V CSK 627/14

Sygn. akt V CSK 627/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 lipca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Zbigniew Kwaśniewski

w sprawie z powództwa F. Spółki Jawnej "D." w L.

przeciwko K. Spółce Akcyjnej w L.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 2 lipca 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 26 czerwca 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania,

pozostawiając temu Sądowi orzeczenie o kosztach

postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 31 stycznia 2014 r. Sąd Okręgowy w L. zasądził od

pozwanej na rzecz powódki 257 992,31 zł z ustawowymi odsetkami z tytułu zwrotu

kosztów robót zabezpieczających budowany motel przed szkodami górniczymi,

oddalił powództwo w pozostałym zakresie i orzekł o kosztach procesu.

Sąd ustalił, że powódka buduje motel na działce objętej szkodliwym

oddziaływaniem eksploatacji górniczej prowadzonej przez zakład pozwanej. W celu

zabezpieczenia motelu przed szkodami górniczymi powódka wykonała dodatkowe

prace zabezpieczające.

Przed zleceniem tych prac zwróciła się do pozwanej o informacje dotyczące

wpływu eksploatacji górniczej na planowaną inwestycję; udzielając stosowanych

informacji, pozwana zaznaczyła, że o ich wykorzystaniu decyduje projektant motelu.

Z uzyskanych przez powódkę informacji wynikało m.in., że aktualny poziom

zwierciadła wody znajduje się na głębokości około 5 m.

Przed przystąpieniem do budowy powódka przedłożyła pozwanej

dokumentację w celu uzgodnienia zabezpieczeń. Pozwana przedstawiła swoje

stanowisko, do którego odniósł się projektant motelu. W sprawie zabezpieczeń

motelu przed szkodami górniczymi z pozwaną rozmawiał również wspólnik powódki

K. W. Kwestie różnic konstrukcyjnych i prac dodatkowych związanych z budową

motelu na terenie eksploatacji górniczej analizowali także architekci. Strony nie

doszły jednak do porozumienia.

Pozwana zarzuciła, że motel posadowiono zbyt głęboko, co jest niezgodne

z zasadami stawiana budynków na terenie eksploatacji górniczej, wskazała na brak

dylatacji, podłużnej ściany usztywniającej w pobliżu osi budynku, za duży rozstaw

ścian, zagrożenie nadmiernym odkształceniem ścian, zbyt małą ilość usztywnień

w obrębie wnętrza, niedostateczne zabezpieczenie przeciwwodne.

Powódka była zobowiązana, ze względu na budowę motelu

z wykorzystaniem środków unijnych, do ogłoszenia przetargu.

Wybrała najtańszą ofertę, z wykonawcą ustaliła wynagrodzenie ryczałtowe,

bez uzgadniania składników cenotwórczych wynagrodzenia. Uzgodnione

3

z wykonawcą wynagrodzenie za prace zabezpieczające przed szkodami

górniczymi zostało również ustalone ryczałtowo; w kosztorysie inwestorskim

zastosowano jednak średnie stawki S. Wartość kosztorysowa prac

zabezpieczających została ustalona w wysokości 257 292,31 zł netto (310 319,54

zł brutto).

W styczniu 2012 r. powódka zawarła aneks do umowy z „P.”, które

opracowało dodatkową dokumentację dotyczącą prac zabezpieczających motel

przed szkodami górniczymi za wynagrodzeniem w wysokości 30 000 zł.

W dniu 31 lipcu 2012 r. powódka powiadomiła pozwaną o wykonywaniu prac

zabezpieczających przed szkodami górniczymi i wezwała do zapłaty 257 292,31 zł;

kwota ta obejmuje wymienione wyżej 30 000 zł i 5 000 zł z tytułu wynagrodzenia za

analizę różnić konstrukcyjnych i prac dodatkowych.

Pozwana w piśmie z dnia 13 września 2012 r. odmówiła zapłaty żądanej

kwoty z powodu błędnego zaprojektowania prac zabezpieczających motel przed

szkodami górniczymi i nieuwzględnienia jej uwag do projektu.

Prace zabezpieczające motel przed szkodami górniczymi objęły wykonanie

żelbetowej płyty poniżej izolacji ciężkiej, zabezpieczającej przed wpływem

rozluźnienia gruntu, żelbetowej ściany kondygnacji podziemnej, chroniącej przed

dodatkowym naporem gruntu, dodatkowej warstwy styropianu na niektórych

ścianach, chroniącej przed obniżeniem izolacyjności cieplnej, ścian

usztywniających żelbetonowych monolitycznych, zapewniających odpowiednią

sztywność podłużną i poprzeczną.

Przyjęte w projekcie zabezpieczenia chronią motel przed przewidywanymi

wypływami eksploatacji górniczej. Posadowienie budynku na głębokości 5 m

wymagało dodatkowych zabezpieczeń zewnętrznych ścian piwnic, w wypadku

posadowienia budynku na głębokości 2 m zabezpieczenia te byłby zbędne, nie

zachodziłaby też potrzeba wykonania płyty żelbetowej.

Powołując się na art. 144 i art. 148 w związku z art. 150 ustawy z dnia

9 czerwca 2011 r. - Prawo geologiczne i górnicze (jedn. tekst Dz. U. z 2015,

poz. 196 - dalej: „p.g.g.”), Sąd Okręgowy uznał, że powódka jest uprawniona do

dochodzenia odszkodowania z tytułu poniesionych kosztów wykonania prac

4

zabezpieczających motel przed szkodami górniczymi. Wykonane zabezpieczenia

chronią motel przed prognozowanymi wpływami eksploatacji górniczej. Sąd nie

podzielił zarzutu pozwanej, że nie gwarantują one pełnej ochrony budynku przed

szkodami górniczymi. Zdaniem Sądu inwestor decyduje o realizacji konkretnego

projektu budowlanego i zakład górniczy, jeśli projekt spełnia wymagania

przewidziane dla określonej inwestycji, nie może ingerować w jego realizację.

W ocenie Sądu powódka, która wybrała ofertę przetargową z najniższą ceną

ryczałtową, mogła ustalić wysokość dochodzonego odszkodowania według średniej

stawki. Nie ma jednak postaw do objęcia odszkodowaniem wynagrodzenia

za opracowanie dodatkowej dokumentacji dotyczącej prac zabezpieczających

motel przed szkodami górniczymi w wysokości 30 000 zł. Dla ustalenia wysokości

odszkodowania nie ma - według Sądu - znaczenia okoliczność, że powódka

korzystała z funduszy unijnych.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację, nie znajdując

podstaw o odmiennej oceny zasadności powództwa niż dokonana przez z Sąd

pierwszej instancji.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach, pełnomocnik pozwanej

zarzucił naruszenie art. 148 w związku z art. 150 p.g.g., art. 439 k.c., art. 5 ust. 1

i art. 20 ust. 1 pkt 1 prawa budowlanego, art. 361 § 1 k.c., art. 435 k.c. oraz art. 233

§ 1, art. 378 § 1 i art. 382 k.p.c. Powołując się na te podstawy wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania albo

o „uchylenie zaskarżonego wyroku (…) i zmianę orzeczenia przez oddalenie

powództwa (…)”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zdaniem skarżącej Sąd z naruszeniem art. 378 § 1 i art. 382 k.p.c. nie

rozpoznał sprawy w granicach apelacji, ponieważ nie odniósł się merytorycznie do

zarzutu apelującej dokonania przez Sąd pierwszej instancji ustaleń faktycznych

m.in. z pominięciem wyrażonego w opinii instytutu stanowiska, że posadowienie

motelu na głębokości 5 m poniżej poziomu terenu jest niezgodne z zasadami

projektowania budynków na terenach górniczych.

5

Skarżąca w apelacji zarzuciła sprzeczność istotnych ustaleń Sądu pierwszej

instancji z teścia zebranego w sprawie materiału polegającą na pominięciu

wyrażonego w opinii instytutu stanowiska, że „w przyjętej w projekcie koncepcji

niezgodne z zasadami projektowania budynków na terenach górniczych jest

znaczne zagłębienie posadowienia budynku hotelu, na poziomie - 5 m p.p.t.”

(str. 23 opinii). W uzasadnieniu apelacji podniosła też, że na stronie 22 opinii

stwierdzono, że przyjęte w projekcie usztywnienie budynku jest dopuszczalne „pod

warunkiem jednak poprawnego wykonania obliczeń na oddziaływania normowe,

które nie zostały poddane sprawdzeniu w opinii”; według apelującego nie

zweryfikował ich także autor projektu, nie ma bowiem w sprawie stosownych

obliczeń. Skarżący w uzasadnieniu apelacji zarzucił również pominięcie przez Sąd

pierwszej instancji wskazanych w opinii błędów projektowych polegających na tym,

że do projektu dotyczącego zmian w projekcie podstawowym „nie zostały

załączone przekroje elementów i ich zbrojenie” (str. 11 opinii) i nie wykonano

„sprawdzenia szczelności kondygnacji piwnicznej, przy uwzględnieniu sił

wynikających z oddziaływań górniczych (str. 23 opinii); ponadto podniósł pominięcie

wyrażonego w opinii stanowiska, że w wypadku posadowienia motelu na

głębokości około 2 m poniżej poziomu terenu nie zachodziłaby potrzeba wykonania

zabezpieczeń przed wypływami eksploatacji górniczej określonych w pkt A.1 opinii,

zbędne byłoby też wykonanie zabezpieczeń wskazanych w pkt A.2 opinii, jeżeli

motel zostałby posadowiony powyżej poziomu wody gruntowej, czyli na głębokości

około 3 m poniżej poziomu terenu (str. 24 opinii).

Przytoczony zarzut apelacyjny nie został rozpoznany należycie, Sąd do

objętych nim okoliczności nie odniósł się w ogóle albo zrobił to zbyt ogólnikowo

ograniczając się do stwierdzenia, jak w wypadku spornej kwestii dotyczącej

głębokości posadowienia motelu, że nie ma ustawowego zakazu posadowienia

obiektu poniżej określonej głębokości. W konsekwencji, poza rozważaniami Sądu

znalazło się wyrażone w opinii jednoznaczne stanowisko, że przyjęta w projekcie

koncepcja posadowienia motelu na głębokości 5 m poniżej poziomu terenu jest

niezgodne z zasadami projektowania budynków na terenach górniczych. Na tych

terenach fundamenty budynku powinny bowiem być posadowione w miarę płytko,

z uwzględnieniem niezbędnej głębokości przemarzania gruntu, która dla danej

6

lokalizacji według PN-81/B-03020 wynosi 0,80 m, przy braku innych czynników

wpływających na głębokość posadowienia (pkt 6.1 opinii). Uszło też uwagi sądu,

że art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. - Prawo budowlane (jedn. tekst Dz. U.

z 2013 r., poz. 1049 ze zm. - dalej: „pr. bud.”), określający wymagania, którym

powinny odpowiadać projekt i budowa obiektu budowlanego, oraz art. 20 ust. 1

pr. bud., określający podstawowe obowiązki projektanta, stanowią, że obiekt

budowlany należy projektować i budować także zgodnie - poza zachowaniem

wymagań określonych w przepisach, w tym techniczno-budowlanych - z zasadami

wiedzy technicznej, zaś do podstawowych obowiązków projektanta należy również

- oprócz innych wymagań określonych w art. 20 ust. 1 pr. bud. - opracowanie

projektu zgodnie z zasadami wiedzy technicznej. Rozważenia wymagało zatem –

co trafnie podniesiono w skardze kasacyjnej - jaka jest relacja między zasadami

projektowania budynków na terenach górniczych, których naruszenie zarzucono

w opinii instytutu, a zasadami wiedzy technicznej, o których mowa w przytoczonych

wyżej przepisach prawa budowlanego, zwłaszcza, czy zasady projektowania

budynków na terenach górniczych wpisują się w pojęcie zasad wiedzy technicznej.

Zarzut wydania zaskarżonego wyroku z naruszeniem art. 378 § 1 i art. 382 k.p.c.

należało więc uznać za uzasadniony.

Należyte rozpoznanie omówionego wyżej zarzutu ma znaczenie dla oceny,

czy i w jakim zakresie jest uzasadnione dochodzone roszczenie. Z art. 148 p.g.g.,

który znajduje - w myśl art. 150 p.g.g. - odpowiednie zastosowanie do zapobiegania

szkodom górniczym, wynika że odszkodowanie z tytułu nakładów poniesionych na

zapobieganie tym szkodom ustala się z uwzględnieniem wartości uzasadnionych

nakładów. W procesie o tym, czy poniesione nakłady były w rozumieniu art. 148

p.g.g. uzasadnione rozstrzyga sąd na podstawie okoliczności konkretnej sprawy.

Dochodzący odszkodowania z tytułu poniesionych nakładów musi więc liczyć się

z tym, że może otrzymać zwrot tylko ich części, jeżeli sąd uzna, iż nie wszystkie

one mały charakter nakładów uzasadnionych w rozumieniu art. 148 p.g.g.

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 2010 r., V CSK 394/09, nie publ.).

Rację ma zatem skarżąca, że ocena zasadności dochodzonego w sprawie

roszczenia zależy od ustalenia, czy w okolicznościach sprawy poniesione przez

powoda nakłady na zapobieganie szkodzie mieszczą się w pojęciu uzasadnionych

7

nakładów w rozumieniu wyżej przytoczonego przepisu prawa. Z tego punktu

widzenia pogłębionej analizy wymaga sporna kwestia poziomu posadowienia hotelu,

zwłaszcza wobec wyrażonego w opinii instytutu pominiętego przez Sąd stanowiska,

że przyjęte w projekcie znaczne zagłębienie posadowienia motelu jest niezgodne

z zasadami projektowania budynków na terenach górniczych. Z opinii instytutu

wynika, że potrzeba poniesienia nakładów na zabezpieczenie motelu przed

zagrożeniem spowodowanym ruchem prowadzonego przez pozwaną zakładu

górniczego zależy od poziomu posadowienia motelu. W wypadku posadowienia

motelu na głębokości około 2 m poniżej poziomu terenu zbędne byłyby wykonane

przez powódkę zabezpieczeń wskazanych w pkt A.1 i A.2 opinii. Ocena dotycząca

uznania nakładów poniesionych przez powódkę za nakłady w rozumieniu art. 148

w związku z art. 150 p.g.g. uzasadnione powinna zatem uwzględniać - co trafnie

podniesiono w skardze kasacyjnej - związek nakładów z poziomem właściwego

posadowienia budynku. W tej sytuacji nie można także odeprzeć zarzutu wydania

zaskarżonego wyroku z naruszeniem art. 148 w związku z art. 150 p.g.g.

Odnośnie zarzutu niezastosowania art. 439 k.c. należy zauważyć - co uszło

uwagi skarżącej - że w art. 150 p.g.g. jest wewnątrzustawowe odesłanie tylko do

odpowiedniego stosowania do zapobiegania szkodom górniczym przepisów

o naprawieniu szkód określonych działem VIII prawa geologicznego i górniczego.

Jedynie przepis art. 145 p.g.g., mający charakter odesłania pozustawowego, odsyła

w zakresie naprawiania szkód, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, do stosowania

przepisów Kodeksu cywilnego. Z treści zawartych w obu tych przepisach odesłań

wynika - na co zwrócono także uwagę w literaturze - że gdyby ustawodawca chciał,

aby do roszczeń prewencyjnych stosować również przepisy Kodeksu cywilnego,

to dałby temu wyraz, odsyłając bezpośrednio do Kodeksu cywilnego.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji wyroku

(art. 39815

§ 1 k.p.c. i art. 108 § 2 w związku z art. 39821

k.p.c.).

kc

8