IV CSK 612/14

Sygn. akt IV CSK 612/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 lipca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Banku […] - następcy prawnego Spółdzielczej Kasy […]

przeciwko Towarzystwu Finansowemu Spółdzielczych Kas Oszczędnościowo

- Kredytowych Spółce Akcyjnej i Krajowej Spółdzielczej Kasie Oszczędnościowo-

Kredytowej

o ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 3 lipca 2015 r.,

skargi kasacyjnej pozwanych

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 17 kwietnia 2014 r.,

1) oddala skargę kasacyjną,

2) zasądza od pozwanych na rzecz powoda kwotę 120

(sto dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Sąd Okręgowy w G. wyrokiem z dnia 30 lipca 2013 r. oddalił powództwo

Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo-Kredytowej […] o ustalenie, że Towarzystwo

Finansowe Spółdzielczych Kas Oszczędnościowo-Kredytowych […] nie była i nie

jest członkiem Krajowej Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo-Kredytowej.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 17 kwietnia 2014 r. po rozpoznaniu sprawy

w wyniku apelacji powódki Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo-Kredytowej

zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że ustalił, iż Towarzystwo Finansowe

Spółdzielczych Kas Oszczędnościowo - Kredytowych […] nie jest członkiem

Krajowej Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo-Kredytowej […].

Sąd Okręgowy dokonał następujących ustaleń faktycznych. Powódka

-Spółdzielcza Kasa Oszczędnościowo-Kredytowa […] jest członkiem pozwanej

Krajowej Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo-Kredytowej w […]. Przed wejściem

w życie ustawy z dnia 14 grudnia 1995 r. o spółdzielczych kasach

oszczędnościowo-kredytowych, tj. z dniem 5 lutego 1996 r., członkiem pozwanej

Krajowej Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo - Kredytowej był także poprzednik

prawny Towarzystwa Finansowego Spółdzielczych Kas Oszczędnościowo-

Kredytowych – H. Spółka z o. o. Spółka ta - powstała w 1992 r. - połączyła się z H.

O. Spółką z o. o., tworząc H. S. Spółkę z o.o. H. S. Spółka z o.o. połączyła się

ostatecznie z pozwanym Towarzystwem Finansowym Spółdzielczych Kas

Oszczędnościowo-Kredytowych S.A.

Sąd Okręgowy uznał powództwo Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo-

Kredytowej […] za niezasadne. Wskazał, że ustawa z dnia 14 grudnia 1995 r. o

spółdzielczych kasach oszczędnościowo- kredytowych nie zawiera przepisu

przewidującego utratę z mocy prawa członkostwa osób prawnych niebędących

spółdzielczymi kasami oszczędnościowo-kredytowymi, które były zrzeszone w

Kasie Krajowej, nie zawiera też przepisów intertemporalnych pozwalających na

stosowania ustawy z mocą wsteczną. Ponadto nie zaistniała żadna z okoliczności,

określonych w ustawie prawo spółdzielcze na zasadzie numerus clausus,

powodujących ustanie członkostwa poprzednika prawnego pozwanego

Towarzystwa Finansowego Spółdzielczych Kas Oszczędnościowo- Kredytowych

S.A. Sąd Okręgowy zwrócił uwagę, że okoliczności te były przedmiotem ustaleń

w sprawie z powództwa Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo- Kredytowej […]

3

przeciwko H. Spółce z o.o. i Krajowej Kasie Oszczędnościowo - Kredytowej w […]

o ustalenie, zakończonej prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w G.

(sygnatura: I C ..2/05). Sąd Okręgowy podkreślił, że powództwo Spółdzielczej

Kasy Oszczędnościowo-Kredytowej […] nie zasługuje na uwzględnienie ze

względów wskazanych w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 25 października 2006

r. w sprawie III CZP 67/06 (wydanej w związku z powołaną sprawą I C…2/05).

Przede wszystkim jednak Sąd Okręgowy oddalił powództwo, uznając, że po

stronie Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo-Kredytowej […] brak było interesu

prawnego, wyrażającego się w stanie niepewności, co do istnienia bądź nieistnienia

stosunku członkostwa pozwanego Towarzystwa Finansowego Spółdzielczych Kas

Oszczędnościowo-Kredytowych w pozwanej Kasie Krajowej. W tej kwestii Sąd

Okręgowy odwołał się (na podstawie art. 365 § 1 k.p.c.) do wyroku zapadłego w

sprawie I C …2/05.

W apelacji od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 30 lipca 2013 r. powódka

podniosła zarzut wadliwego zastosowania i błędnej wykładni art. 189 k.p.c.

w związku z art. 365 § 1 k.p.c., a także naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. oraz art. 25

§ 1 prawa spółdzielczego, poprzez brak jego zastosowania.

Sąd Apelacyjny, przyjmując za własne dotychczasowe ustalenia faktyczne,

nie zaaprobował dokonanej przez Sąd Okręgowy na jego podstawie wykładni

prawa materialnego i procesowego. Uznał za zasadne wszystkie zarzuty

podniesione w apelacji. Odnosząc się do kwestii interesu prawnego powódki

Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo-Kredytowej […], wskazał, że związanie

rozstrzygnięciem określonej kwestii w innej sprawie występuje jednak tylko w

granicach podmiotowych prawomocności. W przypadku braku tożsamości

podmiotowej, co miało miejsce w rozpoznawanej sprawie, rozstrzygnięcie

określonego zagadnienia w jednej sprawie nie wyłącza dopuszczalności jego

badania i oceny w innej sprawie. Ponadto od daty wskazanego rozstrzygnięcia

doszło do zmiany stanu faktycznego albowiem spółka H. przestała istnieć na skutek

połączenia ze spółką H. O. spółka z o.o., która następnie została przejęta przez

pozwane Towarzystwo Finansowe. Sąd Apelacyjny zwrócił również uwagę, że

przedmiot sprawy niniejszej różny jest od przedmiotu sprawy I C …2/05 powołanej

przez Sąd Okręgowy. W niniejszej sprawie chodziło o ustalenie, czy na skutek

4

zmian przekształceniowych, jakie dotknęły pierwotny podmiot - Spółkę H.,

przysługujące jej prawa członkowskie w pozwanej Kasie Krajowej przeszły na

pozwane Towarzystwo Finansowego Spółdzielczych Kas Oszczędnościowo-

Kredytowych S. A.

W przedmiocie przynależności do Kasy Krajowej innych podmiotów niż kas

Sąd Apelacyjny w pełni podzielił stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone

w wyroku z dnia 16 stycznia 2008 r. (IV CSK 390/07, OSNC-ZD 2008/4/103)

oraz w wyroku z dnia 2 kwietnia 2009 r. (IV CSK 485/08). Sąd Apelacyjny przyjął,

że art. 33 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1995 r. o spółdzielczych kasach

oszczędnościowo- kredytowych (Dz. U. z 1996 r., nr 1, poz. 2 ze zm. - dalej, jako

uskok) stanowi samodzielną, ustawową przyczynę ustania członkostwa, jak

i niemożliwości jego uzyskania w Kasie Krajowej każdego podmiotu, który nie jest

kasą oszczędnościowo- kredytową. Wskazał, że na rzecz tego poglądu

przemawiają, poza argumentami wykładni gramatycznej, także względy

celowościowe i systemowe.

Przyjęcie powyższego stanowiska, jak podkreślił Sąd Apelacyjny, sprawia,

że pozbawiony znaczenia był sposób, w jaki pozwane Towarzystwo Finansowe

Spółdzielczych Kas Oszczędnościowo-Kredytowych S.A. dokumentowało

uzyskanie praw członkowskich w pozwanej Kasie Krajowej. Niezależnie od

powyższego Sąd Apelacyjny uznał, że przekształcenia wskazane jako podstawa

nabycia praw członkowskich przez pozwane Towarzystwo w pozwanej Kasie nie

doprowadziły do nabycia tego członkostwa. Wyjaśnił, że z chwilą ustania H.

Spółki z o.o., tj. z chwilą jej wykreślenia z rejestru KRS, w świetle art. 25 § 1 zdanie

drugie prawa spółdzielczego (lex specialis w stosunku do art. 494 § 1 k.s.h.)

Spółka ta powinna zostać skreślona z rejestru członków Kasy Krajowej.

Członkostwo Spółki H. gasłoby zatem z chwilą, gdy przestała ona istnieć

jako podmiot praw, zatem nie mogło przechodzić na inne podmioty. Towarzystwo

Finansowe Spółdzielczych Kas Oszczędnościowo-Kredytowych S. A. i Krajowa

Spółdzielcza Kasa Oszczędnościowo-Kredytowa wniosły skargę kasacyjną od

wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 17 kwietnia 2014 r. Skarżący zarzucili

zaskarżonemu wyrokowi naruszenie prawa materialnego: art. 494 § 1 k.s.h., art. 25

§ 1 zd. 2 prawa spółdzielczego, art. 33 ust. 1 zd. 2 uskok oraz naruszenia normy

5

procesowej zawartej w art. 365 § 1 k.p.c. Na tych podstawach skarżący wnieśli o

zmianę zaskarżonego wyroku w całości przez oddalenie apelacji powódki w całości

i zasądzenie na rzecz pozwanych kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa

procesowego, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, z

pozostawieniem temu Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wbrew twierdzeniom zawartym w skardze kasacyjnej nie doszło do

naruszenia art. 33 ust. 1 uskok, która ma zastosowanie do przekształceń

podmiotowych w składzie kasy krajowej, do których doszło w czasie jej

obowiązywania. Celowe jest podkreślenie, iż w ten sam sposób o członkostwie

w kasie krajowej rozstrzyga art. 41 ust. 2 zdanie drugie obecnie obowiązującej

ustawy z dnia 5 listopada 2009 r. o spółdzielczych kasach oszczędnościowo -

kredytowych (jedn. tekst Dz. U. 2013 r., 1450 ze zm.).

W wymienionym wyroku z dnia 26 stycznia 2008 r. Sąd Najwyższy nadał

istotne znaczenie wykładni językowej tego przepisu, z której wynika negatywna

norma, iż członkami kasy krajowej nie mogą być - poza kasami - inne podmioty.

Przepis ten, zatem rozstrzyga jednoznacznie o możliwości bycia członkiem kasy

krajowej od chwili wejścia w życie ustawy z dnia 14 grudnia 1995 r.

o spółdzielczych kasach oszczędnościowo – kredytowych, tj. z dniem 5 lutego 1996

r. Jakikolwiek inny podmiot - poza kasami - nie może w żaden sposób stać się

członkiem Kasy Krajowej. Dotyczy to także instytucji łączenia spółek prawa

handlowego i przyjętej w art. 494 § 1 k.s.h. sukcesji uniwersalnej po stronie spółki

przejmującej lub spółki nowo zawiązanej, które zgodnie z literalnym brzmieniem

tego przepisu z dniem połączenia wstępują we wszystkie prawa i obowiązki spółki

przejmowanej albo spółek łączących się przez zawiązanie. Ta generalna zasada

doznaje jednak wyjątków. Do nich zalicza się art. 33 ust. 1 zdanie drugie uskok.

Nie mogło wobec tego dojść do naruszenia art. 494 § 1 k.s.h.

Dla oceny członkostwa pozwanego Towarzystwa Finansowego nie ma

znaczenia, czy i jakie inne podmioty były wcześniej członkami Kasy Krajowej.

Słusznie podniósł Sąd Apelacyjny, iż w przedmiotowej sprawie chodzi o ustalenie,

czy na skutek przekształceń po stronie spółki H., które nastąpiły po wejściu w życie

6

ustawy z dnia 15 grudnia 1995 r. o spółdzielczych kasach oszczędnościowo -

kredytowych, na zawiązaną w wyniku tych przekształceń spółkę - Towarzystwo

Finansowe Spółdzielczych Kas Oszczędnościowo - Kredytowych Spółkę Akcyjną

przeszły prawa członkowskie w pozwanej Krajowej Spółdzielczej Kasie

Oszczędnościowo - Kredytowej.

Podzielając w pełni stanowisko przyjęte przez Sąd Najwyższy w wyrokach

z dnia 16 stycznia 2008 r. (IV CSK 390/07) oraz dnia 2 kwietnia 2009 r. (IV CSK

485/08) oraz przez Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku odnośnie wykładni

art. 31 ust. 1 uskok trzeba jeszcze raz podkreślić, iż przepis ten wyklucza na

przyszłość członkostwo w kasie krajowej przez inne podmioty niż kasy. Jest to

jedna z zasad organizacyjnych Kasy Krajowej.

Wykładnię językową wspierają też argumenty związane z procesem

legislacyjnym. Wprawdzie, jak przyjmuje się powszechnie, intencja i wola

ustawodawcy nie może przesądzać treści normy prawnej wyinterpretowanej

z uchwalonego przepisu, to jednak w procesie wykładni nie powinno się od niej

abstrahować. Szczególnie w tym wypadku są one pomocne w ustaleniu właściwej

i sensownej normy prawnej. Okoliczności te uwzględnił Sąd Najwyższy w wyroku

z dnia 16 stycznia 2008 r. wskazując, że według pierwotnego projektu, art. 34 ust. 2,

stanowiący odpowiednik uchwalonego art. 33 ust. 1 zdanie drugie, miał mieć

następujące brzmienie: "Członkami Kasy Krajowej są wyłącznie kasy oraz podmioty

zależne i podmioty powiązane z Kasą Krajową w rozumieniu odrębnych przepisów".

W dyskusji poselskiej w Komisji Sejmowej Polityki Gospodarczej, Budżetu

i Finansów oraz Komisji Ustawodawczej: nad tym projektem podnoszono m.in.

argumenty, że pozostawienie członkostwa w Kasie Krajowej innych, poza kasami,

podmiotów, może doprowadzić do zdominowania przez nie działalności Kasy

Krajowej i do powstania w niej niejasnych powiązań interesów, oraz że charakter

prawny i struktura tych innych podmiotów nie przystają do charakteru i struktury

prawnej kas. Ostatecznie zwyciężył pogląd, że członkami Kasy Krajowej mogą być

wyłącznie kasy i w takim kształcie został uchwalony art. 33 ust. 1 uskok.

Za prezentowanym poglądem przemawiają, oprócz argumentów wykładni

gramatycznej i historycznej, także ważne względy celowościowe i systemowe, do

których także odniósł się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 stycznia 2008 r.

7

analizując zawarte w ustawie uregulowania dotyczące stosunków pomiędzy Kasą

Krajową a jej członkami dochodząc do wniosku, iż znaczna część tych relacji nie

może wchodzić w grę wobec ewentualnych członków niebędących spółdzielczymi

kasami oszczędnościowo-kredytowymi. Kasa Krajowa nie może świadczyć na

rzecz podmiotów niebędących kasami m.in. usług reprezentowania interesów przed

organami administracji państwowej i organami samorządu terytorialnego, wyrażania

opinii o projektach aktów prawnych dotyczących tych podmiotów, zapewnienia im

doradztwa prawnego, organizacyjnego i finansowego, organizowania szkoleń

i prowadzenia działalności wydawniczej związanej z ich działalnością oraz

opracowywania jednolitych procedur świadczenia usług i prowadzenia

dokumentacji oraz systemów informacyjnych. Jest jasne, że te działania mogą być

wykonywane w stosunku do kas, a nie np. wobec pozwanej spółki.

Tylko w stosunku do kas możliwa jest też realizacja podstawowego celu

działalności Kasy Krajowej, sformułowanego w art. 34 uskok, którym jest

zapewnienie stabilności kas oraz sprawowania nadzoru nad kasami dla

zapewnienia bezpieczeństwa zgromadzonych w nich oszczędności oraz zgodności

działania kas z przepisami ustawy, co - jak się wskazuje w doktrynie - stanowi

odpowiednik uprawnienia przysługującego Komisji Nadzoru Finansowego

w stosunku do banków. Wypełnienie tej funkcji kontrolnej Kasy Krajowej nie byłoby

możliwe bez przeprowadzania lustracji, o której mowa w art. 31 ust. 3 ustawy,

a która nie wchodzi w grę w stosunku do podmiotów niebędących kasami. Kasa nie

może też, rzecz jasna, stosować względem takich podmiotów sankcji

przewidzianych w art. 42 uskok. Zgodnie z tym przepisem, w razie stwierdzenia

rażącego lub uporczywego naruszania przepisów prawa, Kasa Krajowa może

zawiesić działalność kasy, ustanawiając jednocześnie zarządcę komisarycznego.

Jeszcze bardziej wyraziście widać to nieprzystosowanie organizacyjne

i strukturalne takich podmiotów, jeśli chodzi o obowiązki członka wobec Kasy

Krajowej. Na osiemnaście różnego rodzaju obowiązków z tytułu członkostwa

w Kasie Krajowej tylko cztery mogłyby być wyegzekwowane od podmiotu

niebędącego spółdzielczą kasą oszczędnościowo-kredytową.

Wszystkie te argumenty potwierdzają stanowisko, że w stanie prawnym

obowiązującym od dnia wejścia w życie ustawy z dnia 14 grudnia 1995 r.

8

o spółdzielczych kasach oszczędnościowo - kredytowych członkami Kasy Krajowej

mogą być wyłącznie kasy. Oznacza to, że inne podmioty nie mogą stać się

członkami Kasy Krajowej będącej spółdzielnią osób prawnych, do której -

w zakresie nieuregulowanym - zgodnie z art. 33 ust. 2 uskok, stosuje się, przepisy

prawa spółdzielczego. Przepis ten jednoznacznie wskazuje, że przepisy uskok

są przepisami szczególnymi wobec przepisów ustawy prawo spółdzielcze. Art. 33

ust. 1 uskok stanowi, zatem lex specialis wobec art. 25 § 1 zdanie drugie prawa

spółdzielczego. Stanowi samodzielną, ustawową przyczynę ustania członkostwa

w Krajowej Kasie każdego podmiotu, który nie jest kasą oszczędnościowo -

kredytową (tak też Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 2 kwietnia 2009 r.).

Wbrew stanowisku wnoszących skargę kasacyjną, Sądy rozpoznające

niniejszą sprawę nie były związane prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego

w G. z dnia 25 listopada 2005 r. oddalającym powództwo SKOK […] o ustalenie, że

H. Spółka z o.o. nie jest członkiem Kasy Krajowej przeciwko tej Spółce i Kasie

Krajowej. Według art. 365 § 1 k.p.c., orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko

strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i

organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także

inne osoby. Wobec braku podstaw do przyjęcia rozszerzonej prawomocności

wymienionego wyroku Sądu Okręgowego, już tylko wobec braku tożsamości

podmiotowej w obu procesach należy przyjąć, że rozstrzygnięcie określonego

zagadnienia przy orzekaniu w jednej sprawie nie wyłącza dopuszczalności jego

badania i oceny w innej sprawie. Niezależnie od podmiotowych granic

prawomocności, stan związania prawomocnym wyrokiem, także gdy chodzi o

rozstrzygnięcia prejudycjalne, odnosi się tylko do stanu rzeczy istniejącego w chwili

zamknięcia rozprawy, po którym nastąpiło wydanie tego wyroku. Wobec tego stan

związania prawomocnym wyrokiem w innym procesie z udziałem tych samych stron

może uchylić pojawienie się nowych, istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności (zob.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 czerwca 2009 r., II CSK 12/09, niepubl., z dnia 15

listopada 2013 r., V CSK 500/12, niepubl. Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca

2014 r. V CSK 433/13, niepubl.). Związanie prawomocnym orzeczeniem wyrażone w

art. 365 § 1 k.p.c. zawiera w sobie zakaz ponownego prowadzenia sporu, ale co do

9

tych samych okoliczności faktycznych stanowiących podstawę rozstrzygnięcia

zakończonego już sporu sądowego.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej skargi kasacyjnej

należy, za Sądem drugiej instancji uwzględnić, iż doszło do zmiany stanu

faktycznego w porównaniu do stanu faktycznego będącego podstawą rozstrzygnięcia

w sprawie I C …2/05 Sądu Okręgowego. Spółka H. przestała istnieć albowiem

najpierw połączyła się ze spółką H. O. spółką z ograniczoną odpowiedzialnością

tworząc H. S. spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością, który to podmiot został

przejęty przez pozwane Towarzystwo Finansowe Spółdzielczych Kas

Oszczędnościowo - Kredytowych S. A.

Z tych wszystkich względów uznając, że skarga kasacyjna pozwanych nie ma

uzasadnionych podstaw, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. orzekł jak

wyżej, rozstrzygając o kosztach procesu na podstawie art. 98, 99 w związku z art.

391 § 1, 39821

k.p.c.