III CZP 36/15

Sygn. akt III CZP 36/15

UCHWAŁA

Dnia 10 lipca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z powództwa M. K.

przeciwko M. sp. z o.o. w W. i K. P.

o zadośćuczynienie,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 10 lipca 2015 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w L.

postanowieniem z dnia 2 kwietnia 2015 r.,

"Czy sprawa o zasądzenie od autora materiału prasowego

i wydawcy czasopisma zadośćuczynienia pieniężnego za krzywdę

doznaną na skutek naruszenia dóbr osobistych spowodowaną

opublikowaniem materiału prasowego jest sprawą o roszczenie

wynikające z Prawa prasowego, o której mowa w art. 17 pkt 3 k.p.c.?"

podjął uchwałę:

Sprawy o zadośćuczynienie za krzywdę wyrządzoną

naruszeniem dóbr osobistych przez opublikowanie materiału

prasowego należą do właściwości sądu okręgowego (art. 17 pkt 3

k.p.c.).

2

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w L. postanowieniem z dnia 13 kwietnia 2012 r.

uznał się niewłaściwym do rozpoznania sprawy z powództwa M. K. przeciwko M. sp.

z o.o. w W. i K. P. o zapłatę kwoty 30 000 zł tytułem zadośćuczynienia za

bezprawne naruszenie jej dóbr osobistych opublikowaniem materiału prasowego,

zawierającego nieprawdziwe informacje dotyczące powódki oraz zaniechaniem

opublikowania jej wypowiedzi przedstawiających rzeczywisty przebieg zdarzeń.

Sprawa została przekazana do rozpoznania Sądowi Rejonowemu w L., z uwagi na

to, że wartość przedmiotu sporu nie przekraczała kwoty 75 000 zł.

Sąd Okręgowy w L. przy rozpoznawaniu apelacji powódki od wyroku Sądu

Rejonowego z dnia 16 września 2014 r. oddalającego jej powództwo, powziął

wątpliwości dotyczące rozumienia pojęcia „o roszczenia wynikające z Prawa

prasowego”, użytego w art. 17 pkt 3 k.p.c., czy obejmuje ono sprawę, w której

podstawa dochodzonego roszczenia wskazana jest wyłącznie w tej ustawie, czy też

sprawę związaną z wykonywaniem działalności prasowej w rozumieniu art. 37

Prawa prasowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Właściwość rzeczowa sądu oznacza podział kompetencji do rozpoznawania

spraw w pierwszej instancji pomiędzy sądy różnego rzędu. Z art. 16 i 507 k.p.c.

wynika domniemanie właściwości sądu rejonowego, poza sprawami wyraźnie

powierzonymi do rozpoznania sądowi okręgowemu. Te rodzaje spraw zostały

wskazane w art. 17, w art. 1148 i 11481

, 1150 oraz 1152 k.p.c., w odniesieniu do

postępowania procesowego, a w postępowaniu nieprocesowym w przepisach

zamieszczonych w ramach regulacji poszczególnych typów spraw objętych tym

trybem postępowania. Do spraw objętych art. 17 k.p.c. należą: wyodrębnione jako

oddzielna grupa sprawy niemajątkowe; wskazane rodzaje spraw wynikających

z określonych stosunków prawnych, niezależnie od ich majątkowego lub

niemajątkowego charakteru; wskazane sprawy majątkowe. Intencją ustawodawcy

było uregulowanie właściwości rzeczowej sądu okręgowego w art. 17 pkt 1 do 3

k.p.c., w odniesieniu do spraw mających doniosłe znaczenie dla ochrony praw

3

podmiotowych, u podłoża których leżą regulacje o dużym stopniu złożoności, a ich

rozpoznanie wymaga większego doświadczenia oraz skupienia ich w mniejszej

liczbie sądów (por. uchwalę Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2012 r., III CZP

86/11 OSNC 2012, nr 7-8, poz. 83; postanowienie z dnia 26 lutego 2015 r., III CZ

6/15, Biuletyn SN 2015, nr 4, s. 12).

Rozpoznanie sprawy przez sąd właściwy jest elementem prawa do sądu

uregulowanego w art. 45 ust. 1 Konstytucji. Pojęcie „sądu właściwego” obejmuje

właściwość rzeczową, miejscową oraz wewnętrzną, jak i sędziego właściwego,

czyli takiego, któremu została przyznana władza sądownicza na określonym

obszarze jurysdykcyjnym. Właściwość sądu określają przepisy Kodeksu

postępowania cywilnego, a status sędziego oraz zasady powoływania na

stanowisko sędziowskie art. 55 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju

sądów powszechnych (jedn. tekst: Dz.U z 2015 r., poz. 133 ze zm.). Z tych

względów, właściwość sądowa ma istotne znaczenie dla prawidłowego przebiegu

procesu sądowego.

Zgodnie z art. 17 pkt 3 k.p.c., do właściwości sądu okręgowego należą

sprawy o roszczenia wynikające z Prawa prasowego. To zastrzeżenie właściwości

sądu okręgowego zostało dokonane ze względu na rodzaj spraw, bez ich bliższego

opisania, jedynie przez wskazanie aktu prawnego jako ich podstawy prawnej.

Uregulowanie to wprowadziła ustawa z dnia 13 lipca 1990 r. o powołaniu sądów

apelacyjnych oraz o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych,

Kodeks postępowania cywilnego, Kodeks postępowania karnego, o Sądzie

Najwyższym, o Naczelnym Sądzie Administracyjnym i o Krajowej Radzie

Sądownictwa (Dz.U. Nr 53, poz. 306) w art. 3 pkt 2 , która weszła w życie z dniem

1 stycznia 1991 r. W ustawie z dnia 26 stycznia 1984 r. Prawo prasowe (Dz.U. Nr 5,

poz. 24 ze zm.; dalej: „pr. pras.”) były przewidziane wówczas dwa roszczenia

związane z ingerencją w dobra osobiste osób zainteresowanych: o opublikowanie

sprostowania lub odpowiedzi (art. 39) oraz o zasądzenie odpowiedniej sumy

pieniężnej za krzywdę doznaną umyślnym naruszeniem dóbr osobistych publikacją

materiałów prasowych, a w szczególności w wypadku naruszenia przepisu art. 14

ust. 6 opublikowaniem bez zgody osoby zainteresowanej informacji i danych

4

dotyczących prywatnej sfery życia, gdy nie wiązało się to bezpośrednio

z działalnością publiczną danej osoby (art. 40).

Właściwość rzeczowa sądu okręgowego, przewidziana w art. 17 pkt 3 k.p.c.,

dotyczyła zarówno roszczenia majątkowego bez względu na wartość przedmiotu

sporu, jak i niemajątkowego. Sformułowanie przepisu nie zezwalało na określenie

właściwości rzeczowej odrębnie dla każdego z tych roszczeń ani łącznego

dochodzenia roszczeń majątkowych z niemajątkowymi, jak w art. 17 pkt 1 k.p.c.

Istotne było jedynie to, żeby wynikały z Prawa prasowego. Podobnie jak

w uregulowaniu art. 17 pkt 2 k.p.c., zgodnie z którym ochrony wymienionych w nim

praw autorskich i pokrewnych, dotyczących wynalazków, wzorów przemysłowych,

znaków towarowych, oznaczeń geograficznych i topografii układów scalonych oraz

innych praw na dobrach niematerialnych, dochodzić trzeba przed sądem

okręgowym, niezależnie od tego, czy obejmuje ona prawa majątkowe, czy

niemajątkowe (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego 2015 r.,

III CZ 6/15). Celem wprowadzenia tego przepisu było poddanie jurysdykcji sądów

okręgowych sporów wynikłych z naruszenia przepisów Prawa prasowego.

Rozpoznanie spraw niemajątkowych zostało powierzone co do zasady sądom

okręgowym, a zatem art. 17 pkt 3 k.p.c. zmodyfikował właściwość sądu w spawach

majątkowych. Nie miało znaczenia dla oczytania zakresu tej właściwości, że w tym

czasie Kodeks cywilny nie przewidywał możliwości domagania się, w ramach

sankcji za naruszenie dobra osobistego, roszczenia o zasądzenie odpowiedniej

sumy tytułem zadośćuczynienia pieniężnego, skoro art. 40 pr. pras. obowiązywał

od wejścia w życie tej ustawy.

Ustawą z dnia 23 sierpnia 1996 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny (Dz.U.

Nr 114, poz. 542), która weszła w życie z dniem 28 grudnia 1996 r., art. 448 k.c.

otrzymał nowe brzmienie, zgodnie z którym w razie naruszenia dobra osobistego

sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią

sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę lub na jego

żądanie zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez niego cel

społeczny, niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków

naruszenia; przepis art. 445 § 3 stosuje się, a art. 40 pr. pras. został skreślony.

Konsekwencją tych zmian było uregulowanie roszczenia o zadośćuczynienie

5

pieniężne związane z naruszeniem dobra osobistego w Kodeksie cywilnym, bez

względu na charakter naruszonego dobra oraz usytuowanie przepisów, których

złamanie do tego doprowadziło, a także sposób, w jaki doszło do naruszenia dobra.

Krąg uprawnionych nie ogranicza się już tylko do osób fizycznych; zostało

wyeliminowane wymaganie umyślności działania sprawcy. Celem nowelizacji było

wprowadzenie zmian w zakresie odpowiedzialności majątkowej za naruszenie dóbr

osobistych, czemu służyło także uchylenie art. 40 pr. pras.

Ustawa zmieniająca Kodeks cywilny nie uchyliła ani nie nadała innej treści

przepisowi art. 17 pkt 3 k.p.c. Nie ma podstaw do przyjęcia, że przez uchylenie art.

40 pr. pras. doszło do ograniczenia stosowania przepisu przewidującego

właściwość rzeczową sądu jedynie do roszczeń niemajątkowych, a w odniesieniu

do roszczeń majątkowych stosować należałoby art. 17 pkt 4 k.p.c.

Nie uległy zmianie zasady dochodzenia przed sądem roszczeń za naruszenie

dóbr osobistych. Modyfikacja ich musiałaby być podyktowana istotnymi

argumentami, przeciwstawionymi racjom wprowadzenia art. 17 pkt 3 k.p.c.

i jednoznacznie wyartykułowana.

W sprawach wynikających z prawa prasowego rozstrzygane są kwestie

dotyczące przekroczenia granic wolności prasy, która jest gwarantowana art. 19

Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych (Dz.U. z 1977 r.

Nr 38, poz. 167), art. 10 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych

Wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 , art. 11 Karty Praw Podstawowych Unii

Europejskiej z dnia 14 grudnia 2007 r. (Dz. Urz. UE C 2007 Nr 303, s. 1).

Wyrazem tego jest także art. 1 pr. pras. stanowiący, że prasa, zgodnie

z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej, korzysta z wolności wypowiedzi

i urzeczywistnia prawo obywateli do ich rzetelnego informowania, jawności życia

publicznego oraz kontroli i krytyki społecznej. Szczególny ciężar gatunkowy ma

oznaczenie granic wolności prasy i właściwe określenie równowagi pomiędzy

ochroną praw jednostki i prawem ogółu społeczeństwa do uzyskania rzetelnej

informacji przy uwzględnieniu swoistego sposobu i zakresu oddziaływania prasy na

kształtowanie świadomości czytelników. Rzutuje to z reguły na znaczny stopień

zawiłości faktycznej i prawnej tych spraw, w tym kumulację podmiotową po stronie

6

pozwanej (art. 38 pr. pras.) i dążenie do zapewnienia jednolitości orzecznictwa

w sprawach podobnych.

Wyodrębnienie spraw wynikających z prawa prasowego bez określenia ich

rodzajów, stworzyło szczególną kategorię spraw, w stosunku do klasyfikacji objętej

art. 17 pkt 1 i 4 k.p.c., ponieważ dominujące znaczenie zostało przyznane

umiejscowieniu ich w tym akcie normatywnym, z czym łączy się wzgląd na

społeczną wagę tych spraw. Wykładnia językowa, systemowa i celowościowa

prowadzi do wniosku, że użyty w art. 17 pkt 3 k.p.c. zwrot „roszczenia wynikające

z Prawa prasowego” dotyczy przesłanek naruszenia dóbr osobistych, swoistych,

z uwagi na regulację w tym Prawie działania wyrządzającego krzywdę

niematerialną, a nie podstawy prawnej dochodzenia zadośćuczynienia pieniężnego.

Roszczenie o to zadośćuczynienie ma zatem źródło w Prawie prasowym, wynika

z tego prawa. Zgodnie z art. 37 pr. pras., do odpowiedzialności za naruszenie

prawa spowodowane opublikowaniem materiału prasowego stosuje się zasady

ogólne, chyba że ustawa stanowi inaczej, a zatem przewidziane w Kodeksie

cywilnym. Podstawą prawną roszczenia o zadośćuczynienie pieniężne za

naruszenie dóbr osobistych przez opublikowanie materiału prasowego jest art. 23,

24 i 448 k.c. w związku z art. 37 pr. pras.; dla określenia właściwości rzeczowej ma

ona znaczenie drugorzędne. Oznacza to, że ukształtowanie tej właściwości w art.

17 pkt 3 k.p.c. nie utraciło założonego celu. W nauce prawa dominuje pogląd,

że sąd okręgowy jest właściwy rzeczowo w sprawach o roszczenia wynikające

z Prawa prasowego bez względu na to, czy mają one charakter majątkowy, czy też

niemajątkowy, o czym decyduje rodzaj sprawy, a nie charakter roszczenia.

Z art. 50 pr. pras. wynika, że postępowanie w sprawach wynikających

z Prawa prasowego prowadzi się na zasadach określonych w odrębnych

przepisach, chyba że ustawa stanowi inaczej. Jest to odesłanie do przepisów

Kodeksu postępowania cywilnego co do roszczeń o charakterze cywilnoprawnym,

a zatem i do art. 17 pkt 3 k.p.c.

Ustawą z dnia 14 września 2012 r. o zmianie ustawy - Prawo prasowe (Dz.U.

z 2012 r., poz. 1136), która weszła w życie z dniem 2 listopada 2012 r., zostało

nadane nowe brzmienie przepisowi art. 52, dotyczące postępowania w sprawie

7

powództwa o opublikowanie sprostowania (art. 39 ust. 1 pr. pras.). Uregulowanie to

ma na celu przyspieszenie i uproszczenie postępowania sądowego. Z art. 52 ust. 1

wynika, że sprawy, o których mowa w art. 39 ust. 1, rozpoznaje sąd okręgowy

właściwy ze względu na siedzibę odpowiedniej redakcji. Przepis ten nie ustanawia

właściwości rzeczowej sądu okręgowego, która objęta została art. 17 ust. 3 k.p.c.,

stanowi zatem potwierdzenie w prawie prasowym tej właściwości. Ustanawia

natomiast wyłączną właściwość miejscową tego sądu, która nie została

przewidziana w Kodeksie postępowania cywilnego dla tego rodzaju spraw. Nie ma

podstaw do uznania, że ta nowelizacja wywarła wpływ na zakres stosowania art. 17

pkt 3 k.p.c.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak w sentencji.