodawca, urodzony dnia 30 sierpnia 1958 r.,

z zawodu mechanik maszyn i urządzeń rolniczych, pracował w różnych zawodach

do 2006 r. tj. „do czasu zachorowania”. Wnioskodawca jest rozwiedziony, nie

posiada własnego mieszkania. Mieszka u znajomej, ale prowadzi oddzielne

gospodarstwo domowe. Jego jedynym źródłem utrzymania jest zasiłek z miejskiego

ośrodka pomocy społecznej w kwocie 529 zł miesięcznie. Legitymuje się

orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wydanym na stałe.

Cierpi na schorzenia wzroku, przemijającą niewydolność naczyń mózgowych na tle

przebytego wcześniej udaru mózgu, które wymagają systematycznego leczenia

farmakologicznego. Na zakup leków wydaje kwotę 200 zł miesięcznie. Poza

należnościami wymienionymi w zaskarżonej decyzji, wnioskodawca ma jeszcze

obowiązek zrealizowania należności alimentacyjnych na rzecz innych wierzycieli w

kwocie ponad 29.000 zł oraz „kwotę 8.694 zł na rzecz Miejskiego Ośrodka Pomocy

Społecznej”. Egzekucja alimentów na rzecz funduszu jest bezskuteczna.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację wnioskodawcy w pełni podzielając ustalenia

faktyczne i stanowisko Sądu pierwszej instancji, z który uznał, że w przypadku

wnioskodawcy nie zachodzą „szczególnie uzasadnione przypadki związane z

sytuacją zdrowotną lub rodzinną”, o których mowa w art. 68 ust. 1 ustawy z dnia 28

listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr

139, poz. 992 z zm.), które mogłyby uzasadniać umorzenie mu niespłaconych

należności likwidowanego funduszu alimentacyjnego. Instytucja ta stanowi

„nadzwyczajne zwolnienie zobowiązanego z długu alimentacyjnego, co następuje

kosztem uszczuplenia środków funduszu ubezpieczeń społecznych”, dlatego

wykładnia pojęcia „szczególnie uzasadnione przypadki związane z sytuacją

zdrowotną lub rodzinną” powinna być ścisła, a nie rozszerzająca, zwłaszcza że

chodzi o „najdalej idącą spośród ulg przewidzianych w tym przepisie, czyli

3

umorzenie tychże należności”. Tymczasem „szczególnie uzasadnione okoliczności,

to te które mają charakter wyjątkowy, losowy i ze względów zdrowotnych lub

rodzinnych tak obciążają budżet zobowiązanego, że nie pozwalają na uregulowanie

należności”. Przy dokonywaniu takiej oceny uwzględnia się wiek wnioskodawcy,

stan rodzinny, kwalifikacje zawodowe oraz rokowania zdrowotne, które nie mogą

pozostawiać wątpliwości, że nie będzie on również w przyszłości spłacać

przedmiotowych zaległości. „Są to więc sytuacje wyjątkowe, nietypowe, czy nawet

bardzo nietypowe dotyczące zobowiązanego do alimentacji, powstałe w wyniku

wypadku losowego, niezależnego od zobowiązanego, w następstwie których jego

sytuacja uległa takiemu pogorszeniu, że nie jest on w stanie na bieżąco spłacać

swoich należności, a nadto nie ma perspektywy poprawy i zmiany tej sytuacji”.

Tymczasem wnioskodawca ma 55 lat, co „nie tylko umożliwia, ale wręcz uzasadnia

wykonywanie pracy. Zatem sam wiek skarżącego, nawet gdy z tej przyczyny

skarżący należy do grupy zawodowej zagrożonej największym bezrobociem, nie

uzasadnia definitywnej utraty możliwości zarobkowania i tym samym możliwości

spłaty zadłużenia. Czasowe ograniczenia możliwości podjęcia zatrudnienia mogą

co najwyżej uzasadniać podjęcie kroków zmierzających do uzyskania odroczenia

terminu płatności zobowiązania ewentualnie rozłożenia zobowiązania na raty”. Z

zeznań wnioskodawcy „wynika możliwość wykonywania prac nie tylko przy

maszynach ale także prac administracyjnych. Zatem możliwości podjęcia

zatrudnienia są w tym przypadku szerokie nawet mając na uwadze predyspozycje

do jej wykonywania przez odwołującego z uwagi na ograniczenia zdrowotne”. Sąd

Apelacyjny miał też na uwadze, że stan niepełnosprawności, o którym mowa w

art. 1 i 3 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób

niepełnosprawnych (jednolity tekst: Dz.U. z 2011 r. Nr 127, poz. 721 ze zm.) nie

jest tożsamy z pojęciem „niezdolności do pracy” z art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.). Oznacza to, że zaliczenie

wnioskodawcy do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności nie stanowi

przeszkody od uznania za zdolnego do wykonywania pracy.

W skardze kasacyjnej wnioskodawca zarzucił naruszenie art. 68 ust. 1

ustawy o świadczeniach rodzinnych przez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że

4

szczególnie uzasadniony przypadek związany z sytuacją zdrowotną lub rodzinną

osoby, przeciwko której prowadzona jest egzekucja alimentów nie występuje w

sytuacji, w której skarżący: 1/ od 2006 r. pozostaje „w utrzymującym się złym stanie

zdrowia spowodowanym niewydolnością naczyń mózgowych i schorzeniami

narządu wzroku”, 2/ znajduje się na skraju ubóstwa, utrzymując się z pomocy

Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej oraz nie posiada stałego miejsca

zameldowania, korzysta z tymczasowego miejsca noclegowego i pomocy osoby

trzeciej, 3/ jest osobą samotną, która nie może liczyć na pomoc rodziny,

4/ legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności o

charakterze trwałym.

Za przyjęciem skargi kasacyjnej do rozpoznania przemawia wystąpienie w

sprawie istotnych zagadnień prawnych, sprowadzających się do pytań: 1/ „czy

legitymowanie się przez odwołującego orzeczeniem o umiarkowanym stopniu

niepełnosprawności wydanym na stałe mieści się w pojęciu „szczególnie

uzasadnionego przypadku związanego z sytuacją zdrowotną” osoby, przeciwko

której prowadzona jest egzekucja alimentów?” 2/ „czy zły stan zdrowia

odwołującego, polegający na zakrzepie siatkówki, virectomia oka prawego,

niewydolności naczyń mózgowych, który od 2006 roku nie uległ poprawie stanowi

‘szczególnie uzasadniony przypadek związany z sytuacją zdrowotną’ osoby,

przeciwko której prowadzona jest egzekucja alimentów?”, 3/ „czy pozostawanie w

skrajnym ubóstwie, brak stałego miejsca zameldowania i konieczność korzystania z

pomocy społecznej MOPS w K. w formie tymczasowego miejsca noclegowego w

Domu Noclegowym w K. oraz pobierania zasiłku, korzystania z pomocy osoby

trzeciej, z wyłączeniem członków rodziny może stanowić „szczególnie uzasadniony

przypadek związany z sytuacją rodzinną” osoby, przeciwko której prowadzona jest

egzekucja alimentów?”.

Zdaniem skarżącego, prawidłowa wykładnia art. 68 ust. 1 ustawy o

świadczeniach rodzinnych, stosownie do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6

sierpnia 2008 r., II UK 359/07 (OSNP 2010 nr 1-2, poz. 18), powinna prowadzić do

wniosku, że ciężka sytuacja zdrowotna i materialna skarżącego, w jakiej znajduje

się nieprzerwanie od 2006 r. ma charakter trwały i nie stwarza perspektyw podjęcia

zatrudnienia ani zmiany tej sytuacji w taki sposób, który pozwoliłby mu na spłatę

5

długu alimentacyjnego. Skarżący cierpi bowiem na schorzenia narządu wzroku,

które uniemożliwiają mu podjęcie pracy, np. w administracji, która wcześniej

wykonywał, leczy się na niewydolność naczyń mózgowych, legitymuje się

orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wydanym na stałe,

znajduje się na skraju ubóstwa, utrzymuje się z pomocy Miejskiego Ośrodka

Pomocy Społecznej, nie ma stałego miejsca zameldowania, a po rozwodzie stał się

de facto bezdomny (od 1 lutego 2008 r. do 31 marca 2011 r. mieszkał w Domu

Noclegowym), jest osobą samotną, nie mającą żadnego wsparcia osób

najbliższych – co świadczy ewidentnie o wystąpieniu szczególnie uzasadnionego

przypadku związanego nie tylko z sytuacją zdrowotną, ale i rodzinną. Skarżący

znalazł się w tej sytuacji z przyczyn od niego niezależnych, bowiem utrata

możliwości zarobkowania i ustabilizowania swojej sytuacji życiowej zostały

przerwane przez chorobę. Również brak ofert pracy w miejscu zamieszkania

skarżącego czy najwyższy współczynnik bezrobocia w jego grupie wiekowej są

niewątpliwie okolicznościami niezależnymi od jego woli.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie co

do istoty sprawy przez uwzględnienie jego wniosku i umorzenie zadłużenia wobec

funduszu alimentacyjnego, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, a także o

przyznanie na rzecz pełnomocnika skarżącego kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej wnioskodawcy z urzędu, które nie zostały zapłacone w całości

ani w części.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zawierała usprawiedliwionych podstaw już dlatego, że

została oparta wyłącznie na zarzucie naruszenia przepisu prawa materialnego - art.

68 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Tymczasem przy braku adekwatnych

proceduralnych zarzutów kasacyjnych Sąd Najwyższy był związany miarodajnymi

ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego wyroku (art. 39813

§

2 in fine k.p.c.), z których wynikało, że pomimo legitymowania się orzeczeniem o

umiarkowanym stopniu niepełnosprawności skarżący nie jest niezdolny do pracy

6

dla celów rentowych, co zostało ustalone „w toku postępowania sądowego”, w

którym powoływał się on na orzeczenie o takim stopniu niepełnosprawności

wydane przez zespół orzekania o niepełnosprawności. W konsekwencji zaliczenie

skarżącego do wymienionego stopnia niepełnosprawności nie wykluczało ustalenia

jego zdolności do pracy w odrębnym postępowaniu rentowym, w którym nie zawsze

znajduje potwierdzenie stan niezdolności do pracy dla celów nabycia uprawnień

rentowych wynikający z orzeczenia o określonym stopniu niepełnosprawności

zdrowotnej wydanego przez zespół orzekania o niepełnosprawności. To wiążące

Sąd Najwyższy ustalenie faktyczne o braku niezdolności do pracy skarżącego

oznaczało, że nie utracił on „bezpowrotnie” perspektyw na poprawę statusu

materialnego, co nie przekreśla rokowań i potencjalnych możliwości choćby

częściowych spłat w przyszłości jego zadłużenia względem zlikwidowanego

funduszu alimentacyjnego.

W postępowaniu kasacyjnym nie jest dopuszczalne powoływanie nowych

faktów i dowodów na miarodajnie ustalone okoliczności sprawy stanowiące

podstawę wydania zaskarżonego wyroku (art. 39813

§ 2 in principio k.p.c.), przeto

poza weryfikacją kasacyjną pozostawało ustosunkowanie się do twierdzeń

skarżącego o „złym stanie zdrowia”, o jego skrajnym ubóstwie, braku stałego

miejsca zamieszkania, korzystaniu z miejsca noclegowego i pobieraniu zasiłku z

pomocy społecznej, czy korzystaniu z pomocy „osoby trzeciej”, przy „braku

wsparcia jakiegokolwiek członka rodziny”, zwłaszcza że takiej pomocy ze środków

funduszu alimentacyjnego wymagały najbliższe skarżącemu osoby alimentowane.

W ujawnionych okolicznościach sprawy oraz przy równoczesnym braku

jakichkolwiek proceduralnych zarzutów kasacyjnych Sądy meriti miały podstawy do

przyjęcia, że sytuacja skarżącego, który według miarodajnych i niezaskarżonych

ustaleń nie utracił „bezpowrotnie” zdolności do pracy ani do zarobkowania, nie

pozwala na umorzenie należności zlikwidowanego funduszu alimentacyjnego na

zasadzie szczególnie uzasadnionego przypadku, o którym mowa w art. 68 ust. 1

ustawy o świadczeniach rodzinnych.

W rozpoznanej sprawie nie było potrzeby ani możliwości rozstrzygania

sformułowanych przez skarżącego „zagadnień prawnych”, które zostały oderwane

lub nie przystawały do miarodajnych, bo niezaskarżonych - wobec braku

7

jakichkolwiek proceduralnych zarzutów kasacyjnych - ustaleń faktycznych

zaskarżonego wyroku. Oznaczało to w szczególności, że legitymowanie się przez

skarżącego orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności nie

odpowiada ani nie zawsze wyczerpuje pojęcie szczególnie uzasadnionego

przypadku w rozumieniu art. 68 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, jeżeli

taki stopień niepełnosprawności nie prowadził do sądownie potwierdzonej

obiektywnej i definitywnej utraty perspektyw możliwości zarobkowania i spłaty

zadłużenia alimentacyjnego. Równocześnie, samo przeciwne subiektywne

przekonanie skarżącego o braku zdolności do pracy oraz możliwości i realnych

perspektyw uzyskania środków materialnych na spłatę własnego zadłużenia

alimentacyjnego, które nie uzyskało potwierdzenia w zaskarżonym postępowaniu

sądowym, wyklucza umorzenie długu alimentacyjnego na podstawie

nieuzasadnionego zarzutu naruszenia art. 68 ust. 1 ww ustawy. Z braku

adekwatnych kasacyjnych zarzutów proceduralnych Sąd Najwyższy był

pozbawiony kasacyjnej możliwości zweryfikowania zarzutów, że wymienione w

skardze kasacyjnej stany chorobowe oraz trudna sytuacja materialno-bytowa

skarżącego zasługiwały na ponowny osąd przez Sąd drugiej obu instancji, jeżeli

obydwa Sądy meriti w ustalonych okolicznościach sprawy zgodnie wykluczyły

możliwość i legalność umorzenia skarżącemu zadłużenia alimentacyjnego

względem zlikwidowanego funduszu alimentacyjnego.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy oddalił niemającą

usprawiedliwionych podstaw skargę kasacyjną w zgodzie z art. 39814

k.p.c.,

przyznając ustanowionej dla skarżącego pełnomocnik z urzędu koszty nieopłaconej

pomocy prawnej udzielonej w postępowaniu kasacyjnym na podstawie § 12 ust. 4

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. o w sprawie

opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów

nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r.,

poz. 461 ze zm.).